Vuurtoren van Patara

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Vuurtoren van Patara
Vuurtoren van Patara
Impressie van de toren aan de kop van de haven in de Romeinse tijd (1)
Vuurtoren van Patara (Turkije)
Vuurtoren van Patara
Situering
Land Vlag van Turkije Turkije
Locatie Patara
Coördinaten 36° 16′ NB, 29° 18′ OL
Dichtstbijzijnde plaats Kaş
Informatie
Datering 64 na Chr.
Cultuur Romeinen
Vondstjaar 1812
Vinder William Gell
Portaal  Portaalicoon   Archeologie
Commons heeft mediabestanden in de categorie Lighthouse of patara.

De vuurtoren van Patara (Patara, 641481) was een atypische Romeinse vuurtoren dat als baken functioneerde van de haven van Patara, een voormalige Lycisch-Romeinse stad aan de zuidkust van Turkije.[a]

Patara verbond de Middellandse Zee met de nabijgelegen gelegen Xanthos rivier en was een belangrijke haven- en handelstad van Lycië, een staat uit de klassieke oudheid. De restanten van liggen bij het plaatsje Gelemiş, nabij Kaş, Antalya.

De vuurtoren werd er gebouwd in opdracht van de Romeinse keizer Nero in het jaar 64 na Christus en deed dienst als baken voor de zeelieden op de Middellandse Zee tot in 1481 een aardbeving in Rhodos en een daaropvolgende tsunami de toren deed instorten. De ruïne was daarna door verzanding van het havengebied in duinen verdwenen. De resten zijn in de 19e eeuw door William Gell ontdekt en in 2020 is begonnen met de restauratie.

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

Voorgeschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

Positie van Patara in klassieke oudheid, met nabijgelegen staten, steden en rivier Xhanthos.

Als verbindingspunt tussen de op 5 kilometer noordwestelijk gelegen Xanthosrivier en de Middellandse Zee was Patara een belangrijke haven- en handelsstad in de Hellenistische periode en werd het hoofdstad van Lycië, een belangrijke provincie in de Romeinse tijd. De Romeinse gouverneur van Lycië en Pamfylië had hier zijn zetel.[1][2] De haven bevatte grote graanopslagplaatsen, die ter bevoorrading van de Romeinse garnizoenen in het rijk gebruikt werden.[b] De veilige in- en uitvoer van het graan was mogelijk een van de redenen waarom Nero de opdracht tot de bouw van de vuurtoren gaf.

Bouw en ondergang van de toren[bewerken | brontekst bewerken]

Patara in 1e eeuw, met de toenmalige haven

De vuurtoren werd in 64-65 na Christus gebouwd in opdracht van keizer Nero onder toezicht van toenmalig gouverneur Sextus Marcius Priscus en was daarmee een prestigieus gebouw, vermoedelijk een statussymbool van Patara.[4] Het deed dienst als baken voor de zeelieden op de Middellandse Zee.

In de loop van de eeuwen hebben tempelridders vermoedelijk de vuurtoren aangedaan: er was een kruis in de stenen gebeiteld dat geassocieerd wordt met tempelridders. Ook was er een kruis in de vorm van de christelijke monogram met X (chi) en P (rho) verweven, de eerste twee letters van Khristos, de Griekse schrijfwijze van Christus.[4]

Zeekaart van Piri Reis uit 1652 met de vuurtoren van Patara

De haven van Patara slibde vanaf de 12e eeuw langzaam dicht en veranderde in een moerassig stuk land.[1] De vuurtoren is hoogstwaarschijnlijk hergebruikt door de Seltsjoeken en zelfs al was de stad Patara in de latere eeuwen verlaten, de vuurtoren bleef een belangrijke baken voor zeevaarders, getuige markeringen op 16e-eeuwse kaarten van Piri Reis.[5][6] In 1481 deed een aardbeving in Rhodes en een daaropvolgende tsunami de toren instorten. De ruïne was daarna door verzanding van het havengebied in de duinen verdwenen.[c]

Herontdekking en restauratie[bewerken | brontekst bewerken]

Patara in 1811, met de dichtgeslibte oude haven. De rode cirkel is de locatie van de ruïne, welke toen nog niet als vuurtoren geïdentificeerd was.

De restanten van het bouwwerk werden in 1812 door William Gell herontdekt. Dat het een vuurtoren betrof werd echter pas in 1988 door Fahri Işık beschreven. Hij begon toen de feitelijke archeologische opgraving die in 2000 tot de blootlegging van de basis van de toren leidde. De ruïne lag door de eeuwenlange verzanding in die periode op ca. 500 meter van de kustlijn, gevormd door de Patara-strand en de duinen.[10]

de opgegraven basis, 2011

Een tweede sessie uitgravingen volgde in 2004 om de originele stenen boven te krijgen.[11] Het bouwwerk bleek uiteindelijk uit meer dan 2500 stenen te hebben bestaan.

Middels computermodellering en X-ray technologie is de oorspronkelijke architectuur van de toren tot op de originele plaatsing van elke steen achterhaald en gereconstrueerd. Mede door deze technieken zijn tevens twee opschriften gereconstrueerd en ontcijferd, die hoog in de oostelijke zijde van de torengevel en op de sokkel van het standbeeld stonden, en belangrijke informatie verschaffen over de toren en Lycië in de eerste eeuw.

Restauratiewerkzaamheden zijn in 2020 begonnen.[12] Om de kans op herhaling van neerstorting door natuurgeweld te verkleinen zijn maatregelen in het ontwerp opgenomen ter versterking van de toren, zoals de toepassing van staal, epoxyharslijm, koolstofvezelnetwapening en mortel met gebluste kalk met hoge weerstand.[13][14]

Locatie[bewerken | brontekst bewerken]

Patara in 2022, met de vuurtoren in de duinen achter het Patara-strand.

De locatie van de vuurtoren dat een baken vormde die de toegang vanuit zee tot de toenmalige in het noordoosten gelegen stad Patara markeerde, lijkt volgens de moderne navigatielogica ongeschikt, omdat oostelijk gelegen heuvels en de Antalyaanse Çatal-eilanden de vanuit die kant navigerende zeevaarders het zicht op de toren zouden ontnemen. Het betrof een gevaarlijke vaarroute waarop in de Romeinse tijd veel schepen door de verraderlijke geografie vergingen.

Op de website van Arigenova wordt echter geschreven dat onder de lokale omstandigheden juist deze positie mogelijk de geschiktste was: schepen die de haven vanuit het oosten naderden, zouden zo het gevaarlijke punt van de Çatal eilanden van verre voorbij varen, voordat ze zich op de vuurtoren konden oriënteren en de haven van Patara konden invaren. Voor de schepen die vanuit het westen kwamen aanvaren, vormde de vuurtoren op deze positie van verre reeds een veilig oriëntatiepunt.

Had de toren verder in zee gestaan hebben, dan zou de oostelijke vaarlijn niet alleen rakelings langs de gevarenzone lopen, maar zou de toren ook kwetsbaarder ten aanzien van de zee zijn geweest. Was de toren verder landinwaarts gebouwd, dan zou al een veel hogere vuurtoren nodig geweest.[15]

Locatie van de vuurtoren van Patara en zichtlijnen, in de Romeinse tijd.
Locatie van de vuurtoren van Patara en zichtlijnen, in de Romeinse tijd.

Door de dichtgeslibde haven en de eeuwenlange verzanding heeft zich tussen het bouwwerk en de zee een ca. 500 meter brede strook gevormd dat bestaat uit de Patara-strand en duinen.[10] Anno 2022 is de toren derhalve informeel via het strand en duinen te bereiken, maar ook via een beperkt toegankelijke weg dat loopt vanaf de ruïnes van Patara via de dichtgeslibde haveningang naar de toren.

Beschrijving[bewerken | brontekst bewerken]

Restauratiewerkzaamheden (oktober 2022)

Hoewel de vuurtoren onder het Romeinse rijk viel, was het atypisch voor Romeinse architectuur.[16] Architectuur van Patara werd gekenmerkt door soberheid. Er werd weinig decoratie toegepast en hierop vormde de vuurtoren geen uitzondering, al was dat wellicht voor dit bouwwerk om praktische redenen: de vuurtoren moest weerbaar zijn tegen de effecten van weerselementen als opspattend zeewater, stormen en regenval. Desalniettemin was er een standbeeld en een gebeitelde dofijnenfiguur aan de oostzijde van de toren en een fallussymbool met vermoedelijk een apotropaische functie op de wand van de binnenkern.[17]

De 23,5 meter hoge toren, die op een funderingsblok van enkele meters dik stond, moet ca. 29 meter boven zeeniveau getorend hebben. Het vuur heeft op ca. 27 meter hoogte gebrand.

Basis[bewerken | brontekst bewerken]

De toren heeft een rechthoekig platform van ca. 20 bij 20 meter dat als fundering diende voor de neergestorte toren. Het platform zelf was min of meer in zijn oorspronkelijke vorm teruggevonden. Het platform is 3 tot 4 meter hoog en sluit hiermee op de variatie van de rotsformatie in de natuurlijke omgeving waarop het gebouwd was.

De oostzijde, dat naar het water keek, vormt over de volle lengte een traptrede van 80 centimeter breed en gaf daarmee een monumentaal aanzicht van de toren. Aan die kant stond tegen de toren het standbeeld van Sextus Marcius Priscus. De sokkel hiervan bevatte de volgende opschrift:

De Raad en het Volk van Patara eren Sextus Marcius Priscus, onze redder en weldoener, propreator gouverneur namens de keizers Tiberius Caesar, Caesar en Caesar Augustus Vespasianus voor het jarenlange rechtvaardige bestuur van de Lyceanen zonder corruptie, het versieren van onze stad met mooie gebouwen, en de bouw van Pharos en Antipharos voor de veiligheid van de zeevaarders.

Uit deze tekst kan worden opgemaakt dat aan de andere kant van de haveningang een andere vuurtoren (de antipharos) gestaan heeft.[4][18][19]

Toren[bewerken | brontekst bewerken]

De cilindrische vorm van de toren is karakteristiek voor vuurtorens in het oostelijke Middellandse Zeegebied.[20] Deze toren was volgens de technische tekeningen 23,5 meter lang en had het een doorsnede van 6,00 meter. Deze toren had een spiraaltrap van 90 centimeter breed tussen de 1,20 meter dikke buitenmuur en de stenen cilindrische kern met doorsnede van 1,80 meter. De trap werd verlicht door kleine raamopeningen in de buitenmuur. De kern en buitenmuur waren op diverse plaatsen aan elkander verankerd middels sleutelstenen en de toren was met een vijftal ringbalken op verschillende hoogtes extra verstevigd.[4] De toren was opgebouwd uit meer dan 2500 gehouwen kalksteenblokken[6] die de vloeren en wanden aflijnden terwijl de binnenkant van deze bouwelementen opgevuld was met cementmortel.

Gevelschrift[bewerken | brontekst bewerken]

Restant opschrift van Nero

Bovenin de gevel, aan de oostzijde, was een met goud afgewerkte bronzen tekst in oudgrieks schrift in kapitalen dat met deuvels in gebeitelde groeven van de gevelstenen bevestigd was:[18][21][22][23]

ΝEΡΩΝ ΚΛΑYΔIΟΣ ΘΕΟY ΚΛΑΥΔIΟΥ ΥIOΣ

ΤΙΒΕΡIΟΥ ΚΑIΣΑΡΟΣ ΣΕΒΑΣΤΟY ΚΑI ΓΕΡΜΑΝΙΚΟY

ΚΑIΣΑΡΟΣ EΚΓΟΝΟΣ ΘΕΟY ΣΕΒΑΣΤΟY

AΠOΓΟΝΟΣ ΚΑIΣΑΡ ΣΕΒΑΣΤOΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚOΣ

APXIEIEYΣ ΜEΓΙΣΤΟΣ ΔΗΜΑΡΧΙΚHΣ EΞΟΥΣI

ΑΣ ΤO ΙΑ YΠΑΤΟΣ ΤOΔ ΑYΤΟΚΡAΤΩΡ ΓHΣ

ΚΑI ΘΑΛAΣΣΗΣ ΤO O ΠΑΤΡ ΠΑΤΡIΔΟΣ

ΤOΝ ΦAΡΟΝ ΚΑΤΕΣΚΕYΑΣΕΝ ΠΡOΣ AΣΦA

ΛΕΙΑΝ ΤOΝ ΠΛΟΙΖΟΜEΝΩΝ ΔΙA

ΣEΞΣΤΟΥ ΜΑΡΚΊΟΥ ΠΡΕIΣΚΟΝ ΠΡΕΣ

ΒΕΥΤΟY ΚΑI AΝΤΙΣΤΡΑΤHΓOY

ΚΑIΣΑΡΟΣ ΚΤΥΣΑΜΈΝΟΥ ΤΟ ΕΡΓON

Vrij vertaald: Nero Claudius, zoon van de goddelijke Claudius [eerste regel], kleinzoon van Tiberius Caesar Augustus en Germanicus Caesar, zoon van de kleinzoon van de goddelijke Augustus; elfde keer houder van het tribunaat, vierde keer consul, heer van land en zee en 's lands vader, liet deze vuurtoren bouwen ter begroeting van de zeevarenden. De bouw is op propraetorisch niveau door keizerlijke gouverneur Sextus Marcius Priscus uitgevoerd.[14][23][24]

Steen met relief van dolfijn

De eerste regel, die de opdrachtgever voor de bouw van de vuurtoren bevatte, was 30 centimeter en vormde zo de titel. De regels daaronder waren 20 centimeter hoog. Het geheel was in de ringbalk onder de tekst versierd met een zeldzame decoratie van een gebeitelde dolfijn, dat symbool stond voor een veilige begeleiding van de zeevaarders in hun vaart of aankomst in de haven.[17]

Vuurkamer[bewerken | brontekst bewerken]

De vuurkamer bovenaan was afgewerkt met een enigszins vlakke koepelvormige dakstructuur, hetgeen karakteristiek voor de vuurtorens destijds was,[20] met een opening aan de bovenkant. Dit dak werd gedragen door een gevel met romaanse raamopeningen, waardoor het licht scheen van het vuur dat in deze ruimte gestookt werd.[d][25]

Historische en culturele waarde[bewerken | brontekst bewerken]

Impressie van de toren aan de kop van de haven in de Romeinse tijd (2)

De vuurtoren van Patara is de enige uit de antieke oudheid die in deze vorm bekend is en die bovendien geheel met zijn originele materialen tot zijn oorspronkelijk staat gerestaureerd kan worden.[7][26] Terwijl de rond 280 voor Christus gebouwde Pharos van Alexandrië de oudst bekende vuurtoren is dat ooit bestaan heeft,[27] passeert de vuurtoren van Patara met enkele decennia de Spaanse Herculestoren als 's werelds oudste nog bestaande vuurtoren.[28]

De opgravings- en restauratiewerkzaamheden van de toren inclusief de reconstructie en ontcijfering van de teksten die gevonden zijn hebben de historici waardevolle informatie over de Romeinse tijd in Lycië gegeven.

Verwacht wordt dat wanneer de vuurtoren volledig gerestaureerd en operationeel is een belangrijke toeristische attractie wordt. De toren ligt met de ruïnes van Patara op de Lycische Weg. Niet alleen is het fysiek te bezichtigen, maar ook op afstand zal het te zien zijn en de verwachting is dat toeristische vaartochten eveneens de toren met zijn geschiedenis in hun programma opnemen.

Bronnen en referenties[bewerken | brontekst bewerken]

Renders van hoe de vuurtoren eruit zag

Meer lezen

Bronnen

  • (en) Havva İşkan (red.) (2019), Patara - city harbor cult, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  • (tr) Nevzat Çevik (2021), Lykia kitabı - Arkeolojisi, Tarihi ve Kültürüyle Batı Antalya, Türk Tarih Kurumu.
  • (en) TCKTB, Informatiepanelen op lokatie, Turkse Ministerie van Kultuur en Toerisme, Bezocht op 24 oktober 2022.

Referenties

  1. a b c Emiel Wouters (1994), Turkije - Volkeren en culturen op de landbrug tussen Azië en Europa, Cantecleer kunst-reisgidsen, pp.358-359
  2. (en) Elani, Ancient Patara Lighthouse to shine again on Anatolia's Southwest Coast. Baring the Aegis (1 april 2020).
  3. Çevik (2021), pp.225-226
  4. a b c d TCKTB
  5. (en) Terrence Michael Patrick Duggan (2010), "The Lycian port of Patara and its environs during the 13th and 14th centuries An interpretation", Gephyra 2010 (7), pp.47-72
  6. a b (tr) Deniz Feneri. Patara excavations. Geraadpleegd op 15 november 2022.
  7. a b Çevik (2021), p.226
  8. (en) T.M.P. Duggan, Aykan Akçay (2014). On the Missing Navigational Markers - Beacon Towers - Pharos of Antiquity - and Notice fo Two Extant Small Marker Beacon Towers of Roman Late Ist c. B.C. - Early Ist c. A.D. Anemorium. Cedrus  : pp.377-442
  9. (en) Mustafa Koçak (2019). A survey of the Patara Harbor bay: a general overview. TINA  (11): pp.70-89
  10. a b (de) Wolfgang Radt (red.), Stadtgrabungen und Stadtforschung i Westlichen Kleinasien, Internationale symposium 6-7 augustus 2004, Bergama (Turkije).pp. 272-273
  11. (en) Ancient Patara Lighthouse to shine on Antalya shores centuries later. Daily Sabah (25 februari 2020).
  12. (en) Lighthouse of Antalya's ancient Patara to give light again. Daily Sabah (24 maart 2021).
  13. (en) Emperor Neron’s lighthouse to be made earthquake resistant. Hürriyet Daily News (30 december 2020).
  14. a b (en) Özge Başağaç (2019), Conservation of lighthouses as a part of maritime heritage: the case of lighthouses in Aegean coast, Turkey (doctoraal), Middle East Technical University
  15. (en) (Onbekend), The emplacement of some of the most ancient lighthouses known, tentatively explained. Arigenova. Geraadpleegd op 13 november 2022.
  16. Trethewey, Ken (2018), Ancient lighthouses - Part 7: A Catalogue.
  17. a b İşkan (2019), p.311
  18. a b (de) Christopher P. Jones (2008). The Neronian Inscription on the Lighthouse of Patara. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik  : pp.153-154
  19. (tr) Deniz Feneri. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Geraadpleegd op 2 november 2022.
  20. a b (en) Alkiviadis Ginalis, Byzantine ports - Central Greece as a link between the Mediterranean and the Black Sea (doctoraal). University of Oxford (2014), p.46.
  21. (tr) Patara Deniz Feneri'nin antik kitabesi yerine yerleştirildi haberi. Arkeolojik Haber (6 augustus 2022).
  22. (de) Sencer Şahin (2008). Der neronische Leuchtturm und die vespasianischen Thermen von Patara. Gephyra 5: p.31
  23. a b (de) Havva İşkan-Işik, Werner Eck, Helmut Engelmann (2008). Der Leuchtturm Von Patara Und Sex. Marcius Priscus Als Statthalter Der Provinz Lycia Von Nero Bis Vespasian. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik
  24. (en) Patara’s monumental inscription in place. Hürriyet Daily News (16 augustus 2022).
  25. (en) Roman lighthouses in the Mediterranean Sea. Roman Ports (23 april 2021).
  26. (en) Conny Waters, Reconstruction Of Five-Story Patara Lighthouse Built By Roman Emperor Nero - Begins. Ancient Pages (30 mei 2019).
  27. (en) Ken Trethewey, Ancient Lighthouses - Part 5: The Pharos (ca. 2020 (?)).
  28. Trethewey, K. (2018), Ancient Lighthouses, and other lighted aids to navigation, Cornwall: Jazz-Fusion Books

Noten

  1. Op basis van de bouwtekeningen en informatie over de hoogte van de fundering heeft het vuur vermoedelijk op een hoogte tussen de 25 en 30 meter boven zeeniveau gebrand. In theorie moet het vuur op een horizonafstand van tussen 9 en 11 zeemijlen zichtbaar geweest zijn. De zichtbaarheid was echter behalve van de hoogte tevens afhankelijk van de grootte en sterkte van het vuur, alswel de atmosferische omstandigheden.
  2. De ruïne van het Granarium van Hadrianus aan de noordwestelijke kant van het havengebied was ter ere van het bezoek van Hadrianus en zijn vrouw Vibia Sabina in het jaar 131 gebouwd. Het verving de graanschuren die tot dan toe gebruikt werden en die aan de basis stonden van Patara's handel en rijkdom. Deze granarium bevatte acht opslagkamers en was met afmetingen van 65 bij 32 meter een van de twee grootste keizerlijke opslagplaatsen in de regio.[1][3]
  3. Aangenomen wordt dat aan de andere kant van de haveningang van Patara een tweede vuurtoren - de antipharos - gestaan heeft.[7][8] Deze was mogelijk gebouwd omdat de bodem rotsachtig en ondiep waardoor de anderszins toch brede toegang tot de haven verraderlijk was.[9] Het is enkele eeuwen langer dan de pharos overeind en functioneel gebleven.
  4. In de vuurkamer stond mogelijk een metalen korf of schotel opgesteld waarin het vuur gestookt werd, een indertijd gebruikelijke methode. Bij de opgravingen was echter een vat gevonden met een dik en donker verbrand substantie gevonden, wat mogelijk wijst op het gebruik van olie als brandstof voor de verlichting. De opening in het dak zorgde voor het wegtrekken van het rook zonder verduistering van het licht. Overdag kon het rook als alternatief voor het het vuur als sein gebruikt worden. Het is niet bekend of in deze toren spiegels gebruikt werden ter reflectie van het seinlicht - het vuurlicht in de nacht en zonlicht overdag.