Wikipedia:Uitgelicht/juni

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Overzicht beheerpagina's

Elke dag van het jaar wordt op de hoofdpagina een lezenswaardig artikel uit de Nederlandstalige Wikipedia samengevat onder de noemer uitgelicht. Deze pagina bevat de uitgelicht artikelen van de maand juni.

1 juni

Landing op Kreta

Landing op Kreta

De Landing op Kreta begon op de ochtend van 20 mei 1941 in de Tweede Wereldoorlog toen Duitsland een luchtlanding ondernam onder de codenaam Unternehmen Merkur (Operatie Mercurius). Het was de eerste grootschalige luchtlandingsoperatie uit de geschiedenis, mede hierdoor hadden de landende troepen veel problemen met de landing en bevoorrading en een gebrek aan zware wapens. De operatie was succesvol in de zin dat het eiland veroverd werd op de verdedigende geallieerde troepen, maar de overwinning was zo kostbaar dat de Duitsers nooit meer een belangrijke luchtlandingsaanval zouden uitvoeren. (Lees verder)

2 juni

Brandenburg-Pruisen onder Johan Sigismund en zijn opvolger Frederik Willem

Brandenburg-Pruisen

Brandenburg-Pruisen (Duits: Brandenburg-Preußen) is de benaming voor het keurvorstendom Brandenburg en het hertogdom Pruisen in de periode dat deze staten in personele unie werden geregeerd, van 1618 tot 1701.

Pruisen werd, na de secularisering van de Duitse Orde, vanaf 1525 als hertogdom geregeerd door een tak van het huis Hohenzollern, evenals Brandenburg. Toen de Pruisische tak in 1618 uitstierf, viel Pruisen toe aan de Brandenburgse tak. (Lees verder)

3 juni

Uitbreiding van het Frankische Rijk

Frankische Rijk

Het Frankische Rijk (Latijn: Regnum Francorum, Koninkrijk der Franken, later Imperium Francorum, Keizerrijk der Franken) was een gebied dat door de Franken werd bestuurd tussen de 3e en de 10e eeuw en al snel uitgroeide tot een grootmacht. Het Frankische Rijk werd bestuurd door het rijk in subkoninkrijken onder te verdelen, iets wat de politiek nog eeuwen zou beheersen. De erfverdelingen van het enorme rijk waren echter nog ingrijpender en de resultaten zijn tot op de dag van vandaag te zien. (Lees verder)

4 juni

De filosoof geeft uitleg bij een model van het zonnestelsel door Joseph Wright of Derby

Verlichting

De verlichting is de naam die gebruikt wordt om een politieke en filosofische beweging aan te duiden die de opvattingen over politiek, filosofie, wetenschap en religie binnen de westerse wereld grondig wijzigde. Het was een reactie op het dogmatische autoriteitsgeloof. In deze periode, ook wel bekend als de Eeuw van de Rede, ontstond een culturele stroming of beweging van intellectuelen met als doel het gebruik van de rede en het filosoferen te bevorderen. (Lees verder)

5 juni

Israëlische troepen bij een vernietigd Egyptisch vliegtuig

Zesdaagse Oorlog

De Zesdaagse Oorlog (ook: Juni-oorlog) was een oorlog die tussen 5 en 10 juni 1967 werd uitgevochten tussen Israël en de Arabische buurlanden Egypte, Jordanië en Syrië.

Israël veroverde de Gazastrook en het schiereiland Sinaï op Egypte, de Westelijke Jordaanoever op Jordanië en de Golanhoogten op Syrië. Door de gevechten vluchtten veel Palestijnen en Syriërs uit de door Israël ingenomen gebieden. De nieuwe situatie die bij deze oorlog ontstond, heeft daarnaast de geopolitiek van dit gebied veranderd. (Lees verder)

6 juni

Aanvalsroutes van Groot-Brittannië naar Frankrijk

Operatie Overlord

Operatie Overlord was tijdens de Tweede Wereldoorlog de codenaam voor de invasie door de westerse geallieerden in het door Duitsland bezette West-Europa. Operatie Overlord begon op 6 juni 1944 en eindigde op 25 augustus 1944, toen Parijs werd bevrijd.

De operatie startte met luchtlandingen en een massale amfibische aanval in de vroege morgen van 6 juni (D-day). Na de landing werd allereerst gepoogd het Normandische bruggenhoofd te behouden en uit te breiden. Diverse operaties werden hiervoor ondernomen en tijdens Operatie Cobra braken de geallieerden definitief door de Duitse linies. Toen de Duitsers in de val kwamen bij Falaise, was de strijd in geallieerd voordeel beslist. (Lees verder)

7 juni

Rioolwaterzuiveringsinstallatie Antwerpen-Zuid

Rioolwaterzuiveringsinstallatie

Een rioolwaterzuiveringsinstallatie (rwzi) zuivert het stedelijk afvalwater, dus het afvalwater van huishoudens, bedrijven en veelal ook het hemelwater van wegverhardingen dat via het riool wordt afgevoerd. De officiële en juridische benaming is rioolwaterzuiveringsinrichting, het is dus een inrichting die bestaat uit verschillende installaties.

In een rioolwaterzuiveringsinrichting wordt het afvalwater uit riolen gezuiverd voordat het in oppervlaktewater komt. Het inkomende vuile water, het influent, wordt in een aantal stappen gezuiverd. Het gezuiverde water wordt het effluent genoemd. Achtereenvolgens verwijdert men met een rooster of een afscheider de grovere deeltjes, vervolgens wordt het zand verwijderd, dan in bezinktanks de fijnere deeltjes, en ten slotte de opgeloste stoffen. Behalve water komen andere stoffen vrij, met name slib, dat soms een nieuwe bestemming krijgt. De zuivering van afvalwater is ingekaderd in nationale en internationale regelgeving. (Lees verder)

8 juni

Prinsdom Sealand

Micronatie

Een micronatie is een zeer kleine geografische of virtuele eenheid, die kenmerken vertoont van een staat, maar als zodanig niet internationaal juridisch erkend wordt. De omvang, beweegredenen en vormgeving variëren. Meestal zijn micronaties kleiner dan enkele vierkante kilometers. Van geografisch afgebakende micronaties streven de 'burgers' naar enige vorm van politieke, economische of culturele onafhankelijkheid, soms uitmondend in afscheidingsprojecten. Hoewel deze 'staten' niet erkend worden, komt het voor dat de overheid van het moederland geen juridische of militaire acties onderneemt, zoals in het geval van Sealand of Rozeneiland. Micronaties moeten niet verward worden met ministaten zoals Monaco of Vaticaanstad. (Lees verder)

9 juni

Donald Duck

Donald Duck (Duckstad, 9 juni 1934) is een eend uit de strips en tekenfilms van Walt Disney. In 1934 maakte Donald zijn debuut in het filmpje The Wise Little Hen. Zijn achternaam betekent eend in het Engels. Donald is een antropomorfische eend met oranje-gele benen, voeten en een oranje-gele snavel. Hij draagt meestal een matrozenpak, bestaand uit een shirt (in de stripverhalen is dit meestal zwart en op (voor)platen is dit blauw) en een blauwe pet. Hij draagt meestal geen broek, behalve als hij gaat zwemmen, en heeft geen tanden, behalve als hij boos is. Donald is bekend vanwege zijn temperament. (Lees verder)

10 juni

Babel, boekband van Jan Toorop

Babel

Babel is een korte bijbels-historische roman van de Nederlandse schrijver Louis Couperus. De roman werd tussen 28 oktober 1900 en 12 februari 1901 door Couperus in Nice geschreven en in juni 1901 door uitgeverij L.J. Veen uitgegeven.

De werkwijze van Couperus kan worden gevolgd aan de hand van zijn briefwisseling met zijn uitgever, Lambertus Jacobus Veen in Amsterdam. Couperus had zich na een jarenlang verblijf in Italië in oktober 1900 in Nice gevestigd. Op een dag zag hij in deze stad bouwvakkers werken aan een kolossaal nieuw blok appartementen. Hun harde arbeid maakte grote indruk op Couperus en dat was het ogenblik waarop hij zijn inspiratie voor een verhaal over de Toren van Babel of de stad Babel kreeg.

In een brief van 28 oktober 1900 wordt Babel bij Veen aangekondigd met de woorden: "Zoodra ik wat op orde ben, ga ik beginnen aan Babel, heel rustigjes aan". (Lees verder)

11 juni

Afbeelding

Jurassic Park

Jurassic Park is een Amerikaanse film uit 1993 van regisseur Steven Spielberg. Hij is geproduceerd door Universal Studios en geldt als een van de succesvolste sciencefiction-avonturenfilms aller tijden.

De film is gebaseerd op het gelijknamige boek van Michael Crichton, dat drie jaar eerder verscheen. Het verhaal gaat over een miljardair die erin slaagt om op een eiland dinosauriërs te herscheppen uit hun DNA. Deze worden in een park als attractie gebruikt, maar tijdens een controlebezoek vóór de officiële opening loopt het helemaal uit de hand. (Lees verder)

12 juni

Henricus Jacobus Jut

Hendrik Jut

Hendrik Jut (19 juli 1851 – 12 juni 1878) was een moordenaar uit Den Haag. Op 13 december 1872 toog hij samen met zijn vrouw naar het huis van mevrouw Van der Kouwen aan de Bocht van Guinee te Den Haag en stak zowel haar als haar nieuwe dienstbode dood. Ze gingen er met alle juwelen en waardepapieren vandoor. In 1876 kreeg Jut levenslang voor dubbele moord. Twee jaar later overleed hij in de gevangenis van Leeuwarden.

Een kermisexploitant bedacht een attractie met de naam Kop-van-jut waarop de mensen met mokerslagen hun woede konden afreageren. De échte 'kop' van Jut werd na zijn dood op sterk water gezet en is jarenlang te zien geweest in het anatomisch museum van de Rijksuniversiteit Groningen. (Lees verder)

13 juni

Een kaart van de CIA met dissidente activiteiten in Indochina gepubliceerd in het kader van de Pentagon Papers

Pentagon Papers

De Pentagon Papers, officieel genaamd United States–Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, is een geheime studie van het United States Department of Defense over de politiek-militaire inmenging van de Verenigde Staten in Vietnam van 1945 tot 1967. De documenten werden voor het eerst openbaar gemaakt op de voorpagina van The New York Times in 1971. (Lees verder)

14 juni

Vlag van Californië

Californië

Californië (Engels: California) is een van de vijftig staten van de Verenigde Staten van Amerika. Het ligt van noord naar zuid uitgestrekt langs de westkust van het land, aan de Stille Oceaan. De hoofdstad is Sacramento, terwijl Los Angeles, San Diego, San Jose en San Francisco de grootste steden zijn.

De oppervlakte van de staat Californië bedraagt 411 049 km². Hiermee is Californië iets groter dan Duitsland en iets kleiner dan Frankrijk. Californië is op twee na de grootste staat van de VS, na Alaska en Texas. Met een bevolking van ruim 37 miljoen mensen heeft Californië meer inwoners dan enige andere staat in de VS. Californië grenst in het zuiden aan de Mexicaanse staat Baja California, in het oosten aan de Amerikaanse staten Arizona en Nevada en in het noorden aan de staat Oregon. In het westen en zuidwesten wordt de staat begrensd door de Grote Oceaan. De Californische kustlijn is ongeveer 1400 km lang. (Lees verder)

15 juni

Cornelis de Witt

Cornelis de Witt

Cornelis de Witt (Dordrecht, 15 juni 1623 – 's-Gravenhage, 20 augustus 1672) was de twee jaar oudere broer van Johan de Witt. Hij was lid van de vroedschap, regent in Dordrecht, ruwaard van de heerlijkheid Putten en baljuw van de Beijerlanden. Cornelis was in 1667 als gevolmachtigde van de Staten-Generaal aanwezig bij de Tocht naar Chatham. Tevens was hij een van de leidende figuren van de staatsgezinden en behoorde hij tot de bekendste Nederlanders van zijn tijd. Cornelis en Johan werden op 20 augustus 1672 door orangisten vermoord en verminkt. De moord behoort tot de meest gedenkwaardige in de geschiedenis van Nederland. (Lees verder)

16 juni

Kaart van de Waterloocampagne

Slag bij Ligny

De Slag bij Ligny, gevochten op 16 juni 1815, was een Franse overwinning onder Napoleon over een Pruisisch leger onder Gebhard Leberecht von Blücher. Het was Napoleons laatste overwinning. Het grootste deel van het Pruisische leger overleefde de slag en speelde twee dagen later een cruciale rol in de Slag bij Waterloo. Ligny is nu een deelgemeente van Sombreffe in de provincie Namen. (Lees verder)

17 juni

Naatje van de Dam

Naatje van de Dam

Naatje van de Dam of Naatje op de Dam, officieel “De Eendracht”, was een monument dat tussen 1856 en 1914 op de Dam in Amsterdam tegenover het Paleis op de Dam stond.

Vijfentwintig jaar na de Tiendaagse Veldtocht begonnen enkele oud-strijders zich sterk te maken voor de oprichting van een nationaal monument. Het zou een herdenking zijn aan de veldtocht, maar tevens een symbool van de volksgeest van 1830-1831 en Nederlandse eendracht. Ondanks weinig draagvlak werd een prijsvraag uitgeschreven voor zulk een monument. Kunstenaar Paul Tétar van Elven, bekend van de paleislantaarns, maakte het voetstuk. In 1856 was dit gereed. (Lees verder)

18 juni

Joseph Priestley door Ellen Sharples

Joseph Priestley

Joseph Priestley (13 maart 17336 februari 1804) was een 18e-eeuws Brits theoloog, dominee, natuurfilosoof, scheikundige, pedagoog en politiek theoreticus, die meer dan 150 werken publiceerde. Hij geldt (naast Carl Wilhelm Scheele en Antoine Lavoisier) als een van de ontdekkers van zuurstof, aangezien hij dit element in gasvorm heeft geïsoleerd.

Tijdens zijn leven rustte Priestleys aanzienlijke wetenschappelijke reputatie op zijn uitvinding van sodawater, zijn geschriften over elektriciteit en zijn ontdekking van een aantal "airs" (luchten), waarvan wat Priestley "gedephlogisticeerde lucht" (zuurstof) noemde, de beroemdste was. (Lees verder)

19 juni

Skelet van een Tyrannosaurus rex

Tyrannosaurus

Tyrannosaurus is een geslacht van vleesetende theropode dinosauriërs. Tyrannosaurus behoort tot de groep van de Tyrannosauridae en leefde ongeveer zeventig tot vijfenzestig miljoen jaar geleden, tijdens het late Krijt, in het westelijk deel van het huidige Noord-Amerika.

Het eerste fossiel van Tyrannosaurus werd ontdekt in 1874. In 1905 werd de typesoort van het geslacht benoemd: Tyrannosaurus rex, de "koning van de tiransauriërs". Er zijn later nog andere soorten binnen het geslacht benoemd, maar meestal wordt T. rex als de enige echte soort gezien. De laatste jaren zijn tientallen skeletten van T. rex gevonden, zodat wetenschappers een goed beeld kregen van hoe het dier eruitzag.

Tyrannosaurus was een reusachtige vleeseter, die tot veertien meter lang en acht ton zwaar kon worden. (Lees verder)

20 juni

Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid

Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid

Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (afgekort Beeld en Geluid) is een audiovisueel archief met museale functies gevestigd in Hilversum. Als cultuurhistorisch instituut draagt het zorg voor de verzameling, opslag, conservering, documentatie, presentatie, levering, bestudering en interpretatie van Nederlands audiovisueel erfgoed. In totaal beheert het (volgens eigen opgave in 2008) ruim 1.000.000 uur aan audiovisueel materiaal, waaronder radio- en televisieprogramma's, onderwijs- en wetenschapsfilms, overheids- en opdrachtfilms, documentaires en webvideo's alsook muziek. (Lees verder)

21 juni

De Hooiwagen-drieluik te Prado

Hooiwagen-drieluik

Het Hooiwagen-drieluik is een drieluik van de Zuid-Nederlandse kunstschilder Jheronimus Bosch. Het stelt van links naar recht voor: het paradijs, een allegorische voorstelling rondom een hooiwagen en de hel. Van het drieluik bestaan twee versies: een in het Museo del Prado in Madrid en een in het Escorial.

Op het middenpaneel is te zien hoe een hooiwagen wordt bestormd door een hysterische mensenmenigte, waarvan iedereen een beetje hooi probeert te bemachtigen. De kar wordt voortgetrokken door angstaanjagende demonen, terwijl de kar gevolgd wordt door een stoet hoogwaardigheidsbekleders, waaronder koningen, edelen en een paus. Op de voorgrond is te zien hoe het hooi in de zakken van monniken en kwakzalvers terechtkomt. (Lees verder)

22 juni

Burgerlijke schemering omstreeks middernacht in juli, in Lapland

Schemering

Schemering of deemstering is de toestand aan de hemel waarbij de overgang tussen licht en donker plaatsvindt. Dit gebeurt zowel voorafgaand aan zonsopkomst bij dageraad (ochtendgloren) als bij avondschemering (valavond) volgend op zonsondergang. Tijdens de schemering is de hemel dus enigszins verlicht, terwijl de zon zich onder de horizon bevindt. (Lees verder)

23 juni

Lodewijk Napoleon Bonaparte

Lodewijk Napoleon Bonaparte

Lodewijk Napoleon Bonaparte (1778–1846), bijgenaamd de Lamme Koning en Lodewijk de Goede, was de broer van keizer Napoleon I en de vader van Napoleon III. Op 23 juni 1806 werd hij op last van zijn broer Napoleon vorst van het Koninkrijk Holland, waar hij aan het hoofd kwam te staan van een nieuwe regering.

Lodewijk Napoleon nam zijn taak als koning van Holland erg serieus. Zo volgde hij taallessen bij de schrijver en hofdichter Willem Bilderdijk. Hij had echter veel moeite met de taal. Zo zou hij tijdens een toespraak in Amsterdam hebben beweerd 'konijn van Olland' te zijn, in plaats van koning van Holland. Met zijn taalinteresse en verspreking(en) op zijn Frans oogstte hij zowel sympathie als meewarigheid. (Lees verder)

24 juni

Lonesome George

Chelonoidis abingdonii

Chelonoidis abingdonii is een uitgestorven schildpaddensoort uit de familie der landschildpadden (Testudinidae). Dit taxon werd lange tijd als een ondersoort van de galapagosreuzenschildpad (Chelonoidis nigra) beschouwd, maar kreeg later de status van aparte soort.

Doordat de soort tussen 1971 en 2012 door slechts één enkel exemplaar werd vertegenwoordigd, was deze schildpad erg bekend. Er zijn in de internationale pers verschillende publicaties over het dier verschenen. Het mannetje werd in het Engels wel Lonesome George ("Eenzame George") genoemd. Met het overlijden van George, op 24 juni 2012, is deze schildpaddensoort uitgestorven. Door middel van het kruisen van verwante soorten wordt geprobeerd om de soort nieuw leven in te blazen. (Lees verder)

25 juni

Satellietfoto van de Himalaya en het Tibetaans Plateau

Himalaya

De Himalaya is een gebergte in het zuiden van Azië. De Himalaya vormt de scheiding tussen de hoogvlakten van het Tibetaans Hoogland in het noorden en de riviervlaktes van het Indisch subcontinent in het zuiden. In ruime zin worden aangrenzende gebergtes als de Karakoram, Hindoekoesj, Pamir en Kunlun tot de "Grotere Himalaya" gerekend. Al deze gebergtes behoren geologisch gezien tot hetzelfde systeem. Als alleen de eigenlijke Himalaya wordt genomen, is de totale lengte rond de 2500 km. De breedte varieert tussen de 200 en 400 km.

De Himalaya bevat meer dan 40 bergtoppen boven de 7000 m hoogte en 9 toppen boven de 8000 m. Daaronder is de hoogste berg ter wereld, de Mount Everest (8850 m hoog).

De Himalaya valt bestuurlijk onder de grootmachten India en China (Tibet) en de kleinere berglanden Nepal en Bhutan. Het uiterste westen van het gebergte ten slotte valt onder Pakistan. (Lees verder)

26 juni

Topografische gemeentekaart van Arnhem

Arnhem

Arnhem (uitspraakː Geluidsfragment /ˈɑrnhɛm/ (info / uitleg) of Geluidsfragment /ˈɑrnɛm/ (info / uitleg), Arnhems: Ernem) is een stad en gemeente in Nederland. Het is de hoofdstad van de provincie Gelderland. De gemeente Arnhem heeft 159.277 inwoners per 1 januari 2019 (bron: CBS). Naar inwonertal is Arnhem de derde gemeente van Gelderland. De gemeente Arnhem omvat naast de gelijknamige stad het dorp Schaarsbergen, de buurtschappen De Praets en 't Vlot, en delen van de buurtschappen Terlet en Deelen.

Arnhem maakte deel uit van de voormalige Stadsregio Arnhem Nijmegen (plusregio), een conurbatie met ruim 736.700 inwoners. (Lees verder)

27 juni

Nautilus belauensis

Nautilussen

Nautilussen (Nautilidae) zijn een familie van weekdieren die behoren tot de inktvissen (Cephalopoda). Ze vormen in vergelijking met andere groepen van weekdieren een zeer kleine familie. Er zijn zes verschillende moderne soorten bekend die verdeeld worden in twee geslachten: Nautilus (vier soorten) en Allonautilus (twee soorten). De nautilussen waren ooit veel soortenrijker en er zijn duizenden fossiele soorten bekend die al miljoenen jaren geleden uitgestorven zijn. Nautilussen zijn wat betreft morfologie al honderden miljoenen jaren vrijwel onveranderd gebleven. De dieren worden hierdoor soms gezien als een levend fossiel. (Lees verder)

28 juni

Tekening van een protoplanetaire schijf

Ontstaan en evolutie van het zonnestelsel

Het ontstaan en de evolutie van het zonnestelsel wordt al jarenlang door astronomen onderzocht.

Volgens de meest geaccepteerde theorie, ook wel de hypothese van de zonnenevel genoemd, ontstond ons zonnestelsel 4,567 miljard jaar geleden toen een klein deel van een enorme moleculaire wolk onder invloed van zwaartekracht instortte. Het merendeel van de massa concentreerde zich in het centrum en vormde de zon. De rest vormde zich tot een protoplanetaire schijf waaruit de planeten, manen en asteroïden zijn ontstaan. (Lees verder)

29 juni

Wimbledon

Wimbledon

Wimbledon is een van de vier grandslamtoernooien op de internationale tenniskalender van de ITF. Het wordt jaarlijks in juni en juli op de All England Lawn Tennis and Croquet Club in de wijk Wimbledon in Londen gehouden. In de twee weken waarin het toernooi gehouden wordt, is er één rustdag, namelijk op de middelste zondag. Er doen bij het heren- en damesenkelspel 128 spelers mee. (Lees verder)

30 juni

Ronde van Frankrijk in 1970

Radio Tour de France

Radio Tour de France is een jaarlijks terugkerend radioprogramma dat wordt uitgezonden gedurende de wielerwedstrijd de Tour de France. Het programma wordt gemaakt door de NOS en wordt uitgezonden op Radio 1. Het programma doet verslag van de wedstrijd en wisselt dit af met muziek en luchtige informatie. Kenmerkend voor het programma is het gebruik van de tunes, de tourartiest en het zomerse sfeertje. Het programma wordt, met onderbreking van een aantal jaren, sinds 1970 uitgezonden. (Lees verder)