Weerts

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Het Maas-Rijnlandse dialectcontinuüm

Het Weerterlands, veelal Weerts genoemd (Limburgs: Wieërts) is een dialect, dat gesproken wordt in de gemeentes Weert en Nederweert in de Nederlandse provincie Limburg.

Binnen het Weerterlands waren er oorspronkelijk 4 onderverdelingen van dialects: Stadsweerts, Buitenijen Weerts, Nederweerts en Ospels.

De dialecten uit Weert buiten de stad (buitenijen Weerts) omvatten de dorpen: Altweerterheide, Swartbroek, Laar en de wijken die zich buiten de oude stadsmuur bevindenok waren deze wijken vroeger vaak dorpen. De dialecten van Swartbroek en Altweerterheide lijken tegenwoordig veel meer op de dialecten in Ell, Stramproy en Tungelroy, dit kan men bijvoorbeeld in Altweerterheide zien aan het vergrote gebruik van het woord 'gèt', dat 'wat' betekent. En het dialect in Laar maakt een beweging richting het Stadsweerts, Nederweerts en Brabants.

Het is een dialect uit de Centraal Limburgse groep. Omdat het een stadsdialect is, wijkt het soms sterk af van de dialecten die gesproken worden in de directe omgeving. De oudste Weerter tekst is waarschijnlijk een vertaling van de gelijkenis van de Verloren Zoon uit 1807 (gepubliceerd in het boek 'Het Limburgs onder Napoleon').

Kenmerken[bewerken]

Weert ligt ten westen van de Panninger linie, hierdoor heeft het dialect dus te maken met een sch- waar veel andere Limburgse dialecten een sj- hebben. Ook ligt de stad dicht bij de Genker barrière (de doe/gij-lijn). In het Weerts is het woord "gij" algemeen in het enkelvoud. Het komt voor in de vorm je bij een paar vaste verbindingen zoals: ajje (als je), en dooje (doe je). De vorm "de" en "dich" is in het stadweerts beperkt tot de aanspreekvorm voor kinderen en vrouwen, maar in varianten van het Weerts uit de omgeving is het algemeen. Andere belangrijke kenmerken zijn dat het in het Weerts uut is, en in veel andere Limburgse dialecten oet is. Ook is opvallend dat het Weerts geen t-deletie heeft, en dat er bijvoorbeeld bij werkwoorden in de derde persoon enkelvoud tj staat.

Werkwoordspelling[bewerken]

Werkwoordspelling tegenwoordige tijd
Nederlands Persoonlijk Voornaamwoord Weerts Persoonlijk Voornaamwoord Uitgang
ik ich stam
jij / je gae (mannelijk

dich

dów (Ospels en Nederweerts)

stam+tj*

stam+s of +st

stam+st

hij

zij

het

men

hae

ze / zeuj / zûj (Nederweerts en Ospels)

't

me

stam+tj*
wij vae / ve / wae stam+e (hele werkwoord)
jullie / u gae / jullie (jeugd, niet officieel) stam+tj*
zij / ze ze / zeuj / zûj (Nederweerts en Ospels) stam+e (hele werkwoord)

* = indiende laatste letter stam een s is, wordt de uitgang sjt of sj.

Werkwoordspelling verleden tijd
Nederlands Persoonlijk Voornaamwoord Weerts Persoonlijk Voornaamwoord Uitgang zwakke werkwoorden Uitgang sterke werkwoorden
ik ich stam+dje** ablaut
jij / je gae (mannelijk

dich

dów (Ospels en Nederweerts)

stam+dje*

stam+djest

stam+djest

ablaut+tj

ablaut+s of +st

ablaut+st

hij

zij

het

men

hae

ze / zeuj / zûj (Nederweerts en Ospels)

't

me

stam+dje** ablaut
wij vae / ve / wae stam+dje** ablaut+e
jullie / u gae / jullie (jeugd, niet officieel) stam+dje** ablaut+tj
zij / ze ze / zeuj / zûj (Nederweerts en Ospels) stam+dje** ablaut+e

**= de letter d kan wegvallen waardoor het bijvoorbeeld schödje is maar ook witdje.

Klinkers[bewerken]

Het meest bijzondere aan het Weerts is het groot aantal verschillende klinkers. Het zijn er waarschijnlijk 28. Samen met nog een paar andere dialecten (Hamonts en een Beiers dialect) staat het aan kop op de wereldranglijst.

Voorbeelden (de eerste klank is normaal, de tweede is een verlengde klank en de derde is een tweeklank met een sjwa (e) erbij):

wies = wijze, melodie of (ik) wijs
wiês = wijs (adjectief)
wieës = wees (substantief en werkwoord)
hoes = hoes (bijvoorbeeld platenhoes)
hoês = huis
hoeës = (wind)hoos

Het Weerts gebruikt dit systeem soms ook voor meervoud:

  • kniên (konijn) - knien (konijnen)
  • beîn (been) - bein (benen)

Literatuur[bewerken]

Een bekende schrijfster die in het Weerts schrijft is Annie van Gansewinkel.