Naar inhoud springen

Vrijmetselarij in Nederland

Koppelingen toevoegen
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Hoofdkantoor Grootoosten der Nederlanden, Den Haag.

De vrijmetselarij in Nederland omvat een een groot aantal obediënties ofwel koepelorganisaties van vrijmetselaarsloges. De oudste en grootste is de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden die anno 2025 ongeveer 5500 leden heeft. Zij respecteert de Oude Landmerken der vrijmetselarij en arbeidt ter ere van de Opperbouwmeester van het Heelal, en behoort daarmee tot de reguliere vrijmetselarij. Zij wordt als zodanig erkend door de United Grand Lodge of England (U.G.L.E.)[1] en andere reguliere obediënties.

Daarnaast zijn er nog verschillende kleinere obediënties. Er zijn obediënties die alleen toegankelijk zijn voor mannen, voor vrouwen en gemengde obediënties.

De basis wordt gevormd door die obediënties waar de basisgraden - ook wel de symbolieke of 'blauwe' graden genoemd - van leerling, gezel en meester worden verleend. Daarnaast zijn er diverse obediënties voor de vervolgpaden of hogere graden, waarin aspecten van de drie basisgraden verder worden uitgewerkt[2]. De vervolgpaden - ook wel voortgezette werkwijzen genaamd - kennen daarbij hun eigen inwijdingen en gradenstelsel.

Ten slotte zijn er ook een aantal aan de vrijmetselarij verwante organisaties in Nederland, waaronder enkele para-maçonnieke; dit zijn organisaties die overeenkomsten vertonen met de vrijmetselarij maar er geen deel van uitmaken.

Beknopte geschiedenis

[bewerken | brontekst bewerken]
Zie Geschiedenis van de vrijmetselarij in Nederland voor het hoofdartikel over dit onderwerp

De eerste activiteiten op gebied van de vrijmetselarij in Nederland vonden plaats ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, in 1720-21 kwamen Britse vrijmetselaars bij elkaar in Rotterdam. De eerste loge werd opgericht in 1734 in Den Haag, met de naam Loge du Grand-Maître des Provinces Unies et du Ressort de la Généralité. Hieruit ontstond later de loge L'Union Royale, die nog steeds bestaat en daarmee de oudste vrijmetselaarsloge van Nederland is. Geleidelijk werden meer loges opgericht en op 26 december 1756 vormden een tiental loges de 'Groote Loge der Zeven Verenigde Nederlanden', een voorloper van de huidige Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden.

Met name onder Carel baron van Boetzelaar, grootmeester van 1759 tot 1798 ontwikkelde de vrijmetselarij in Nederland zich gestaag. Onder zijn leiding groeide de Grootloge zich van een twintigtal tot ruim zeventig loges en het aantal leden van de orde vertienvoudigde. Het gezag van de Grootloge breidde zich uit naar de Antillen, Suriname, Bengalen en Ceylon, Oost-Indië en Zuid-Afrika. Tevens vond onder zijn grootmeesterschap in 1770 de erkenning plaats van de Nederlandse Grootloge door de Engelse Grootloge. In deze periode ontwikkelde de toepassing van de hogere graden van de Franse Ritus zich ook steeds verder, wat leidde tot de oprichting van de Orde der Hoge Graden in 1803.

Na de Franse Tijd (1794 - 1814) onder de heerschappij van Napoleon ontstond het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, waarbij de zoon van stadhouder Willem V werd geïnstalleerd als koning Willem I. De tweede zoon van Willem I, prins Frederik, was gedurende 65 jaar (1816 - 1881) grootmeester van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden. Onder zijn leiding kwam de vrijmetselarij in Nederland tot grote bloei. In 1818 richtte hij de Afdeling van de Meestergraad op, als tegenhanger van de toendertijd meer christelijk georiënteerde Orde der Hoge Graden.

Na de overgang van de 19e naar de 20e eeuw werd de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus steeds populairder binnen de Nederlandse vrijmetselarij en in 1912 werd de Opperraad van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus in Nederland opgericht. Ook werden de eerste gemengde loges voor zowel mannen als vrouwen opgericht en in 1919 werd de Nederlandse Federatie Le Droit Humain geconstitueerd, een gemengde obediëntie.

De Tweede Wereldoorlog vormde een zware tijd voor de Nederlandse vrijmetselarij: alle activiteiten werden verboden en grootmeester Hermannus van Tongeren kwam om in het concentratiekamp Sachsenhausen . Na de Bevrijding werd de draad weer opgepakt, maar in 1961 verbraken de loges in Zuid-Afrika die onder het gezag van het Grootoosten der Nederlanden vielen de banden met Nederland. In 1949 werd voormalig Nederlands-Indie onafhankelijk in de vorm van de republiek Indonesië, wat er toe leidde dat de loges van het Grootoosten na twee eeuwen aanwezigheid aldaar in 1962 hun werkzaamheden moesten beëindigen.

Vanaf het midden van de 20e eeuw hebben verschillende Engelse obediënties hun plaats veroverd in het Nederlandse maçonnieke landschap, zoals de Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf en de Orde van Merkmeesters.

In 1947 werd een eerste para-maçonnieke organisatie voor vrouwen opgericht, de Orde van Weefsters Vita Feminae Textura. In 2015 is de eerste obediëntie voor vrouwen opgericht, de Orde van Vrouwelijke Vrijmetselaren Nederland.

Bij de obediënties die in Nederland de basisgraden van leerling, gezel en meester verlenen kan onderscheid gemaakt worden in zelfstandige Nederlandse obediënties en buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in Nederland.

Nederlandse obediënties

[bewerken | brontekst bewerken]

In onderstaande tabel een opsomming van alle zelfstandige Nederlandse obediënties die de basisgraden verlenen, anno 2025.

ObediëntieOprichting in NederlandOmvangOmschrijving
Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden 1756 ruim 160 loges De oudste en grootste obediëntie in Nederland, enkel toegankelijk voor mannen. Het merendeel van haar ruim 160 loges bevindt zich in Nederland, maar er zijn ook loges in de Nederlandse Caraïben, Suriname, Thailand en Zimbabwe. De orde is - als enige in Nederland - een reguliere obediëntie, wat betekent dat zij wordt erkend door de United Grand Lodge of England. Zij is ook eigenaar van het Nederlands Vrijmetselarijmuseum.
Nederlandsch Verbond van Vrijmetselaren 1919 1 loge Dit is een gemengde obediëntie die slechts één loge omvat, loge 'Rakoczy' in Den Haag. Het Nederlandsch Verbond van Vrijmetselaren is in 1919 afgesplitst van Le Droit Humain.
Nederlandse Grootloge der Gemengde Vrijmetselarij 1960 6 loges De Nederlandse Grootloge der Gemengde Vrijmetselarij is eveneens een afsplitsing van Le Droit Humain.
Orde van Vrouwelijke Vrijmetselaren Nederland[3] 2015 2 loges De jongste obediëntie in Nederland. Zij omvat twee loges, te weten loge 'Alchemilla' in Assen en loge 'de Waterspiegel' in Gouda, die alleen toegankelijk zijn voor vrouwen.

Buitenlandse obediënties

[bewerken | brontekst bewerken]

Een opsomming van alle buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in Nederland.

ObediëntieOprichting in NederlandOmvangOmschrijving
Nederlandse Federatie Le Droit Humain 1919 18 loges De Nederlandse vertegenwoordiging van de Ordre Maçonnique Mixte International Le Droit Humain, een internationale gemengde obediëntie die werd opgericht in 1893 en haar hoofdzetel heeft in Parijs.
Prince Hall Grand Lodge of Massachusetts 1971 1 loge De Prince Hall Grand Lodge of Massachusets heeft haar hoofdzetel in de Verenigde Staten en was - zoals alle Prince Hall Grand Lodges - oorspronkelijk enkel toegankelijk voor mannen van Afro-Amerikaanse oorsprong. Zij staat nu echter open voor iedere man en heeft een loge in Nederland, loge nr. 26 Blazing Star Lodge[4] in Amersfoort.
Grootoosten van Luxemburg 2002 1 loge Een gemengde obediëntie met haar hoofdzetel in Luxemburg stad. Zij heeft in Nederland een loge in Leeuwarden, loge 'Fiat Lux’. Deze loge werd opgericht in 1939 onder Le Droit Humain en is in 2002 overgegaan naar het Grootoosten van Luxemburg.
Grand Orient de France 2017 1 loge De oudste obediëntie van Frankrijk met haar hoofdzetel in Parijs. Zij heeft een enkele - gemengde - loge in Nederland, loge Saint Napoléon in Amsterdam. Loge Saint Napoléon bestond al eerder van 1815 tot 1835 en is opnieuw opgericht in 2017 door leden van de loge Willem Fredrik.

Autonome loges

[bewerken | brontekst bewerken]

Daarnaast kent Nederland nog enkele autonome of 'wilde' loges die niet aan een obediëntie verbonden zijn. Dit zijn de gemengde loges 'Ziggurat'[5] en 'Seshat'[6], beiden gezeteld in den Haag en de loge 'Ithaka'[7], die in Leiden zetelt en alleen voor vrouwen toegankelijk is. Loge 'Seshat' werkt als enige in Nederland volgens de ritus van Memphis-Misraim.

Vervolgpaden Grootoosten der Nederlanden

Het overgrote deel van de vervolgpaden binnen de Nederlandse vrijmetselarij is bedoeld voor meester vrijmetselaars die lid zijn van een symbolieke - ook wel 'blauwe' - loge van het Grootoosten der Nederlanden.

Daarnaast kent ook de Nederlandse Federatie Le Droit Humain vervolgpaden voor haar leden. Binnen de Federatie werkt men niet alleen in de drie basisgraden maar ook in de hogere graden van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus en enkele zogeheten zijgraden.

Bij al deze vervolgpaden gebruikt men verschillende benamingen voor de loges die onder een obediëntie vallen, bijvoorbeeld kapittels of conclaven. Ook hier kan onderscheid gemaakt worden in zelfstandige Nederlandse obediënties en buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in Nederland.

Nederlandse obediënties

[bewerken | brontekst bewerken]

In onderstaande tabel een opsomming van alle zelfstandige Nederlandse obediënties die een vervolgpad bieden, anno 2025. Al deze vervolgpaden zijn voor meester vrijmetselaars vanuit de loges van het Grootoosten der Nederlanden

ObediëntieOprichting in NederlandOmvangOmschrijving
Orde van Vrijmetselaren onder het Hoofdkapittel der Hoge Graden 1803 35 kapittels Het oudste vervolgpad voor meester vrijmetselaars in Nederland, waarbinnen volgens de Franse Ritus wordt gewerkt. De Orde is opgericht in 1803, maar ruim daarvoor werden de hogere graden van de Franse ritus ook al verstrekt in sommige loges van het Grootoosten. Van de vijfendertig kapittels binnen de Orde bevinden zich er eenendertig in Nederland, twee in Suriname, een op Aruba en een op Curaçao.
Afdeling van de Meestergraad 1819 55 bouwhutten Een obediëntie opgericht door prins Frederik. Dit is een typisch Nederlandse vervolgpad, wat in het buitenland niet voortkomt. Binnen de Bouwhutten van de Afdeling van de Meestergraad ligt de nadruk op de vriendschap tussen de leden, men spreekt ook wel van Vriendenkringen.
Opperraad van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus voor het Koninkrijk der Nederlanden 1912 14 consistories Men werkt binnen deze orde volgens de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus. Deze ritus is wereldwijd een van de meest toegepaste, en is vanuit België naar Nederland gekomen. Van de veertien consistories binnen de Orde bevinden zich er tien in Nederland. Daarnaast zijn er consistories in Suriname, Aruba, Curaçao en Zimbabwe.
Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf in Nederland 1950 22 kapittels Men werkt binnen deze orde volgens de ritus van de Royal Arch, die uit Engeland afkomstig is. Er zijn tweeëntwintig kapittels actief binnen de Orde, waarvan eenentwintig in Nederland en een in Suriname.
Groot Priorij van Nederland [8] 1983 13 preceptorijen Een vervolgpad voor vrijmetselaars die al lid zijn van de Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf. De obediëntie bestaat uit twee - uit Engeland - afkomstige ordes, de Knights Templar en de Ridders van Malta. In 1983 is in Nederland eerst een Provincial Priory gesticht als vertegenwoordiging van de Great Priory of England and Wales and its Provinces Overseas, in 2013 is de obediëntie zelfstandig geworden.

Buitenlandse obediënties

[bewerken | brontekst bewerken]

Een opsomming van alle buitenlandse obediënties met een vertegenwoordiging in Nederland. Ook deze vervolgpaden zijn voor meester vrijmetselaars vanuit de loges van het Grootoosten der Nederlanden, met uitzondering van die van de Nederlandse Federatie Le Droit Humain.

ObediëntieOprichting in NederlandOmvangOmschrijving
Orde van Merkmeesters 1958 21 loges De Engelse Orde van Merkmeesters, die haar hoofdzetel heeft in Londen, wordt in Nederland vertegenwoordigd door de District Grootloge van Merkmeesters voor Nederland. Onder het toezicht van de District Grootloge vallen zowel de Merkmeesterloges als de daaraan gekoppelde Royal Ark Mariner loges in Nederland. Aan vijftien van de eenentwintig Merkmeesterloges is een loge verbonden van de Royal Ark Mariners.
Royal Order of Scotland 1974 1 Provincial Grand Lodge De orde heeft haar hoofdzetel in Edinburgh, Schotland. De Provincial Grand Lodge 'Netherlands' van de Royal Order of Scotland is werkzaam in Bilthoven
Holy Royal Arch Knight Templar Priests[9] 1984 3 tabernakels Om opgenomen te kunnen worden in deze orde moet een kandidaat al lid zijn van een preceptorij van de Orden van de Tempel (Knights Templar). De hoofdzetel van de orde bevindt zich in Fulford, Engeland. Het Nederlandse District bestaat uit drie tabernakels die werken in Den Haag, Bilthoven en Terneuzen
Order of Royal and Select Masters[10] 1990 2 councils Een vervolgpad voor vrijmetselaars die al lid zijn van zowel de Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf als van de Merkmeesters. De graden van de Royal and Select Masters staan ook wel bekend als de ‘Cryptic Degrees’. De Orde heeft haar hoofdzetel in Londen en kent twee councils in Nederland: 'The Netherlands' in Nieuwegein en 'Koning Salomo' in Den Haag.
Order of the Red Cross of Constantine 1990 8 conclaven Eveneens een vervolgpad voor vrijmetselaars die al lid zijn van de Orde van het Heilig Koninklijk Gewelf. De orde heeft haar hoofdzetel in Londen, en kent een Division voor de Benelux. Deze Division kent acht conclaven in Nederland en twee in België.
Societas Rosicruciana in Anglia 1993 3 colleges Een studiegenootschap voor meester vrijmetselaars die zich willen verdiepen in de relatie tussen de vrijmetselarij en andere spirituele stromingen zoals de Rozekruisers. Het genootschap heeft haar hoofdzetel in North Yorkshire, en kent drie colleges in Nederland die werken in Hengelo, Elspeet en Hilversum.
Order of the Secret Monitor 2006 1 conclaaf Een Engelse orde met haar hoofdzetel in Londen. In Nederland kent zij een conclaaf, 'Fidelitas' in Bilthoven.
Nederlandse Federatie Le Droit Humain 1919 16 werkplaatsen De Nederlandse Federatie Le Droit Humain kent 9 werkplaatsen voor de hogere graden van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus, 5 Merkmeesterloges, 1 Royal Ark Marinerloge en 1 kapittel van het Heilig Koninklijk Gewelf.

Verwante organisaties

[bewerken | brontekst bewerken]

Er zijn verschillende organisaties in Nederland actief die aan de vrijmetselarij gerelateerd zijn. Hierbij kan onderscheid gemaakt worden in meerdere categoriëen.

Liefdadigheid

[bewerken | brontekst bewerken]

Dit betreft organisaties die gericht zijn op sociale activiteiten en liefdadigheid en die verbonden zijn met de vrijmetselarij. In Nederland betreft dit onder meer:

Een bijzondere organisatie is Huize het Oosten, een verzorgingstehuis in Bilthoven. Dit is opgezet in 1955 speciaal voor vrijmetselaren maar is tegenwoordig toegankelijk voor iedereen,

Studie en onderzoek

[bewerken | brontekst bewerken]

Dit betreft organisaties die gericht zijn op studie en onderzoek van de vrijmetselarij. Dit zijn onder meer:

Para-maçonnieke organisaties

[bewerken | brontekst bewerken]

Met para-vrijmetselarij worden organisaties bedoeld die in structuur, ritueel, symboliek of idealen overeenkomsten vertonen met de vrijmetselarij, maar er geen directe institutionele band mee hebben of geen deel uitmaken van de rituele kern ervan. Een aantal organisaties in Nederland kunnen als zodanig worden aangemerkt:

  • De Indepent Order of Odd Fellows is een wereldwijd genootschap met humanitaire doeleinden. Zij is afkomstig uit de Verenigde Staten en kent ook loges en een gradenstelsel. Initieel was de orde alleen voor mannen toegankelijk maar tegenwoordig omvat zij ook vrouwen- en gemengde loges. Er is een gezamenlijke Grootloge voor Nederland en België, in Nederland zijn er 40 loges voor mannen, 23 loges voor vrouwen en 4 gemengde loges
  • De Orde van Weefsters Vita Feminea Textura is een initiatieke orde uitsluitend voor vrouwen en omvat 14 loges en enkele werkgroepen. Ze werd opgericht in 1947. Waar in de vrijmetselarij gewerkt wordt met een bouwsymboliek wordt hier gewerkt met een symboliek rondom weven.
  • De Orde van Vrije Weefsters Vinculum Verum is eveneens een orde voor vrouwen, die bijeenkomt in Almelo. Ze werd opgericht in 2001 als afsplitsing van de Orde van Weefsters Vita Feminea Textura.
  • De Martinistenorde is een mystieke orde die georiënteerd is op het gedachtegoed van de filosoof Louis-Claude de Saint-Martin. Zij is afkomstig uit Frankrijk en kent eveneens loges en een gradenstelsel.
  • B'nai B'rith is een joodse organisatie, initieel opgericht om joodse immigranten te ondersteunen na hun aankomst in de Verenigde Staten. De letterlijke betekenis is 'Kinderen van het Verbond'. In Nederland bevindt zich sinds 1924 loge 'Hilleel'[15].
  • De Independent United Order of Mechanics[16][17] is een zogenaamde friendly society, met als doel het verlenen van onderlinge hulp en steun aan de leden. Zij is in 1757 opgericht in Engeland en vanuit Suriname naar Nederland gekomen.

In het verleden was er ook een Vereniging van Studerende Kinderen van Vrijmetselaren actief, evenals een Vereniging van Vrouwen van Vrijmetselaren.

In Alicante (Spanje) zetelt de Nederlandstalige loge 'Leukopolis'[18]. Initieel was door Nederlandse vrijmetselaars aldaar de maçonnieke kring 'Leukopolis' opgericht, een groep vrijmetselaars die regelmatig bij elkaar kwam zonder formele status. Dit leidde in 1995 tot de oprichting van de gelijknamige loge onder de Gran Logia de España. De loge werkt volgens de ritus van het Grootoosten der Nederlanden.

[bewerken | brontekst bewerken]
Zie de categorie Freemasonry in the Netherlands van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Overgenomen van "https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Vrijmetselarij_in_Nederland&oldid=70554671"