Wikipedia:Uitgelicht/december

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Overzicht beheerpagina's

Elke dag van het jaar wordt op de hoofdpagina een lezenswaardig artikel uit de Nederlandstalige Wikipedia samengevat onder de noemer uitgelicht. Deze pagina bevat de uitgelicht artikelen van de maand december.

1 december

Zonlicht valt in de Antelope Canyon in Arizona

Zonlicht

Zonlicht is het zichtbare deel van het totale spectrum elektromagnetische straling dat de zon uitzendt. Een klein deel hiervan bereikt de aarde, maar dit is voldoende en essentieel om het leven op aarde in stand te houden. Het vermogen per vierkante meter van de elektromagnetische straling van de zon dat de aardatmosfeer bereikt, de zonneconstante, is gemiddeld 1367 W/m². De stralingsintensiteit aan het aardoppervlak is veel kleiner dan de zonneconstante aan de bovenrand van de atmosfeer. (Lees verder)

2 december

Logo

The Simpsons

The Simpsons (De Simpsons) is een Amerikaanse animatieserie, bedacht door Matt Groening. De televisieserie heeft sinds haar debuut in 1989 vele prijzen gewonnen, waaronder Emmy Awards en Peabody Awards. The Simpsons is een satire op de (Amerikaanse) samenleving, vooral op het gezin, en draait geheel om de familie Simpson, bestaande uit Homer, Marge, Bart, Lisa en Maggie. De serie was een vroege hit voor Fox Broadcasting Company en is wereldberoemd. Het televisieprogramma bestaat inmiddels uit 28 seizoenen met ruim 600 afleveringen. Daarmee is het een van de langstlopende televisiereeksen ter wereld. (Lees verder)

3 december

Japanse witte den als bonsai

Bonsai

Bonsai (盆栽) is de Japanse traditie van het cultiveren van bomen in potten. De term 'bonsai' is de Japanse uitspraak van penzai, wat het Chinees is voor 'boom in bak'. Deze Chinese kunstvorm stond aan de basis van de reeds meer dan duizend jaar oude Japanse bonsaitraditie. Bij beide kunstvormen wordt de boom door manipulatie klein gehouden en zodanig gevormd dat het de illusie wekt van een volgroeid exemplaar. (Lees verder)

4 december

Skelet van de maashagedis

Mosasaurus

Mosasaurus, ook wel maashagedis genoemd, is een geslacht uit de Mosasauridae, een groep uitgestorven sauriërs die in zee leefde. Mosasaurus heeft zijn naam te danken aan de rivier de Maas (Latijn: Mosa) die aan de voet van de Sint-Pietersberg stroomt. Mosasaurus leefde in het Maastrichtien, het laatste deel van het Krijt, 71,3 tot 65,4 miljoen jaar geleden. (Lees verder)

5 december

Sinterklaas

Sinterklaas

Sinterklaas of Sint-Nicolaas is de hoofdpersoon van het gelijknamige jaarlijkse volksfeest (oorspronkelijk een kinderfeest) dat op 5 december in Nederland (en in enkele voormalige Nederlandse koloniën), en op 6 december in België wordt gevierd. Het feest is gebaseerd op de traditie over de bisschop van Myra, Sint-Nicolaas, die vanaf de derde eeuw n.Chr. in Klein-Azië leefde. Van de religieuze verering en van Sint-Nicolaas' rol als patroonheilige voor verschillende beroepsgroepen is nu weinig of niets meer over; alleen het kinderfeest wordt tegenwoordig nog gevierd.

De moderne vorm van het sinterklaasfeest komt waarschijnlijk voort uit het prentenboekje Sint Nikolaas en zijn knecht (1850) van de onderwijzer Jan Schenkman (1806-1863), maar het kinderfeest heeft een veel oudere oorsprong. (Lees verder)

6 december

Explosie van Halifax

Explosie van Halifax

De Explosie van Halifax vond plaats op donderdag 6 december 1917. Op die dag werd de stad Halifax in Nova Scotia, Canada verwoest door de ontploffing van de SS Mont Blanc. Dit Franse vrachtschip was eerder door een misverstand in aanvaring gekomen met het Noorse vrachtschip SS Imo in "The Narrows", een smal gedeelte van de haven van Halifax. De explosie veroorzaakte een tsunami en een schokgolf die bomen afbrak, ijzeren rails verboog, huizen vernielde, schepen aan de grond zette en fragmenten van de Mont Blanc over kilometers verspreidde. Ongeveer 2000 personen werden gedood en naar schatting 9000 mensen raakten gewond. (Lees verder)

7 december

Pythagoras

Pythagoras

Pythagoras (Grieks: Πυθαγόρας) (Samos, ca. 582 v.Chr. – Metapontum, ca. 500 v.Chr.) was een Grieks wiskundige, filosoof en hervormer. Hij werd door sommigen als een van de Zeven Wijzen beschouwd. Pythagoras zou meerdere ontdekkingen hebben gedaan, waaronder de stelling van Pythagoras (a² + b² = c²). Hij combineerde voor het eerst wiskunde met theologie. Deze combinatie komt later terug bij Plato, maar ook bij latere theologen, Baruch Spinoza, Leibniz en Kant. Pythagoras heeft steeds een grote invloed op het denken uitgeoefend. (Lees verder)

8 december

Monument op Fort Zeelandia, op 8 december 2009 onthuld door president Ronald Venetiaan

Decembermoorden

Tijdens de Decembermoorden werden op 8 en 9 december 1982 vijftien tegenstanders van het militaire regime van Desi Bouterse gemarteld en vermoord. In Suriname, en bij de Surinamers in Nederland, heeft deze gebeurtenis diepe sporen achtergelaten. De Nederlandse regering bevroor uit protest de ontwikkelingshulp aan Suriname.

Op 7, 8 en 9 december 1982 werden vijftien prominente Surinamers die het militaire regime van legerleider Desi Bouterse bekritiseerden uit hun bed gelicht en overgebracht naar Fort Zeelandia, het toenmalig hoofdkwartier van Bouterse, waar ze gemarteld en gefusilleerd werden. Volgens verklaringen van getuigen werden de slachtoffers eerst "voorgeleid" aan Bouterse voordat ze doodgeschoten werden op Bastion Veere, een van de open ruimtes van Fort Zeelandia. (Lees verder)

9 december

Symbool van de KKK

Ku Klux Klan

De Ku Klux Klan (KKK) is de benaming van een aantal verschillende geheime blanke organisaties in de Verenigde Staten die vooral door hun racistisch geweld bekend geworden zijn. Zij legden zich toe op terreur tegen zwarten, kleurlingen en strijders voor hun grondwettelijke rechten, maar waren ook antisemitisch, homofoob, antikatholiek en anticommunistisch en keerden zich tegen nieuwe immigranten. De eerste KKK kreeg grote aanhang in de zuidelijke staten van de VS als blanke reactie op de afschaffing van de slavernij aan het eind van de Amerikaanse Burgeroorlog. (Lees verder)

10 december

Ada Lovelace in 1836

Ada Lovelace

Augusta Ada Lovelace (Londen, 10 december 1815 – Marylebone, 27 november 1852) was een Britse wiskundige en de eerste computerprogrammeur ter wereld. Ze zag al in dat computers in staat zouden zijn meer dan enkel (zware) berekeningen te doen, terwijl anderen – waaronder Charles Babbage, de ontwerper van de analytische machine – slechts belangstelling hadden voor de mathematische capaciteiten van een computer. (Lees verder)

11 december

Plato, Seneca en Aristoteles op een afbeelding van omstreeks 1325-1335

Westerse filosofie

De westerse filosofie heeft betrekking op de filosofische tradities van de westerse wereld. Hiermee wordt van oudsher Europa bedoeld en later kwam de Nieuwe Wereld met Noord- en Zuid-Amerika daarbij. De westerse filosofie begint vorm te krijgen vanaf de zevende eeuw voor het begin van de gangbare jaartelling en is voor een belangrijk deel geworteld in de religies van het westen, het jodendom en het christendom, en de cultuur van het klassieke Griekenland en het Romeinse Rijk. Ze kan grofweg worden ingedeeld in vier perioden: de klassieke filosofie, de middeleeuwse filosofie, de moderne filosofie en de hedendaagse filosofie. De westerse filosofie wordt onderscheiden van de oosterse filosofie, die haar oorsprong heeft in Azië. (Lees verder)

12 december

Sinornithosaurus, een bevederde dinosauriër

Oorsprong van de vogels

De oorsprong van de vogels is een klassiek en vroeger zeer controversieel vraagstuk binnen de paleontologie. Tegenwoordig denken de meeste wetenschappers dat vogels dinosauriërs zijn, de laatste nog levende vertegenwoordigers van die groep sinds het uitsterven van alle andere dinosauriërs aan het einde van het Krijt.

Sinds de opkomst van de evolutietheorie probeert de biologie van iedere diergroep haar plaats in de stamboom van het leven te bepalen. Bij de vogels is dat moeilijk, omdat die een lichaamsbouw hebben waar verder niets in het huidige dierenrijk nog op lijkt. Ze hebben veren en een snavel, lopen op twee poten, kunnen vliegen, hebben holle botten, ademen via luchtzakken, leggen harde eieren en zijn warmbloedig. Alleen bij uitgestorven groepen dieren zou een gelijkende combinatie van eigenschappen aangetroffen kunnen worden. (Lees verder)

13 december

De relay 1-sonde

Relay

De Relay-serie was een Amerikaans communicatiesatellietprogramma uit de beginjaren van de ruimtevaart. Het was NASA's prototype voor een operationele communicatiesatelliet. Deze satelliet werd gebouwd door de firma RCA. (Lees verder)

14 december

Brug van Millau

Viaduct van Millau

Het viaduct van Millau is een van de hoogste bruggen ter wereld. De brug werd op 14 december 2004 geopend door president Chirac en ligt in de A75 La Méridienne bij de plaats Millau over de vallei en rivier de Tarn. De weg verbindt Clermont-Ferrand in het noorden met Béziers en Montpellier in het zuiden. Voor de brug er was moest al het verkeer door Millau. De brug ligt op 270 meter boven de rivier, de lengte is 2460 meter. Er zijn zeven brugpijlers gebouwd, waarvan de hoogste 343 meter hoog is en daarmee hoger dan de Eiffeltoren. Dit is de hoogste brugpijler ter wereld. Het ontwerp van de brug is van de Britse architect Norman Foster. (Lees verder)

15 december

Gone with the Wind

Gone with the Wind

Gone with the Wind is een Amerikaanse film uit 1939 onder regie van Victor Fleming en geproduceerd door David O. Selznick. Het is een verfilming van het gelijknamige boek van Margaret Mitchell, in het Nederlands bekend onder de titel Gejaagd door de wind.

De film werd genomineerd voor dertien Oscars, waarvan hij er uiteindelijk acht won. Opvallend was de Oscar voor actrice Hattie McDaniel (Mammy), die daarmee als eerste Afro-Amerikaan de prijs in ontvangst mocht nemen. Daarnaast won de film de Academy Technical Achievement Award en werd hij genomineerd voor een Academy Honorary Award. (Lees verder)

16 december

Britse tank patrouilleert bij de Maas in Namen

Ardennenoffensief

Het Ardennenoffensief was het laatste grote offensief van het Duitse leger aan het westfront in de Tweede Wereldoorlog. De slag vond plaats van 16 december 1944 tot 25 januari 1945 en werd gewonnen door de geallieerden. Hitler was van plan de noordelijke troepen van de geallieerden af te snijden van hun bevoorrading en daarna te vernietigen. Al sinds de zomermaanden van 1944 liep hij rond met de gedachte om over te gaan tot een groot offensief. Een militaire overwinning achtte hij noodzakelijk om mogelijke onderhandelingen over de beëindiging van het conflict tot een goed einde te brengen. (Lees verder)

17 december

Hangende rol door Ma Lin

Chinese schilderkunst

De Chinese schilderkunst is een van de oudste tradities in de kunstgeschiedenis. Traditioneel zijn schilderwerken uitgevoerd in de gedetailleerde gongbi-stijl of in gewassen inkt. In de loop der geschiedenis hebben zich diverse genres ontwikkeld in de Chinese schilderkunst, zoals shan shui-landschappen, historische en religieuze taferelen, vogel- en bloemschilderingen en bamboeschilderingen. (Lees verder)

18 december

Humayun

Humayun

Nasiruddin Muhammad Humayun (Perzisch: نصیر الدین محمد همایون; Kaboel, 6 maart 1508 - Delhi, 27 januari 1556) was keizer ("padishah") van het Mogolrijk in het noorden van Voor-Indië tussen 1530 en 1540 en opnieuw in 1555 en 1556. Hij was de zoon en opvolger van Babur, de stichter van het Mogolrijk en de Mogoldynastie. Onder zijn vader speelde hij als legeraanvoerder een rol in de verovering van diens rijk. Toen zijn vader in 1530 onverwachts aan een ziekte overleed, kwamen veel van de Afghaanse edelen in opstand, die na een lange strijd het gezag van de Mogols erkend hadden. De belangrijkste onder hen was Sher Shah Suri, de gouverneur van Bihar. Deze wist Humayun, die ondertussen ook met opstanden van zijn broers te maken had, meerdere malen te verslaan en ten slotte uit India te verdrijven. Na een dwaaltocht door Punjab, Sindh, Baluchistan en ten slotte Afghanistan kwam Humayun aan in Perzië, waar hij als banneling aan het hof van sjah Tahmasp I leefde. Dankzij de steun van de sjah wist hij zijn opstandige broers te verslaan en uiteindelijk, opmerkelijk genoeg, na 15 jaar ballingschap het noorden van Voor-Indië te heroveren op de Suridynastie (opvolgers van Sher Shah). Na zijn dood liet Humayun een groter rijk na aan zijn zoon Akbar, dan hij ooit van zijn eigen vader geërfd had. Humayuns verblijf aan het Perzische hof zorgde voor grote Perzische invloed op de literatuur, -kunst en -architectuur aan het Mogolhof, waardoor de typische Mogolstijl ontstond die onder zijn opvolgers tot grote bloei kwam. (Lees verder)

19 december

Albert Einstein

Massa-energierelatie

De massa-energierelatie, in formulevorm genoteerd als E = mc² (spreek uit als e is m c-kwadraat), is een verband tussen de natuurkundige grootheden massa en energie dat in 1905 werd afgeleid door Albert Einstein. Dit verband is waar te nemen bij kernreacties, waarbij massa wordt omgezet in stralingsenergie. Kernreacties treden bijvoorbeeld op in de zon (kernfusie) en in een kernreactor (kernsplijting). (Lees verder)

20 december

Kaart van het Ruhrgebied in Duitsland

Ruhrgebied

Het Ruhrgebied (Duits: Ruhrgebiet) is een gebied in Noordrijn-Westfalen met ongeveer 4,9 miljoen inwoners. De belangrijkste plaatsen zijn: Duisburg, Oberhausen, Mülheim an der Ruhr, Essen, Bochum, Gelsenkirchen, Hagen, Dortmund en Hamm. Het gebied wordt grofweg omsloten door de Rijn in het westen, de Ruhr in het zuiden en de Lippe in het noorden.

In de tijd van de industriële revolutie groeide het Ruhrgebied uit tot een van de grootste industriegebieden in Europa. In eerste instantie waren er vooral steenkoolmijnen en staalindustrie. Later kwamen er andere industrietakken bij, zoals machinebouw en elektronica. (Lees verder)

21 december

Stand van de aardas tijdens de zonnewende op het noordelijk halfrond

Zonnewende

De zonnewende (Latijn: solstitium oftewel zonnestilstand) is de gebeurtenis waarbij de zon, gezien vanaf de aarde, de noordelijkste of zuidelijkste positie bereikt. Op aarde wordt deze positie gemarkeerd door de beide keerkringen: de Kreeftskeerkring in het noorden en de Steenbokskeerkring in het zuiden.

Naarmate de zon schijnbaar verder in de richting van de Kreeftskeerkring beweegt, worden de dagen op het noordelijk halfrond langer en op het zuidelijk halfrond juist korter. Wanneer de zon schijnbaar naar de Steenbokskeerkring beweegt, is dit andersom. (Lees verder)

22 december

De oude ingang van het Barlaeus

Barlaeus Gymnasium

Het Barlaeus Gymnasium is een zelfstandig openbaar gymnasium aan de Weteringschans in Amsterdam. De school is genoemd naar de gelatiniseerde naam van de Nederlandse schrijver Kaspar van Baerle (Casparus Barlaeus). De oorspronkelijke Latijnse school werd in 1342 opgericht. Daarmee is dit een van de oudste scholen in Nederland. Sinds de negentiende eeuw hanteert de school de naam gymnasium en de vernoeming naar Barlaeus dateert uit de jaren dertig van de twintigste eeuw. (Lees verder)

23 december

Visualisatie van een zwart gat

Zwart gat

Een zwart gat is volgens de algemene relativiteitstheorie een gebied waaruit niets, zelfs licht niet, kan ontsnappen, een en ander als gevolg van de extreme vervorming van de ruimtetijd door de zwaartekracht van een zeer compacte enorme massa. Rond een zwart gat is er een denkbeeldig oppervlak dat als grens optreedt, de waarnemingshorizon, vanwaar licht nog net wel aan de zwaartekracht van het zwarte gat kan ontsnappen. (Lees verder)

24 december

Munt met afbeelding van Postumus

Postumus

Marcus Cassianius Latinius Postumus (?–269) was een Romeins keizer van de zomer van 260 tot begin 269. Hij was heerser over het Gallische keizerrijk in oppositie tegen de keizers Gallienus en Claudius Gothicus en dus een usurpator. Postumus wordt door de meeste bronnen over hem beschreven als een goede keizer. Hij wist met succesvolle veldtochten de Franken buiten te houden en zo de westelijke provincies bij elkaar te houden.

Er is niet veel bekend over het vroege leven van Postumus, maar men gelooft dat hij een Bataaf van eenvoudige komaf was, die door eigen bekwaamheid door de rangen van het leger opklom. Zijn geboorteplaats Deusone zou volgens sommigen het huidige Diessen, een dorp ten zuidoosten van het huidige Tilburg, geweest kunnen zijn. Dit lijkt echter onwaarschijnlijk, aangezien in Diessen geen aanwijzingen voor bewoning in de Romeinse tijd zijn aangetroffen. (Lees verder)

25 december

Johann Sebastian Bach

Weihnachtsoratorium

Het Weihnachtsoratorium is een oratorium, bestaande uit zes afzonderlijke, maar inhoudelijk verbonden werken, soms aangeduid als cantates, geschreven door Johann Sebastian Bach voor de periode van Kerst 1734 tot en met Driekoningen 1735. De teksten zijn ontleend aan het Evangelie volgens Lucas en het Evangelie volgens Matteüs en waarschijnlijk geschreven door librettist Picander (pseudoniem van Christian Friedrich Henrici). (Lees verder)

26 december

Decembristenopstand

Decembristenopstand

De Decembristenopstand was de eerste poging om de tsaristische autocratie in het Russische Rijk ten val te brengen. Directe aanleiding was de omstreden troonsbestijging van tsaar Nicolaas I. De leiders van de opstand waren leden van de Russische adel en hoge militairen, die decembristen (of dekabristen) genoemd worden. Op 26 december 1825 verzamelden de decembristen ongeveer 3000 soldaten op het Senatskaja Plosjtsjad te Sint-Petersburg, vlak bij de Hermitage, het paleis van de tsaar en voor het senaatsgebouw. De opstand werd in opdracht van de nieuwe tsaar bloedig neergeslagen en de leiders werden terechtgesteld of naar Siberië verbannen. (Lees verder)

27 december

Schilderij van Kepler uit 1610

Johannes Kepler

Johannes Kepler, of Johannes Keppler (Weil der Stadt, 27 december 1571 – Regensburg, 15 november 1630) was een Duitse astronoom, astroloog en wis- en natuurkundige, die vooral bekend werd door zijn studie van de hemelmechanica en in het bijzonder vanwege de berekening van de planeetbewegingen en de daarover geformuleerde wetten, de Wetten van Kepler. Isaac Newton zou deze ontdekkingen door zijn algemene wetten van de Wet van de zwaartekracht natuurkundig verklaren.

Kepler was een pionier van de optica en de kristallografie. Als wiskundige was hij een voorloper van de integraalrekening door zijn volumebepalingen van omwentelingslichamen zoals wijnvaten. Hij hield zich ook bezig met kosmologische speculaties en schreef zelfs vroege sciencefiction. (Lees verder)

28 december

Markt op het hoofdplein in Ghardaïa (1971)

Berbers

De Berbers zijn een volk in Noord-Afrika. Van oorsprong leefden de Berbers in een gebied dat zich uitstrekte van de Atlantische Oceaan tot aan de oase Siwa in Egypte. Tegenwoordig zijn Berbers voornamelijk te vinden in Marokko, Algerije en Libië. Tunesië daarentegen is zodanig gearabiseerd, dat de meeste Berbers de Arabische cultuur en identiteit overnamen, bijvoorbeeld de taal en de keuken. Behalve in andere Afrikaanse landen als Mauritanië, Mali en Ghana, wonen ook zo'n 3 miljoen Berbers in Europa. (Lees verder)

29 december

Het Osebergschip

Vikingschip

Met de benaming "Vikingschip" worden verschillende types van houten schepen en boten aangeduid die door de Vikingen werden gebruikt gedurende de periode van circa 789 tot 1100 na Chr. Men onderscheidt bij de Vikingschepen het langschip, de knarr en de karve. Andere gebruikte benamingen voor een langschip zijn drak(k)ar en snek. Het Vikingschip speelde een cruciale rol in de maatschappij en economie van de Vikingen. Het werd gebruikt voor transport, handel, oorlogsmissies, plunderingen en ontdekkingsreizen. Ook in de kunst en cultuur van de Vikingen speelde het schip een belangrijke rol. (Lees verder)

30 december

Dominostenen

Domino

Domino is een spel dat met speciale stenen wordt gespeeld. De stenen zijn vaak gemaakt van plastic of hout, vroeger ook van echte steen, bakeliet en ivoor. De stenen zijn langwerpig van vorm. In de standaarddomino-uitvoering hebben de helften nul tot zes ogen maar er zijn ook uitvoeringen met nul tot negen, nul tot twaalf en nul tot achttien ogen. In de standaardset komen alle 28 combinaties van 0 tot 6 eenmaal voor. Domino is zeer populair op Curaçao en in Latijns-Amerika, en vervult een sleutelrol in de roman Dubbelspel van Frank Martinus Arion. (Lees verder)

31 december

Chinese Muur

Chinese Muur

De Chinese Muur of Grote Muur is een uit aarde en stenen opgetrokken verdedigingswal in het noorden van China. De 6259 kilometer lange verdedigingswal, die in het Chinees Muur van 10.000 li (6440 kilometer) heet, moest het Chinese Keizerrijk beschermen tegen vijandelijke nomadische ruitervolkeren en strekt zich uit van Shanhaiguan bij Bo Hai (300 km oostelijk van Peking) tot Lob Nuur in het zuidoostelijk deel van de autonome regio Xinjiang. De gehele verdedigingslinie, inclusief verdedigingsgroeven van 359 kilometer en 2232 kilometer aan natuurlijke grenzen (rivieren, heuvels en bergen), heeft een lengte van 8850 kilometer. (Lees verder)