Naar inhoud springen

Vrijmetselarij in België

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Interieur vrijmetselaarstempel loge les Amis Philantropes, Brussel

De vrijmetselarij in België omvat een een groot aantal obediënties ofwel koepelorganisaties van vrijmetselaarsloges. De oudste en grootste is het Grootoosten van België welke anno 2025 meer dan 10.000 leden heeft. Daarnaast zijn er nog verschillende andere obediënties, gezamenlijk hebben zij ongeveer 27.000 leden[1]. Er zijn obediënties die alleen toegankelijk zijn voor mannen, voor vrouwen en gemengde obediënties.

De basis wordt gevormd door die obediënties waar de basisgraden - ook wel de symbolieke of 'blauwe' graden genoemd - van leerling, gezel en meester worden verleend. Daarnaast zijn er diverse obediënties voor de vervolgpaden of hogere graden, waarin aspecten van de drie basisgraden verder worden uitgewerkt. De vervolgpaden - ook wel voortgezette werkwijzen genaamd - kennen daarbij hun eigen inwijdingen en gradenstelsel.

De situatie van de Belgische vrijmetselarij staat in sterk contrast met de situatie in de meeste andere landen. Een kleine minderheid van de loges in België behoort tot de zogenaamde reguliere vrijmetselarij, de meer traditionele vorm die er een deïstische visie op nahoudt. De meerderheid van de Belgische obediënties behoort echter tot de liberale vrijmetselarij, welke een atheistische en adogmatische visie heeft.

Ten slotte zijn er ook een aantal aan de vrijmetselarij verwante organisaties in België, waaronder enkele para-maçonnieke; dit zijn organisaties die overeenkomsten vertonen met de vrijmetselarij maar er geen deel van uitmaken.

Beknopte geschiedenis

[bewerken | brontekst bewerken]
Zie Geschiedenis van de vrijmetselarij in België voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De geschiedenis van de vrijmetselarij op wat vandaag Belgische bodem is, begint in de periode van de Oostenrijkse Nederlanden (1715-1795) en het prinsbisdom Luik. De eerste vrijmetselaarsloge op Belgische bodem zou in 1721 in Bergen gesticht zijn onder de naam Parfaite Union, daarna volgden in 1730 loges in Gent en Doornik. Hier is echter geen sluitend bewijs van.

Vanaf 1740 werden verschillende loges opgericht door buitenlandse militairen of burgers, die in België vertoefden en voornamelijk afkomstig waren uit Engeland en Frankrijk. De vrijmetselarij verspreidde zich gestaag en verschillende buitenlandse obediënties trachtten voet aan de grond te krjgen zoals de Grootloge van Holland, de Grand Lodge of England en de Grand Lodge of Scotland.

In 1766 wordt François Bonaventure Joseph du Mont, markies de Gages (1739-1787) namens de Grande Loge de France benoemd tot Grand maître provincial et inspecteur général des loges rouges et bleues pour les provinces de Flandres, de Brabant et de Hainaut. Hij trachtte de verschillende loges onder een centraal gezag te groeperen en te doen aansluiten bij de Grande Loge de France, maar was in eerste instantie weinig succesvol. In 1770 werd hij Provincial Grand Master for the Austrian Netherlands, een provinciale grootloge van de Grand Lodge of England waarna hij meer succes had: in 1786 waren 26 loges lid van de provinciale grootloge. De Gages introduceerde ook de hogere graden vrijmetselarij in de Oostenrijkse Nederlanden.

Nadat Jozef II in 1780 alleenheerser werd over de Oostenrijkse Nederlanden, hervormde hij echter de vrijmetselarij dramatisch. Zo beperkte hij in 1785 het aantal vrijmetselaarsloges tot drie loges te Brussel. Na het overlijden van de markies de Gages in 1787 verdween de vrijmetselarij vrijwel volledig uit de Oostenrijkse Nederlanden

Gedurende de zogeheten Franse tijd (1794-1815) waarbij de Nederlanden overheerst worden door Frankrijk, was er weer sprake van een nieuwe bloeiperiode van de vrijmetselarij. Slapende loges werden heropgericht, nieuwe loges ontstonden en er waren ook een groot aantal veldloges die door militairen werden opgericht. Eind 1813 waren er opnieuw 34 vrijmetselaarsloges in de Zuidelijke Nederlanden.

Na de nederlaag van Napoleon in Waterloo werden de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden in 1815 verenigd in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, met koning Willem I der Nederlanden als vorst van de eenheidsstaat. Het Grootoosten der Nederlanden, onder grootmeester Prins Frederik der Nederlanden, werd geherstructureerd en opgedeeld in twee provinciale grootloges. In de praktijk bleef een wezenlijke integratie echter achterwege.

Na de Belgische Revolutie in 1830 werd op 23 februari 1833 het Grootoosten van België opgericht wat spoedig de bescherming genoot van koning Leopold I van Saksen-Coburg-Gotha. Het Grootoosten werd formeel als reguliere obediëntie erkend door de United Grand Lodge of England. In 1854 werd het verbod op politieke en religieuze discussies uit de statuten van het Grootoosten verwijderd en In 1872 schrapte de obediëntie, onder invloed van antiklerikale sentimenten, ook elke verwijzing naar de Opperbouwmeester van het Heelal uit de statuten. Op het einde van de 19e eeuw verloor het Grootoosten daardoor definitief zijn erkenning als reguliere obediëntie.

Op 21 november 1910 hield Georges Martin, oprichter en grootmeester van de Ordre Maçonnique Mixte International Le Droit Humain een voordracht in de loge Les Amis Philantropes te Brussel. Mede als gevolg hiervan werd op 22 februari 1911 de eerste Belgische loge van Le Droit Humain opgericht, nº 45 Egalité. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de maçonnieke activiteit in bijna alle loges stilgelegd.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden op last van de Duitse bezetter alle loges gesloten en alle.maçonnieke activiteiten verboden. Hoewel er geen individuele vervolging was, kwamen er wel de nodige vrijmetselaars om in het verzet of door knokploegen van collaborateurs omgebracht. Onder hen waren de grootmeester van het Grootoosten van België, de gewezen minister Jules Hiernaux en zijn voorganger, de Naamse provinciegouverneur en oud-minister François Bovesse. In het concentratiekamp Esterwegen stichtten Belgische vrijmetselaars de loge Liberté Chérie, die na de oorlog officieel werd erkend door het Grootoosten.

Na de bevrijding in 1945 kwam de vrijmetselarij moeilijk terug op gang, het Grootoosten van België richtte de eerste nieuwe loges pas op vanaf 1956. Op 4 december 1959 besloten enkele loges zich af te splitsen van het Grootoosten en richtten twee dagen later te Luik de Grootloge van België op, in een poging opnieuw de maçonnieke regulariteit te verwerven. De Grootloge van België werd in 1965 officieel erkend als reguliere obediëntie door de United Grand Lodge of England, andere buitenlandse obediënties volgden.

In 1979 verbrak de United Grand Lodge of England echter weer haar banden met de Grootloge van België, hierin snel gevolgd door vele andere obediënties. Op 15 juni 1979 scheurden als uitvloeisel daarvan zich negen loges af van de Grootloge om de Reguliere Grootloge van België te vormen. De Reguliere Grootloge van België is anno 2025 de enige zelfstandige Belgische obediëntie die als regulier wordt erkend door de United Grand Lodge of England.

Op 20 april 1974 richtte de Grand Loge Féminine de France een eerste loge in Brussel op, gevolgd door loges in Luik, Brussel en Charleroi. In 1981 werd onder een Frans charter de Vrouwengrootloge van België opgericht.

Op 11 november 2006 ten slotte werd te Brussel de gemengde obediëntie Lithos Confederatie van Loges opgericht. De initiatiefnemers kwamen uit het Grootoosten van België, Le Droit Humain, de Grootloge van België en het Grootoosten van Luxemburg.

Gaandeweg is de samenwerking binnen de liberale vrijmetselarij hersteld. De ondertekening in 1989 van een gemeenschappelijke verklaring door het Grootoosten van België, de Grootloge van België, de Vrouwengrootloge van België en de Belgische federatie van Le Droit Humain, was een expliciete erkenning van de goede relaties tussen de verschillende obediënties van adogmatische of liberale strekking in België[2]. Inmiddels zijn er ook goede betrekkingen met Lithos Confederatie van Loges. De loges van deze vijf obedienties vergaderen veelal in dezelfde gebouwen.

Basisgraden

[bewerken | brontekst bewerken]

Bij de obediënties die in België de basisgraden van leerling, gezel en meester verlenen kan onderscheid gemaakt worden in zelfstandige Belgische obediënties en buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in België.

Belgische obediënties

[bewerken | brontekst bewerken]

In onderstaande tabel een opsomming van alle zelfstandige Belgische obediënties die de basisgraden verlenen, anno 2025.

ObediëntieTypeOmvangOmschrijving
Grootoosten van België liberaal, gemengd 134 loges (2023) De oudste en grootste obediëntie in België, opgericht in 1833. Oorspronkelijk alleen toegankelijk voor mannen, maar sinds 2020 is zij een confederatie die bestaat uit een mannenfederatie, een gemengde federatie en een vrouwenfederatie. Zij kent ook een enkele loge in Luxemburg en in Burundi, en is verantwoordelijk voor het Belgisch Museum van de Vrijmetselarij
Grootloge van België liberaal, masculien 70 loges Een obediëntie welke in 1959 werd opgericht als afsplitsing van het Grootoosten van België. Initieel regulier, maar vanaf 1979 liberaal.
Reguliere Grootloge van België regulier, masculien 62 loges De enige reguliere obediëntie in België, erkend door de United Grand Lodge of England[3]. Opgericht in 1979 als afscheuring van de Grootloge van België.
Vrouwengrootloge van België liberaal, feminien 48 loges De eerste vrouwenloge in België werd in 1974 opgericht, de obediëntie werd in 1981 gesticht onder meterschap van de Grande Loge Féminine de France. Zij telt ook enkele loges in Denemarken en de Verenigde Staten van Amerika.
Lithos Confederatie van Loges liberaal, gemengd 43 loges De confederatie is in 2006 ontstaan uit loges die oorspronkelijk tot andere obediënties behoorden. Ze staat open voor loges die exclusief mannelijk, exclusief vrouwelijk of gemengd zijn en telt ook een loge in Zwitserland

Buitenlandse obediënties

[bewerken | brontekst bewerken]

Een opsomming van alle buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in België.

ObediëntieTypeOmvangOmschrijving
Belgische Federatie Le Droit Humain liberaal, gemengd 116 loges De Belgische vertegenwoordiging van de Ordre Maçonnique Mixte International Le Droit Humain, een internationale gemengde obediëntie die werd opgericht in 1893 en haar hoofdzetel heeft in Parijs. De eerste loge in België werd opgericht in 1912, de Belgische federatie in 1928.
Grand Lodge of Scotland regulier, masculien 2 loges Deze obediëntie werd opgericht in 1736. De hoofdzetel is in Edinburgh (Schotland), maar ze is sinds 1933 ook aanwezig in België. Anno 2025 heeft zij een loge in Brussel en een in Antwerpen.
Grande Loge Traditionnelle et Symbolique Opéra[4] regulier, masculien Een Franse obediëntie met een kleine vertegenwoordiging in België.
Grande Loge de France liberaal, masculien 2 loges De op een na oudste obediëntie van Frankrijk met hoofdzetel in Parijs. De Grande Loge de France is een liberale obediëntie en kent twee actieve loges in België, een in Doornik en een in Baisieux.
Grootoosten van Luxemburg liberaal, gemengd 3 loges Een gemengde obediëntie met haar hoofdzetel in Luxemburg stad. Zij heeft in België drie loges, waarvan 2 in Vlaanderen en 1 in Wallonië.
Gran Oriente Latinoamericano[5] liberaal, gemengd 2 loges Een Latijns-Amerikaanse koepel van loges. In België heeft ze twee loges, Francisco De Miranda-Pensamiento Libertariote nr. 28 te Aalst en loge Sur nr. 39 in Brussel.
Gran Logia Simbólica Española[6] liberaal, gemengd 1 loge Een Spaanse koepel van loges. De koepel werd opgericht in 1979. In België heeft deze obediëntie één loge, La Luz nr. 4 te Gent.
Ordre Initiatique et Traditionnel de l'Art Royal[7] liberaal, gemengd 1 loge Een Franse orde, die uitsluitend werkt volgens de Operatieve Ritus van Salomon. In België heeft ze een loge, Le Diamant Bleu nr. 126 in Péruwelz.
Grande Loge Belge du Rite Ancien et Primitif de Memphis-Misraïm[8] liberaal, gemengd De Belgische vertegenwoordiging van L’Ordre International du Rite Ancien et Primitif de Memphis-Misraïm. Deze obediëntie werkt volgens de ritus van Memphis-Misraïm en kent enkele loges in België.
Prince Hall Grand Lodge of Georgia[9] regulier 1 loge Deze Amerikaanse Prince Hall grootloge heeft een militaire loge in het SHAPE-hoofdkwartier in Bergen, lodge nr. 590 George L. Mason.

Vervolgpaden

[bewerken | brontekst bewerken]

De Aloude en Aangenomen Schotse Ritus is veruit het populairste hogere gradensysteem in België.

Zie Aloude en Aangenomen Schotse Ritus in België voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Daarnaast zijn er overwegend in de reguliere vrijmetselarij nog enkele andere systemen in zwang, die uit de Angelsaksische vrijmetselarij stammen. Bij al deze vervolgpaden gebruikt men vaak verschillende benamingen voor de loges die onder een obediëntie vallen, bijvoorbeeld kapittels of conclaven. In Vlaanderen wordt een loge binnen een obediëntie die een vervolgpad vormt ook wel een korps genoemd, de obediëntie zelf wordt dan als jurisdictie aangeduid.

Ook hier kan onderscheid gemaakt worden in zelfstandige Belgische obediënties en buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in België.

Belgische obediënties

[bewerken | brontekst bewerken]

In onderstaande tabel een opsomming van alle zelfstandige Belgische obediënties die een vervolgpad bieden, anno 2025.

Obediëntie Type Omvang Omschrijving
Opperraad voor België van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus regulier, masculien
  • 8 perfectieloges
  • 6 kapittels
  • 5 areopagi
  • 2 soevereine rechtbanken
  • 2 consistories
 Opgericht in 1817 is dit een obediëntie - ook wel jurisdictie - die de dertig hogere graden van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus verleent. Zij rekruteert uitsluitend onder de leden van de Reguliere Grootloge van België en de Grand Lodge of Scotland.
Soeverein College van de Schotse Ritus voor België liberaal, masculien
  • 18 kapittels
  • 10 areopagi
 Opgericht in 1961 is dit eveneens een obediëntie die de dertig hogere graden van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus verleent. Zij werkt volgens de Schotse Ritus van 1962 en rekruteert uitsluitend onder de leden van het Grootoosten van België (*).
Grootkapittel van het Heilig Koninklijk Gewelf regulier, masculien Deze obediëntie werd opgericht in 1966 en werkt volgens de ritus van de Royal Arch. Zij vormt een vervolgpad voor leden van de Reguliere Grootloge van België.
Vrouwenopperraad van België liberaal, feminien Opgericht in 1986 en eveneens een obediëntie die de dertig hogere graden van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus verleend. Zij rekruteert uitsluitend onder de leden van de Vrouwengrootloge van België.
Grootpriorij van België[10] regulier, masculien 10 loges Deze obediëntie werd opgericht in 1986 en werkt in de drie hogere graden van de Gerectificeerde Schotse Ritus. Ook zij vormt een vervolgpad voor leden van de Reguliere Grootloge van België.
Belgische Opperraad van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus liberaal, masculien Deze obediëntie komt voort uit een fusie in 2002 van de Opperraad van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus voor België en de Grote Opperraad van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus voor België. Zij rekruteert uitsluitend onder de leden van de Grootloge van België en het Grootoosten van België.
Grand Chapitre Général de Belgique[11] liberaal, gemengd 10 kapittels De orde werkt in de hogere graden van de Franse Ritus, de Ordres de Sagesse. Zij is opgericht op 12 mei 2007 en gelieerd aan het Grootoosten van België.

(*) Buiten de genoemde werkplaatsen zijn er ook nog enkele onafhankelijke gemengde werkplaatsen die volgens de Schotse Ritus van 1962 werken maar niet onder het Soeverein College ressorteren.

Buitenlandse obediënties

[bewerken | brontekst bewerken]

Een opsomming van alle buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in België.

ObediëntieTypeOmvangOmschrijving
Orde van Merkmeesters regulier, masculien 13 loges De Engelse Orde van Merkmeesters, die haar hoofdzetel heeft in Londen, wordt in België vertegenwoordigd door de District Grootloge van Merkmeesters voor België. Onder het toezicht van de District Grootloge vallen zowel de Merkmeesterloges als de daaraan gekoppelde Royal Ark Mariner loges in België. Aan tien van de dertien Merkmeesterloges is een loge verbonden van de Royal Ark Mariners. Zij vormt een vervolgpad voor leden van de Reguliere Grootloge van België.
Royal Order of Scotland regulier, masculien 1 Provincial Grand Lodge De orde heeft haar hoofdzetel in Edinburgh, Schotland. De Provincial Grand Lodge 'Belgium' van de Royal Order of Scotland is sinds 1995 werkzaam in Brugge. Zij vormt eveneens een vervolgpad voor leden van de Reguliere Grootloge van België.
The Worshipful Society of Free Masons, Rough Masons, Wallers, Slaters, Paviors, Plaisterers and Bricklayers[12] regulier, masculien 1 assemblage Een Engelse orde - ook wel bekend als 'The Operatives' - met sinds 2001 een assemblage in Brussel, St. Peters Quarry. Zij vormt eveneens een vervolgpad voor leden van de Reguliere Grootloge van België.
Order of the Red Cross of Constantine regulier, masculien 2 conclaven Een vervolgpad voor vrijmetselaars die al lid zijn van de Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf. De orde heeft haar hoofdzetel in Londen, en kent een Division voor de Benelux. Deze Division kent acht conclaven in Nederland en twee in België.
Belgische federatie Le Droit Humain liberaal, gemengd 34 werkplaatsen De Belgische federatie Le Droit Humain verleent naast de drie basisgraden ook de dertig hogere graden van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus aan haar leden.
Grande Loge Belge du Rite Ancien et Primitif de Memphis-Misraïm[8] liberaal, gemengd De Belgische vertegenwoordiging van L’Ordre International du Rite Ancien et Primitif de Memphis-Misraïm. Zij verleent niet alleen de basisgraden maar ook de hogere graden van de ritus.

Verwante organisaties

[bewerken | brontekst bewerken]

Er zijn verschillende organisaties in België actief die aan de vrijmetselarij gerelateerd zijn. Hierbij kan onderscheid gemaakt worden in twee categorieën.

Studie en onderzoek

[bewerken | brontekst bewerken]

Dit betreft organisaties die gericht zijn op de studie en het onderzoek van de vrijmetselarij. In Belgie betreft dit onder meer:

Relevant in dit kader is ook de Leerstoel Théodore Verhaegen, een leerstoel aan de Université Libre de Bruxelles en de Vrije Universiteit Brussel met als doel het bevorderen van de wetenschappelijke studie met betrekking tot de vrijmetselarij. Zij wordt gefinancierd vanuit verschillende obediënties.

Para-maçonnieke organisaties

[bewerken | brontekst bewerken]

Met para-vrijmetselarij worden organisaties bedoeld die in structuur, ritueel, symboliek of idealen overeenkomsten vertonen met de vrijmetselarij, maar er geen directe institutionele band mee hebben of geen deel uitmaken van de rituele kern ervan. Een aantal organisaties in België kunnen als zodanig worden aangemerkt:

  • De Indepent Order of Odd Fellows is een wereldwijd genootschap met humanitaire doeleinden. Zij is afkomstig uit de Verenigde Staten en kent ook loges en een gradenstelsel. Initieel was de orde alleen voor mannen toegankelijk maar tegenwoordig omvat zij ook vrouwen- en gemengde loges. Er is een gezamenlijke Grootloge voor Nederland en België. In Nederland kent de orde een groot aantal loges maar slechts een enkele in België.
  • De Martinistenorde is een mystieke orde die georiënteerd is op het gedachtegoed van de filosoof Louis-Claude de Saint-Martin. Zij is afkomstig uit Frankrijk en kent eveneens loges en een gradenstelsel. In België kent zij loge Papus in Brussel en loge Meester Philippe in Antwerpen.
  • B'nai B'rith is een joodse organisatie, initieel opgericht om joodse immigranten te ondersteunen na hun aankomst in de Verenigde Staten. De letterlijke betekenis is 'Kinderen van het Verbond'. In België kent zij loge Henry Jones in Brussel en loge Mala Zimetbaum in Antwerpen.

De term paramaçonniek heeft ook betrekking op de zogenaamde broederkringen of fraternelles, verenigingen die enkel bestaan uit vrijmetselaars en wiens doelstellingen zich uitsluitend beperken tot de vrijmetselarij. Broederkringen bestaan uitsluitend uit vrijmetselaars die één bepaalde kwaliteit of interesse gemeenschappelijk hebben, vanuit eenzelfde achtergrond of beroepsinteresse wordt samengekomen. Broederkringen kunnen binnen een en dezelfde obediëntie opereren, of interobediëntieel zijn. In België bestaat er onder meer een broederkring van advocaten.

Zie ook

[bewerken | brontekst bewerken]
[bewerken | brontekst bewerken]

Appendix

[bewerken | brontekst bewerken]
Zie de categorie Freemasonry in Belgium van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Overgenomen van "https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Vrijmetselarij_in_België&oldid=70690638"