Trickster

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De trickster (uit het Engels: oplichter, bedrieger; er is geen Nederlands equivalent) is een archetypische figuur die voorkomt in de mondelinge en schriftelijke overlevering, en die dubbelzinnige eigenschappen heeft. Aan de ene kant kan de trickster goddelijke kenmerken en grote macht bezitten (dan treedt hij op als een cultuurbrenger), aan de andere kant worden zijn handelingen doorgaans belachelijk gemaakt en gestraft. Dit maakt de trickster-figuur bij uitstek identificatiefiguur voor onderdrukten: een figuur die bewonderd kan worden om zijn betere en (soms) bovennatuurlijke eigenschappen, maar die door zijn slimheid anderzijds ook kans ziet onder de druk van de machtigen uit te komen.[1]

In het Nederlandse verhaalonderzoek is de slimme vos Reynaert uit het diergedicht Van den vos Reynaerde een voorbeeld van een trickster-figuur.

Tricksters in verschillende culturen[bewerken]

Anansi als trickster[bewerken]

W.J.H. Baart noemt enkele kenmerken van Anansi, de West-Afrikaanse spinfiguur die ook naar het Caraïbisch gebied meeverhuisde met de Middle Passage, die bevestigen dat hij als een cultuurbrenger beschouwd kan worden:

  • dankzij hem zijn bepaalde culturele verworvenheden ontstaan
  • hij wordt beschouwd als verwant aan de godheid
  • mythische figuur
  • hij heeft een diergestalte (spin)

Anansi toont vaak de juiste gedragspatronen door het anti-voorbeeld te geven: hij is te gulzig of te hebzuchtig, en wordt dan gestraft. In de verhalen over Anansi, die in Suriname en de Antillen ontstaan zijn, is de protestfunctie belangrijker dan de mythisch-religieuze functie. Zij werden in het geheim verteld. Een nieuwe personage is daar gecreëerd: Tijger (Ba Tigri) die heel sterk, maar ook heel dom is. Hij kan gezien worden als een symbool van de koloniale macht (bijvoorbeeld de plantage-eigenaar).

Bronnen, noten en/of referenties
  1. 'Verhalen van stad en streek: sagen en legenden in Nederland'/ W. de Blécourt, R.A. Koman (2010), p. 432, 525.
  • Baart, W.J.H. Cuentanan di Nanzi... Amsterdam: Rodopi, 1983.
  • van Duin, Lieke. ‘Anansi als klassieke held. Zijn de Afro-Caraïbische Anansi-verhalen klassiek?’ In: Helma van Lierop-Debrauwer, Piet Mooren, Pieter Quelle en Herman Verschuren, red. Zo goed als klassiek. NBLC Uitgeverij, Den Haag 1995: p. 173-182.
  • C. G. Jung heeft een hoofdstuk aan de trickster-archetype gewijd in zijn boek Four archetypes: Jung, Carl Gustav. Four archetypes. Mother, Rebirth, Spirit, Trickster. Vert. R.F.C. Hull. London : Routledge and Kegan Paul, 1972
  • Meder, T. & F. Illes. (2010) 'Anansi comes to Holland; the trickster spider as a dynamic icon of ethnic identity'. In: Quotidian. Journal for the Study of Everyday Life: 2 (1), 20-63. http://depot.knaw.nl/8501/1/Anansi.pdf