Wikipedia:Uitgelicht/december

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Overzicht beheerpagina's

Elke dag van het jaar wordt op de hoofdpagina een lezenswaardig artikel uit de Nederlandstalige Wikipedia samengevat onder de noemer uitgelicht. Deze pagina bevat de uitgelicht artikelen van de maand december.

1 december

Zonlicht valt in de Antelope Canyon in Arizona

Zonlicht

Zonlicht is het zichtbare deel van het totale spectrum elektromagnetische straling dat de zon uitzendt. Een klein deel hiervan bereikt de aarde, maar dit is voldoende en essentieel om het leven op aarde in stand te houden. Het vermogen per vierkante meter van de elektromagnetische straling van de zon dat de aardatmosfeer bereikt, de zonneconstante, is gemiddeld 1367 W/m². De stralingsintensiteit aan het aardoppervlak is veel kleiner dan de zonneconstante aan de bovenrand van de atmosfeer. (Lees verder)

2 december

The Simpsons met hun ster op de Walk of Fame

The Simpsons

The Simpsons (De Simpsons) is een Amerikaanse animatieserie bedacht door Matt Groening. De televisieserie heeft sinds haar debuut in 1989 vele prijzen gewonnen, waaronder Emmy Awards en Peabody Awards. The Simpsons is een satire op de (Amerikaanse) samenleving, vooral op het gezin, en draait geheel om de familie Simpson, bestaande uit Homer, Marge, Bart, Lisa en Maggie. De serie was een vroege hit voor Fox Broadcasting Company en is wereldberoemd. Het televisieprogramma bestaat inmiddels uit 26 seizoenen met 560 afleveringen. Daarmee is het een van de langstlopende televisiereeksen ter wereld. (Lees verder)

3 december

Vrucht van de doerian

Doerian

De doerian (Durio zibethinus) is een tot 40 m hoge, groenblijvende boom met eivormige of afgeronde vruchten van zo'n 15–30 cm lang en tot 8 kg zwaar. De doerian komt oorspronkelijk uit Zuidoost-Azië en wordt daar ook veel verbouwd. Hij wordt zelfs koning van de vruchten genoemd. De vrucht bestaat uit vijf vruchtkamers met daarin zaden omgeven door dikke, crèmekleurige tot donkergele, puddingachtige zaadmantels. Deze zaadmantels smaken zoet en aromatisch. De rijpe vrucht ruikt zeer penetrant door de vorming van waterstofsulfide, waaraan de vrucht zijn alternatieve naam 'stinkvrucht' ontleent. Vanwege de sterke geur is het bij sommige bus- en luchtvaartmaatschappijen in Aziatische landen verboden om een doerian mee te nemen. Ook mag de doerian in de grotere hotels vaak niet worden meegenomen. (Lees verder)

4 december

Skelet van de maashagedis

Mosasaurus

Mosasaurus, ook wel maashagedis genoemd, is een geslacht uit de Mosasauridae, een groep uitgestorven sauriërs die in zee leefde. Mosasaurus heeft zijn naam te danken aan de rivier de Maas (Latijn: Mosa) die aan de voet van de Sint-Pietersberg stroomt. Mosasaurus leefde in het Maastrichtien, het laatste deel van het Krijt, 71,3 tot 65,4 miljoen jaar geleden. (Lees verder)

5 december

Afbeelding

Nicolaas van Myra

Nicolaas van Myra, Nicolaas van Bari of Nicolaas van Patara (waarschijnlijk geboren omstreeks 280 te Patara in Lycië en overleden op 6 december in 342 of 352) was in de 4e eeuw bisschop te Myra, de toenmalige hoofdplaats van Lycië in Klein-Azië. Hij werd later heilig verklaard en is de hoofdpersoon in tal van legenden, bijvoorbeeld de Legenda Aurea van de 13e-eeuwse geleerde dominicaan Jacobus de Voragine. Belangrijke elementen van het Sinterklaasfeest gaan op hem terug. (Lees verder)

6 december

Q

Q

Q, het alias van Major Boothroyd, is een James Bond-personage. Q wordt in slechts drie films (waaronder Dr. No) bij zijn 'echte' naam, Major Boothroyd, genoemd. Deze naam is gebaseerd op iemand die werkelijk heeft bestaan, majoor Geoffrey Boothroyd, die Ian Fleming adviseerde over de wapens die James Bond bij zich droeg.

Evenals bij 'M' staat de letter voor zijn functie (quartermaster oftewel kwartiermeester) en is het niet zozeer een naam. Zo neemt John Cleese de titel 'Q' van Desmond Llewelyn over in de film Die Another Day. Hoewel het personage ook in de boeken van Ian Fleming vermeld wordt, komt hij vooral in de films naar voren; alleen in de films Live and Let Die, Casino Royale en Quantum of Solace komt Q niet voor. Bijna het enige wat het personage in de film doet, is Bond van allerhande 'levensreddende' technische snufjes voorzien. (Lees verder)

7 december

Pythagoras

Pythagoras

Pythagoras (Grieks: Πυθαγόρας) (Samos, ca. 582 v.Chr. – Metapontum, ca. 500 v.Chr.) was een Grieks wiskundige, filosoof en hervormer. Hij werd door sommigen als een van de Zeven Wijzen beschouwd. Pythagoras zou meerdere ontdekkingen hebben gedaan, waaronder de stelling van Pythagoras (a² + b² = c²). Hij combineerde voor het eerst wiskunde met theologie. Deze combinatie komt later terug bij Plato, maar ook bij latere theologen, Baruch Spinoza, Leibniz en Kant. Pythagoras heeft steeds een grote invloed op het denken uitgeoefend. (Lees verder)

8 december

Monument op Fort Zeelandia, op 8 december 2009 onthuld door president Ronald Venetiaan

Decembermoorden

De Decembermoorden is de gangbare term voor het op 8 en 9 december 1982 martelen en vermoorden van vijftien tegenstanders van het militaire regime van Desi Bouterse. In Suriname, en bij de Surinamers in Nederland, heeft deze gebeurtenis diepe sporen achtergelaten. De Nederlandse regering bevroor uit protest de ontwikkelingshulp aan Suriname.

Op 7, 8 en 9 december 1982 werden vijftien prominente Surinamers die het militaire regime van legerleider Desi Bouterse bekritiseerden uit hun bed gelicht en overgebracht naar Fort Zeelandia, het toenmalig hoofdkwartier van Bouterse, waar ze gemarteld en gefusilleerd werden. Volgens verklaringen van getuigen werden de slachtoffers eerst "voorgeleid" aan Bouterse voordat ze doodgeschoten werden op Bastion Veere, een van de open ruimtes van Fort Zeelandia. (Lees verder)

9 december

Symbool van de KKK

Ku Klux Klan

De Ku Klux Klan is de benaming van een aantal verschillende geheime blanke organisaties in de Verenigde Staten die vooral door hun racistisch geweld bekend geworden zijn. Zij legden zich toe op terreur tegen zwarten, kleurlingen en strijders voor hun grondwettelijke rechten, maar waren ook antisemitisch, homofoob, antikatholiek en anticommunistisch en keerden zich tegen nieuwe immigranten. De eerste KKK kreeg grote aanhang in de zuidelijke staten van de VS als blanke reactie op de afschaffing van de slavernij aan het eind van de Amerikaanse Burgeroorlog.

De KKK kende perioden van grote activiteit afgewisseld door lange periodes van luwte. De leden (Klansmen en Klanswomen genoemd) zijn bij hun optreden gemaskerd en kleden zich dan in lange witte, rode, zwarte of blauwe gewaden (toga's of habijten met puntmuts). (Lees verder)

10 december

Het omwentelingslichaam van minste weerstand volgens Newton

Omwentelingslichaam van minste weerstand

Het omwentelingslichaam van minste weerstand (solid of revolution of least resistance) is een omwentelingslichaam dat een dusdanige vorm heeft dat het voortbewegend door een fluïdum minder weerstand ondervindt dan enig ander lichaam met dezelfde basis, hoogte en volume. Het begrip werd geïntroduceerd door Newton in hoofdstuk VII van boek II van de Principia uit 1687, waarmee hij voor het eerst het verband legde tussen rompvorm en weerstand. Met zijn botsingstheorie (shock theory) zou dit een eeuw lang de basis van scheepshydrodynamica vormen. Newton had niet aangegeven hoe hij aan deze vormen was gekomen en zijn methode werd pas in 1704 gepubliceerd. Hij werd dan ook door zijn tijdgenoten niet begrepen. In de eeuwen daarna werd geprobeerd een oplossing te vinden, maar uiteindelijk bleek de botsingstheorie van Newton niet houdbaar. In 1927 leidde Andrew Forsyth met moderne analytische methoden af dat er geen oplossing is voor het probleem van het lichaam van de minste weerstand. (Lees verder)

11 december

Plato, Seneca en Aristoteles op een afbeelding van omstreeks 1325-1335

Westerse filosofie

De westerse filosofie heeft betrekking op de filosofische tradities van de westerse wereld. Hiermee wordt van oudsher Europa bedoeld en later kwam de Nieuwe Wereld met Noord- en Zuid-Amerika daarbij. De westerse filosofie begint vorm te krijgen vanaf de zevende eeuw voor onze jaartelling en is voor een belangrijk deel geworteld in de religies van het westen, het jodendom en het christendom, en de cultuur van het klassieke Griekenland en het Romeinse Rijk. Ze kan grofweg worden ingedeeld in vier perioden: de klassieke filosofie, de middeleeuwse filosofie, de moderne filosofie en de hedendaagse filosofie. De westerse filosofie wordt onderscheiden van de oosterse filosofie, die haar oorsprong heeft in Azië. (Lees verder)

12 december

Sinornithosaurus, een bevederde dinosauriër

Oorsprong van de vogels

De oorsprong van de vogels is een klassiek en vroeger zeer controversieel vraagstuk binnen de paleontologie. Tegenwoordig denken de meeste wetenschappers dat vogels dinosauriërs zijn, de laatste nog levende vertegenwoordigers van die groep sinds het uitsterven van alle andere dinosauriërs aan het einde van het Krijt.

Sinds de opkomst van de evolutietheorie probeert de biologie van iedere diergroep haar plaats in de stamboom van het leven te bepalen. Bij de vogels is dat moeilijk, omdat die een lichaamsbouw hebben waar verder niets in het huidige dierenrijk nog op lijkt. Ze hebben veren en een snavel, lopen op twee poten, kunnen vliegen, hebben holle botten, ademen via luchtzakken, leggen harde eieren en zijn warmbloedig. Alleen bij uitgestorven groepen dieren zou een gelijkende combinatie van eigenschappen aangetroffen kunnen worden. (Lees verder)

13 december

De relay 1-sonde

Relay

De Relay-serie was een Amerikaans communicatiesatellietprogramma uit de beginjaren van de ruimtevaart. Het was NASA's prototype voor een operationele communicatiesatelliet. Deze satelliet werd gebouwd door de firma RCA. (Lees verder)

14 december

Kaart van Atlantis door Patroclus Kampanakis

Atlantis

Atlantis (Oudgrieks Ἀτλαντίς, "dochter van Atlas") is een hypothetisch eilandenrijk waarvan de historiciteit uiterst twijfelachtig is. Atlantis werd voor het eerst vermeld in Plato's dialogen Timaeus en Critias. Door een catastrofe zou het rijk plotseling zijn verdwenen. De Atlantische Oceaan dankt zijn naam aan deze legende. (Lees verder)

15 december

Gustave Eiffel

Gustave Eiffel

Gustave Eiffel (15 december 1832 – 27 december 1923) was een Frans constructeur. Hij heeft naam gemaakt met de Eiffeltoren, die in Parijs werd gebouwd voor de Wereldtentoonstelling van 1889. Ook heeft hij het binnenwerk van het vrijheidsbeeld in New York gemaakt. Verder heeft Gustave Eiffel veel spoorbruggen gebouwd, waaronder het Viaduc de Garabit – dat met zijn lengte van 500 meter bij een hoogte van 122 meter over het dal van de Truyère voert – en de Scheldebrug, de langste brug over de Schelde. (Lees verder)

16 december

Britse tank patrouilleert bij de Maas in Namen

Ardennenoffensief

Het Ardennenoffensief was het laatste grote offensief van het Duitse leger aan het westfront in de Tweede Wereldoorlog. De slag vond plaats van 16 december 1944 tot 25 januari 1945 en werd gewonnen door de geallieerden. Hitler was van plan de noordelijke troepen van de geallieerden af te snijden van hun bevoorrading en daarna te vernietigen. Al sinds de zomermaanden van 1944 liep hij rond met de gedachte om over te gaan tot een groot offensief. Een militaire overwinning achtte hij noodzakelijk om mogelijke onderhandelingen over de beëindiging van het conflict tot een goed einde te brengen. (Lees verder)

17 december

Een Romeinse weg in Pompeii

Heerweg

Een heerweg, met varianten heerstraat, heirbaan of heirweg of in het Latijn via, is een oude Romeinse (lange-afstands)weg. Heer (van het Germaanse harja) is een in het Nederlands in onbruik geraakt woord voor leger. Die naam wijst op het oorspronkelijk doel van deze "snelwegen". De Romeinen legden duizenden kilometers wegen aan naar alle delen en kolonies van het Romeinse Rijk om met hun legers snel ter plaatse te zijn in geval van een opstand. Ook handelaars maakten dankbaar gebruik van deze wegen. Dit feit ligt aan de oorsprong van het gezegde "alle wegen leiden naar Rome". (Lees verder)

18 december

Vlieger

Vliegeren

Vliegeren is de kunst een aan een draad verbonden object samengesteld van papier en/of stof en/of stokjes door middel van de wind zo lang mogelijk in de lucht te doen vliegen.

Er zijn talloze (bestuurbare) vliegers van lichte en sterke materialen. Het vliegeren werd mede hierdoor een moderne hobby met allerlei aspecten zoals trick- en teamvliegers, buggyen met een vlieger en een karretje. De laatste ontwikkeling is het zogenaamde kitesurfen, een windsurfplank met een vlieger, in plaats van een zeil. Er wordt voorgesteld om deze nieuwe sport "Kite-Surfing" olympische status te geven.

In Azië en ook wel in bijv. Suriname en Brazilië is het vechtvliegeren populair. Hierbij gaat het erom het touw van de tegenstander door te snijden. (Lees verder)

19 december

Albert Einstein

Massa-energierelatie

De massa-energierelatie, in formulevorm genoteerd als E = mc² (spreek uit als e is m c-kwadraat), is een verband tussen de natuurkundige grootheden massa en energie dat in 1905 werd afgeleid door Albert Einstein. Dit verband is waar te nemen bij kernreacties, waarbij massa wordt omgezet in stralingsenergie. Kernreacties treden bijvoorbeeld op in de zon (kernfusie) en in een kernreactor (kernsplijting). (Lees verder)

20 december

Kaart van het Ruhrgebied in Duitsland

Ruhrgebied

Het Ruhrgebied (Duits: Ruhrgebiet) is een gebied in Noordrijn-Westfalen met ongeveer 4,9 miljoen inwoners. De belangrijkste plaatsen zijn: Duisburg, Oberhausen, Mülheim an der Ruhr, Essen, Bochum, Gelsenkirchen, Hagen, Dortmund en Hamm. Het gebied wordt grofweg omsloten door de Rijn in het westen, de Ruhr in het zuiden en de Lippe in het noorden.

In de tijd van de industriële revolutie groeide het Ruhrgebied uit tot een van de grootste industriegebieden in Europa. In eerste instantie waren er vooral steenkoolmijnen en staalindustrie. Later kwamen er andere industrietakken bij, zoals machinebouw en elektronica. (Lees verder)

21 december

Stand van de aardas tijdens de zonnewende op het noordelijk halfrond

Zonnewende

De zonnewende (Latijn: solstitium oftewel zonnestilstand) is de gebeurtenis waarbij de zon, gezien vanaf de aarde, de noordelijkste of zuidelijkste positie bereikt. Op aarde wordt deze positie gemarkeerd door de beide keerkringen: de Kreeftskeerkring in het noorden en de Steenbokskeerkring in het zuiden.

Naarmate de zon schijnbaar verder in de richting van de Kreeftskeerkring beweegt, worden de dagen op het noordelijk halfrond langer en op het zuidelijk halfrond juist korter. Wanneer de zon schijnbaar naar de Steenbokskeerkring beweegt, is dit andersom. (Lees verder)

22 december

De oude ingang van het Barlaeus

Barlaeus Gymnasium

Het Barlaeus Gymnasium is een zelfstandig openbaar gymnasium aan de Weteringschans in Amsterdam. De school is genoemd naar de gelatiniseerde naam van de Nederlandse schrijver Kaspar van Baerle (Casparus Barlaeus). De oorspronkelijke Latijnse school werd in 1342 opgericht. Daarmee is dit een van de oudste scholen in Nederland. Sinds de negentiende eeuw hanteert de school een gymnasium en de vernoeming naar Barlaeus dateert uit de jaren dertig van de twintigste eeuw. (Lees verder)

23 december

Visualisatie van een zwart gat

Zwart gat

Een zwart gat is volgens de algemene relativiteitstheorie een gebied waaruit niets, zelfs licht niet, kan ontsnappen, een en ander als gevolg van de extreme vervorming van de ruimtetijd door de zwaartekracht van een zeer compacte enorme massa. Rond een zwart gat is er een denkbeeldig oppervlak dat als grens optreedt, de waarnemingshorizon, vanwaar licht nog net wel aan de zwaartekracht van het zwarte gat kan ontsnappen. (Lees verder)

24 december

Munt met afbeelding van Postumus

Postumus

Marcus Cassianius Latinius Postumus (?–269) was een Romeins keizer van de zomer van 260 tot begin 269. Hij was heerser over het Gallische keizerrijk in oppositie tegen de keizers Gallienus en Claudius Gothicus en dus een usurpator. Postumus wordt door de meeste bronnen over hem beschreven als een goede keizer. Hij wist met succesvolle veldtochten de Franken buiten te houden en zo de westelijke provincies bij elkaar te houden.

Er is niet veel bekend over het vroege leven van Postumus, maar men gelooft dat hij een Bataaf van eenvoudige komaf was, die door eigen bekwaamheid door de rangen van het leger opklom. Zijn geboorteplaats Deusone zou volgens sommigen het huidige Diessen, een dorp ten zuidoosten van het huidige Tilburg, geweest kunnen zijn. Dit lijkt echter onwaarschijnlijk, aangezien in Diessen geen aanwijzingen voor bewoning in de Romeinse tijd zijn aangetroffen. (Lees verder)

25 december

Vlag van Christmaseiland

Christmaseiland

Christmaseiland of Kersteiland (Engels: Christmas Island of Territory of Christmas Island) is een eiland in de Indische Oceaan 350 km ten zuiden van Java. Er wonen meer dan 1400 mensen (2009), waarvan de grote meerderheid van Chinese afkomst is. Kapitein William Mynors van de Royal Mary, een schip van de Britse Oostindië Compagnie, gaf het eiland zijn naam toen hij er langs zeilde op kerstdag 1643. Het eiland stond op Engelse en Nederlandse zeekaarten sinds het begin van de zeventiende eeuw, maar niet eerder dan in 1666 werd een kaart gepubliceerd door de Nederlandse cartograaf Pieter Goos waarop het eiland met een naam vermeld stond. (Lees verder)

26 december

Trinity College

Trinity College

Het Trinity College is een onderdeel van de Universiteit van Cambridge. Het is het grootste college van deze universiteit, met ongeveer 700 undergraduate en 430 graduate-studenten. Tevens wordt Trinity gezien als een van de beste academische instellingen ter wereld.

Trinity heeft de naam de aristocratische tak van de universiteit van Cambridge te zijn. Het college is geliefd bij de Britse koninklijke familie. Zo hebben Eduard VII, George VI, prins Hendrik, Willem Frederik van Gloucester en prins Charles aan het college gestudeerd. De verhouding openbare school ten opzichte van privéschool is ongeveer 2:3.

Trinity heeft een groot aantal noemenswaardige alumni voortgebracht, waaronder 32 Nobelprijswinnaars. (Lees verder)

27 december

Crater Lake in de staat Oregon (VS)

Kratermeer

Een kratermeer is een meer dat zich heeft gevormd in een vulkanische krater, caldera of maar. Inkomend water (door neerslag) vult de depressie en vormt een klein verdiept meer, tot een evenwicht tussen het waterpeil in de depressie en het verdampingspeil is bereikt. Soms ligt dat peil hoger dan de kraterrand en ontstaat een overstroming. Bekende kratermeren zijn: Crater Lake, Koerilenmeer en het Tobameer. (Lees verder)

28 december

Markt op het hoofdplein in Ghardaïa (1971)

Berbers

De Berbers zijn een volk in Noord-Afrika. Van oorsprong leefden de Berbers in een gebied dat zich uitstrekte van de Atlantische Oceaan tot aan de oase Siwa in Egypte. Tegenwoordig zijn Berbers voornamelijk te vinden in Marokko, Algerije en Libië. Tunesië daarentegen is zodanig gearabiseerd, dat de meeste Berbers de Arabische cultuur en identiteit overnamen, bijvoorbeeld de taal en de keuken. Behalve in andere Afrikaanse landen als Mauritanië, Mali en Ghana, wonen ook zo'n 3 miljoen Berbers in Europa. (Lees verder)

29 december

Een atoomijsbreker: de Yamal

Atoomijsbreker

Een atoomijsbreker is een ijsbreker die wordt voortgestuwd door één of meer kernreactoren. De atoomijsbreker werd ontwikkeld door de Sovjet-Unie om de Noordoostelijke Doorvaart bevaarbaar te maken, omdat dit de kortste scheepvaartroute is tussen Europees Rusland en het Russische Verre Oosten en bovendien niet langs buitenlandse kusten loopt. Op 17 augustus 1977 was de Arktika het eerste oppervlakteschip dat ooit de Noordpool bereikte. (Lees verder)

30 december

Dominostenen

Domino

Domino is een spel dat met speciale stenen wordt gespeeld. De stenen zijn vaak gemaakt van plastic of hout, vroeger ook van echte steen, bakeliet en ivoor. De stenen zijn langwerpig van vorm. In de standaarddomino-uitvoering hebben de helften nul tot zes ogen maar er zijn ook uitvoeringen met nul tot negen, nul tot twaalf en nul tot achttien ogen. In de standaardset komen alle 28 combinaties van 0 tot 6 eenmaal voor. Domino is zeer populair op Curaçao en in Latijns-Amerika, en vervult een sleutelrol in de roman Dubbelspel van Frank Martinus Arion. (Lees verder)

31 december

Chinese Muur

Chinese Muur

De Chinese Muur of Grote Muur is een uit aarde en stenen opgetrokken verdedigingswal in het noorden van China. De 6259 kilometer lange verdedigingswal, die in het Chinees Muur van 10.000 li (6440 kilometer) heet, moest het Chinese Keizerrijk beschermen tegen vijandelijke nomadische ruitervolkeren en strekt zich uit van Shanhaiguan bij Bo Hai (300 km oostelijk van Peking) tot Lob Nuur in het zuidoostelijk deel van de autonome regio Sinkiang. De gehele verdedigingslinie, inclusief verdedigingsgroeven van 359 kilometer en 2232 kilometer aan natuurlijke grenzen (rivieren, heuvels en bergen), heeft een lengte van 8850 kilometer. (Lees verder)