Wikipedia:Uitgelicht/december

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Overzicht beheerpagina's

Elke dag van het jaar wordt op de hoofdpagina een lezenswaardig artikel uit de Nederlandstalige Wikipedia samengevat onder de noemer uitgelicht. Deze pagina bevat de uitgelicht artikelen van de maand december.

1 december

Zonlicht valt in de Antelope Canyon in Arizona

Zonlicht

Zonlicht is het zichtbare deel van het totale spectrum elektromagnetische straling dat de zon uitzendt. Een klein deel hiervan bereikt de aarde, maar dit is voldoende en essentieel om het leven op aarde in stand te houden. Het vermogen per vierkante meter van de elektromagnetische straling van de zon dat de aardatmosfeer bereikt, de zonneconstante, is gemiddeld 1367 W/m². De stralingsintensiteit aan het aardoppervlak is veel kleiner dan de zonneconstante aan de bovenrand van de atmosfeer. (Lees verder)

2 december

Logo

The Simpsons

The Simpsons (De Simpsons) is een Amerikaanse animatieserie, bedacht door Matt Groening. De televisieserie heeft sinds haar debuut in 1989 vele prijzen gewonnen, waaronder Emmy Awards en Peabody Awards. The Simpsons is een satire op de (Amerikaanse) samenleving, vooral op het gezin, en draait geheel om de familie Simpson, bestaande uit Homer, Marge, Bart, Lisa en Maggie. De serie was een vroege hit voor Fox Broadcasting Company en is wereldberoemd. Het televisieprogramma bestaat inmiddels uit 28 seizoenen met ruim 600 afleveringen. Daarmee is het een van de langstlopende televisiereeksen ter wereld. (Lees verder)

3 december

Vrucht van de doerian

Doerian

De doerian (Durio zibethinus) is een tot 40 m hoge, groenblijvende boom met eivormige of afgeronde vruchten van zo'n 15–30 cm lang en tot 8 kg zwaar. De doerian komt oorspronkelijk uit Zuidoost-Azië en wordt daar ook veel verbouwd. Hij wordt zelfs koning van de vruchten genoemd. De vrucht bestaat uit vijf vruchtkamers met daarin zaden omgeven door dikke, crèmekleurige tot donkergele, puddingachtige zaadmantels. Deze zaadmantels smaken zoet en aromatisch. De rijpe vrucht ruikt zeer penetrant door de vorming van waterstofsulfide, waaraan de vrucht zijn alternatieve naam 'stinkvrucht' ontleent. Vanwege de sterke geur is het bij sommige bus- en luchtvaartmaatschappijen verboden om een doerian mee te nemen. Ook mag de doerian in de grotere hotels vaak niet worden meegenomen. (Lees verder)

4 december

Skelet van de maashagedis

Mosasaurus

Mosasaurus, ook wel maashagedis genoemd, is een geslacht uit de Mosasauridae, een groep uitgestorven sauriërs die in zee leefde. Mosasaurus heeft zijn naam te danken aan de rivier de Maas (Latijn: Mosa) die aan de voet van de Sint-Pietersberg stroomt. Mosasaurus leefde in het Maastrichtien, het laatste deel van het Krijt, 71,3 tot 65,4 miljoen jaar geleden. (Lees verder)

5 december

Sinterklaas

Sinterklaas

Sinterklaas is een feest dat jaarlijks gevierd wordt. De goedheiligman die cadeaus voor kinderen komt brengen is gebaseerd op de heilige Nicolaas van Myra, waarschijnlijk geboren omstreeks 280 te Patara in Lycië en overleden op 6 december rond 350. De moderne vorm van het sinterklaasfeest komt waarschijnlijk voort uit het prentenboekje Sint Nikolaas en zijn Knecht van de onderwijzer Jan Schenkman, maar het kinderfeest heeft een veel oudere oorsprong. De moderne Sinterklaas rijdt op een schimmel, die in Nederland Amerigo genoemd wordt en in België Slecht-Weer-Vandaag. (Lees verder)

6 december

Q, gespeeld door Desmond Llewelyn

Q

Q, het alias van Major Boothroyd, is een James Bond-personage. Q wordt in slechts drie films (waaronder Dr. No) bij zijn 'echte' naam, Major Boothroyd, genoemd. Deze naam is gebaseerd op iemand die werkelijk heeft bestaan, majoor Geoffrey Boothroyd, die Ian Fleming adviseerde over de wapens die James Bond bij zich droeg.

Evenals bij 'M' staat de letter voor zijn functie (quartermaster oftewel kwartiermeester) en is het niet zozeer een naam. Zo neemt John Cleese de titel 'Q' van Desmond Llewelyn over in de film Die Another Day. Hoewel het personage ook in de boeken van Ian Fleming vermeld wordt, komt hij vooral in de films naar voren; alleen in de films Live and Let Die, Casino Royale en Quantum of Solace komt Q niet voor. Bijna het enige wat het personage in de film doet, is Bond van allerhande 'levensreddende' technische snufjes voorzien. (Lees verder)

7 december

Pythagoras

Pythagoras

Pythagoras (Grieks: Πυθαγόρας) (Samos, ca. 582 v.Chr. – Metapontum, ca. 500 v.Chr.) was een Grieks wiskundige, filosoof en hervormer. Hij werd door sommigen als een van de Zeven Wijzen beschouwd. Pythagoras zou meerdere ontdekkingen hebben gedaan, waaronder de stelling van Pythagoras (a² + b² = c²). Hij combineerde voor het eerst wiskunde met theologie. Deze combinatie komt later terug bij Plato, maar ook bij latere theologen, Baruch Spinoza, Leibniz en Kant. Pythagoras heeft steeds een grote invloed op het denken uitgeoefend. (Lees verder)

8 december

Monument op Fort Zeelandia, op 8 december 2009 onthuld door president Ronald Venetiaan

Decembermoorden

Tijdens de Decembermoorden werden op 8 en 9 december 1982 vijftien tegenstanders van het militaire regime van Desi Bouterse gemarteld en vermoord. In Suriname, en bij de Surinamers in Nederland, heeft deze gebeurtenis diepe sporen achtergelaten. De Nederlandse regering bevroor uit protest de ontwikkelingshulp aan Suriname.

Op 7, 8 en 9 december 1982 werden vijftien prominente Surinamers die het militaire regime van legerleider Desi Bouterse bekritiseerden uit hun bed gelicht en overgebracht naar Fort Zeelandia, het toenmalig hoofdkwartier van Bouterse, waar ze gemarteld en gefusilleerd werden. Volgens verklaringen van getuigen werden de slachtoffers eerst "voorgeleid" aan Bouterse voordat ze doodgeschoten werden op Bastion Veere, een van de open ruimtes van Fort Zeelandia. (Lees verder)

9 december

Symbool van de KKK

Ku Klux Klan

De Ku Klux Klan is de benaming van een aantal verschillende geheime blanke organisaties in de Verenigde Staten die vooral door hun racistisch geweld bekend geworden zijn. Zij legden zich toe op terreur tegen zwarten, kleurlingen en strijders voor hun grondwettelijke rechten, maar waren ook antisemitisch, homofoob, antikatholiek en anticommunistisch en keerden zich tegen nieuwe immigranten. De eerste KKK kreeg grote aanhang in de zuidelijke staten van de VS als blanke reactie op de afschaffing van de slavernij aan het eind van de Amerikaanse Burgeroorlog.

De KKK kende perioden van grote activiteit afgewisseld door lange periodes van luwte. De leden (Klansmen en Klanswomen genoemd) zijn bij hun optreden gemaskerd en kleden zich dan in lange witte, rode, zwarte of blauwe gewaden (toga's of habijten met puntmuts). (Lees verder)

10 december

Het omwentelingslichaam van minste weerstand volgens Newton

Omwentelingslichaam van minste weerstand

Het omwentelingslichaam van minste weerstand (solid of revolution of least resistance) is een omwentelingslichaam dat een dusdanige vorm heeft dat het voortbewegend door een fluïdum minder weerstand ondervindt dan enig ander lichaam met dezelfde basis, hoogte en volume. Het begrip werd geïntroduceerd door Newton in hoofdstuk VII van boek II van de Principia uit 1687, waarmee hij voor het eerst het verband legde tussen rompvorm en weerstand. Met zijn botsingstheorie (shock theory) zou dit een eeuw lang de basis van scheepshydrodynamica vormen. Newton had niet aangegeven hoe hij aan deze vormen was gekomen en zijn methode werd pas in 1704 gepubliceerd. Hij werd dan ook door zijn tijdgenoten niet begrepen. In de eeuwen daarna werd geprobeerd een oplossing te vinden, maar uiteindelijk bleek de botsingstheorie van Newton niet houdbaar. In 1927 leidde Andrew Forsyth met moderne analytische methoden af dat er geen oplossing is voor het probleem van het lichaam van de minste weerstand. (Lees verder)

11 december

Plato, Seneca en Aristoteles op een afbeelding van omstreeks 1325-1335

Westerse filosofie

De westerse filosofie heeft betrekking op de filosofische tradities van de westerse wereld. Hiermee wordt van oudsher Europa bedoeld en later kwam de Nieuwe Wereld met Noord- en Zuid-Amerika daarbij. De westerse filosofie begint vorm te krijgen vanaf de zevende eeuw voor onze jaartelling en is voor een belangrijk deel geworteld in de religies van het westen, het jodendom en het christendom, en de cultuur van het klassieke Griekenland en het Romeinse Rijk. Ze kan grofweg worden ingedeeld in vier perioden: de klassieke filosofie, de middeleeuwse filosofie, de moderne filosofie en de hedendaagse filosofie. De westerse filosofie wordt onderscheiden van de oosterse filosofie, die haar oorsprong heeft in Azië. (Lees verder)

12 december

Sinornithosaurus, een bevederde dinosauriër

Oorsprong van de vogels

De oorsprong van de vogels is een klassiek en vroeger zeer controversieel vraagstuk binnen de paleontologie. Tegenwoordig denken de meeste wetenschappers dat vogels dinosauriërs zijn, de laatste nog levende vertegenwoordigers van die groep sinds het uitsterven van alle andere dinosauriërs aan het einde van het Krijt.

Sinds de opkomst van de evolutietheorie probeert de biologie van iedere diergroep haar plaats in de stamboom van het leven te bepalen. Bij de vogels is dat moeilijk, omdat die een lichaamsbouw hebben waar verder niets in het huidige dierenrijk nog op lijkt. Ze hebben veren en een snavel, lopen op twee poten, kunnen vliegen, hebben holle botten, ademen via luchtzakken, leggen harde eieren en zijn warmbloedig. Alleen bij uitgestorven groepen dieren zou een gelijkende combinatie van eigenschappen aangetroffen kunnen worden. (Lees verder)

13 december

De relay 1-sonde

Relay

De Relay-serie was een Amerikaans communicatiesatellietprogramma uit de beginjaren van de ruimtevaart. Het was NASA's prototype voor een operationele communicatiesatelliet. Deze satelliet werd gebouwd door de firma RCA. (Lees verder)

14 december

Kaart van Atlantis door Patroclus Kampanakis

Atlantis

Atlantis (Oudgrieks Ἀτλαντίς, "dochter van Atlas") is een hypothetisch eilandenrijk waarvan de historiciteit uiterst twijfelachtig is. Atlantis werd voor het eerst vermeld in Plato's dialogen Timaeus en Critias. Door een catastrofe zou het rijk plotseling zijn verdwenen. De Atlantische Oceaan dankt zijn naam aan deze legende. (Lees verder)

15 december

Gone with the Wind

Gone with the Wind

Gone with the Wind is een Amerikaanse film uit 1939 onder regie van Victor Fleming en geproduceerd door David O. Selznick. Het is een verfilming van het gelijknamige boek van Margaret Mitchell, in het Nederlands bekend onder de titel Gejaagd door de wind.

De film werd genomineerd voor dertien Oscars, waarvan hij er uiteindelijk acht won. Opvallend was de Oscar voor actrice Hattie McDaniel (Mammy), die daarmee als eerste Afro-Amerikaan de prijs in ontvangst mocht nemen. Daarnaast won de film de Academy Technical Achievement Award en werd hij genomineerd voor een Academy Honorary Award. (Lees verder)

16 december

Britse tank patrouilleert bij de Maas in Namen

Ardennenoffensief

Het Ardennenoffensief was het laatste grote offensief van het Duitse leger aan het westfront in de Tweede Wereldoorlog. De slag vond plaats van 16 december 1944 tot 25 januari 1945 en werd gewonnen door de geallieerden. Hitler was van plan de noordelijke troepen van de geallieerden af te snijden van hun bevoorrading en daarna te vernietigen. Al sinds de zomermaanden van 1944 liep hij rond met de gedachte om over te gaan tot een groot offensief. Een militaire overwinning achtte hij noodzakelijk om mogelijke onderhandelingen over de beëindiging van het conflict tot een goed einde te brengen. (Lees verder)

17 december

Een Romeinse weg in Pompeii

Heerweg

Een heerweg, met varianten heerstraat, heirbaan of heirweg of in het Latijn via, is een oude Romeinse (lange-afstands)weg. Heer (van het Germaanse harja) is een in het Nederlands in onbruik geraakt woord voor leger. Die naam wijst op het oorspronkelijk doel van deze "snelwegen". De Romeinen legden duizenden kilometers wegen aan naar alle delen en kolonies van het Romeinse Rijk om met hun legers snel ter plaatse te zijn in geval van een opstand. Ook handelaars maakten dankbaar gebruik van deze wegen. Dit feit ligt aan de oorsprong van het gezegde "alle wegen leiden naar Rome". (Lees verder)

18 december

Vlieger

Vliegeren

Vliegeren is de kunst een aan een draad verbonden object samengesteld van papier en/of stof en/of stokjes door middel van de wind zo lang mogelijk in de lucht te doen vliegen.

Er zijn talloze (bestuurbare) vliegers van lichte en sterke materialen. Het vliegeren werd mede hierdoor een moderne hobby met allerlei aspecten zoals trick- en teamvliegers, buggyen met een vlieger en een karretje. De laatste ontwikkeling is het zogenaamde kitesurfen, een windsurfplank met een vlieger, in plaats van een zeil. Er wordt voorgesteld om deze nieuwe sport "Kite-Surfing" olympische status te geven.

In Azië en ook wel in bijv. Suriname en Brazilië is het vechtvliegeren populair. Hierbij gaat het erom het touw van de tegenstander door te snijden. (Lees verder)

19 december

Albert Einstein

Massa-energierelatie

De massa-energierelatie, in formulevorm genoteerd als E = mc² (spreek uit als e is m c-kwadraat), is een verband tussen de natuurkundige grootheden massa en energie dat in 1905 werd afgeleid door Albert Einstein. Dit verband is waar te nemen bij kernreacties, waarbij massa wordt omgezet in stralingsenergie. Kernreacties treden bijvoorbeeld op in de zon (kernfusie) en in een kernreactor (kernsplijting). (Lees verder)

20 december

Kaart van het Ruhrgebied in Duitsland

Ruhrgebied

Het Ruhrgebied (Duits: Ruhrgebiet) is een gebied in Noordrijn-Westfalen met ongeveer 4,9 miljoen inwoners. De belangrijkste plaatsen zijn: Duisburg, Oberhausen, Mülheim an der Ruhr, Essen, Bochum, Gelsenkirchen, Hagen, Dortmund en Hamm. Het gebied wordt grofweg omsloten door de Rijn in het westen, de Ruhr in het zuiden en de Lippe in het noorden.

In de tijd van de industriële revolutie groeide het Ruhrgebied uit tot een van de grootste industriegebieden in Europa. In eerste instantie waren er vooral steenkoolmijnen en staalindustrie. Later kwamen er andere industrietakken bij, zoals machinebouw en elektronica. (Lees verder)

21 december

Stand van de aardas tijdens de zonnewende op het noordelijk halfrond

Zonnewende

De zonnewende (Latijn: solstitium oftewel zonnestilstand) is de gebeurtenis waarbij de zon, gezien vanaf de aarde, de noordelijkste of zuidelijkste positie bereikt. Op aarde wordt deze positie gemarkeerd door de beide keerkringen: de Kreeftskeerkring in het noorden en de Steenbokskeerkring in het zuiden.

Naarmate de zon schijnbaar verder in de richting van de Kreeftskeerkring beweegt, worden de dagen op het noordelijk halfrond langer en op het zuidelijk halfrond juist korter. Wanneer de zon schijnbaar naar de Steenbokskeerkring beweegt, is dit andersom. (Lees verder)

22 december

De oude ingang van het Barlaeus

Barlaeus Gymnasium

Het Barlaeus Gymnasium is een zelfstandig openbaar gymnasium aan de Weteringschans in Amsterdam. De school is genoemd naar de gelatiniseerde naam van de Nederlandse schrijver Kaspar van Baerle (Casparus Barlaeus). De oorspronkelijke Latijnse school werd in 1342 opgericht. Daarmee is dit een van de oudste scholen in Nederland. Sinds de negentiende eeuw hanteert de school de naam gymnasium en de vernoeming naar Barlaeus dateert uit de jaren dertig van de twintigste eeuw. (Lees verder)

23 december

Visualisatie van een zwart gat

Zwart gat

Een zwart gat is volgens de algemene relativiteitstheorie een gebied waaruit niets, zelfs licht niet, kan ontsnappen, een en ander als gevolg van de extreme vervorming van de ruimtetijd door de zwaartekracht van een zeer compacte enorme massa. Rond een zwart gat is er een denkbeeldig oppervlak dat als grens optreedt, de waarnemingshorizon, vanwaar licht nog net wel aan de zwaartekracht van het zwarte gat kan ontsnappen. (Lees verder)

24 december

Munt met afbeelding van Postumus

Postumus

Marcus Cassianius Latinius Postumus (?–269) was een Romeins keizer van de zomer van 260 tot begin 269. Hij was heerser over het Gallische keizerrijk in oppositie tegen de keizers Gallienus en Claudius Gothicus en dus een usurpator. Postumus wordt door de meeste bronnen over hem beschreven als een goede keizer. Hij wist met succesvolle veldtochten de Franken buiten te houden en zo de westelijke provincies bij elkaar te houden.

Er is niet veel bekend over het vroege leven van Postumus, maar men gelooft dat hij een Bataaf van eenvoudige komaf was, die door eigen bekwaamheid door de rangen van het leger opklom. Zijn geboorteplaats Deusone zou volgens sommigen het huidige Diessen, een dorp ten zuidoosten van het huidige Tilburg, geweest kunnen zijn. Dit lijkt echter onwaarschijnlijk, aangezien in Diessen geen aanwijzingen voor bewoning in de Romeinse tijd zijn aangetroffen. (Lees verder)

25 december

Johann Sebastian Bach

Weihnachtsoratorium

Het Weihnachtsoratorium is een oratorium, bestaande uit zes afzonderlijke, maar inhoudelijk verbonden werken, soms aangeduid als cantates, geschreven door Johann Sebastian Bach voor de periode van Kerst 1734 tot en met Driekoningen 1735. De teksten zijn ontleend aan het Evangelie volgens Lucas en het Evangelie volgens Matteüs en waarschijnlijk geschreven door librettist Picander (pseudoniem van Christian Friedrich Henrici). (Lees verder)

26 december

Decembristenopstand

Decembristenopstand

De Decembristenopstand was de eerste poging om de tsaristische autocratie in het Russische Rijk ten val te brengen. Directe aanleiding was de omstreden troonsbestijging van tsaar Nicolaas I. De leiders van de opstand waren leden van de Russische adel en hoge militairen, die decembristen (of dekabristen) genoemd worden. Op 26 december 1825 verzamelden de decembristen ongeveer 3000 soldaten op het Senatskaja Plosjtsjad te Sint-Petersburg, vlak bij de Hermitage, het paleis van de tsaar en voor het senaatsgebouw. De opstand werd in opdracht van de nieuwe tsaar bloedig neergeslagen en de leiders werden terechtgesteld of naar Siberië verbannen. (Lees verder)

27 december

Schilderij van Kepler uit 1610

Johannes Kepler

Johannes Kepler, of Johannes Keppler (Weil der Stadt, 27 december 1571 – Regensburg, 15 november 1630) was een Duitse astronoom, astroloog en wis- en natuurkundige, die vooral bekend werd door zijn studie van de hemelmechanica en in het bijzonder vanwege de berekening van de planeetbewegingen en de daarover geformuleerde wetten, de Wetten van Kepler. Isaac Newton zou deze ontdekkingen door zijn algemene wetten van de Wet van de zwaartekracht natuurkundig verklaren.

Kepler was een pionier van de optica en de kristallografie. Als wiskundige was hij een voorloper van de integraalrekening door zijn volumebepalingen van omwentelingslichamen zoals wijnvaten. Hij hield zich ook bezig met kosmologische speculaties en schreef zelfs vroege sciencefiction. (Lees verder)

28 december

Markt op het hoofdplein in Ghardaïa (1971)

Berbers

De Berbers zijn een volk in Noord-Afrika. Van oorsprong leefden de Berbers in een gebied dat zich uitstrekte van de Atlantische Oceaan tot aan de oase Siwa in Egypte. Tegenwoordig zijn Berbers voornamelijk te vinden in Marokko, Algerije en Libië. Tunesië daarentegen is zodanig gearabiseerd, dat de meeste Berbers de Arabische cultuur en identiteit overnamen, bijvoorbeeld de taal en de keuken. Behalve in andere Afrikaanse landen als Mauritanië, Mali en Ghana, wonen ook zo'n 3 miljoen Berbers in Europa. (Lees verder)

29 december

Het Osebergschip

Vikingschip

Met de benaming "Vikingschip" worden verschillende types van houten schepen en boten aangeduid die door de Vikingen werden gebruikt gedurende de periode van circa 789 tot 1100 na Chr. Men onderscheidt bij de Vikingschepen het langschip, de knarr en de karve. Andere gebruikte benamingen voor een langschip zijn drak(k)ar en snek. Het Vikingschip speelde een cruciale rol in de maatschappij en economie van de Vikingen. Het werd gebruikt voor transport, handel, oorlogsmissies, plunderingen en ontdekkingsreizen. Ook in de kunst en cultuur van de Vikingen speelde het schip een belangrijke rol. (Lees verder)

30 december

Dominostenen

Domino

Domino is een spel dat met speciale stenen wordt gespeeld. De stenen zijn vaak gemaakt van plastic of hout, vroeger ook van echte steen, bakeliet en ivoor. De stenen zijn langwerpig van vorm. In de standaarddomino-uitvoering hebben de helften nul tot zes ogen maar er zijn ook uitvoeringen met nul tot negen, nul tot twaalf en nul tot achttien ogen. In de standaardset komen alle 28 combinaties van 0 tot 6 eenmaal voor. Domino is zeer populair op Curaçao en in Latijns-Amerika, en vervult een sleutelrol in de roman Dubbelspel van Frank Martinus Arion. (Lees verder)

31 december

Chinese Muur

Chinese Muur

De Chinese Muur of Grote Muur is een uit aarde en stenen opgetrokken verdedigingswal in het noorden van China. De 6259 kilometer lange verdedigingswal, die in het Chinees Muur van 10.000 li (6440 kilometer) heet, moest het Chinese Keizerrijk beschermen tegen vijandelijke nomadische ruitervolkeren en strekt zich uit van Shanhaiguan bij Bo Hai (300 km oostelijk van Peking) tot Lob Nuur in het zuidoostelijk deel van de autonome regio Sinkiang. De gehele verdedigingslinie, inclusief verdedigingsgroeven van 359 kilometer en 2232 kilometer aan natuurlijke grenzen (rivieren, heuvels en bergen), heeft een lengte van 8850 kilometer. (Lees verder)