Wikipedia:Uitgelicht/maart

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Overzicht beheerpagina's

Elke dag van het jaar wordt op de hoofdpagina een lezenswaardig artikel uit de Nederlandstalige Wikipedia samengevat onder de noemer uitgelicht. Deze pagina bevat de uitgelicht artikelen van de maand maart.

1 maart

Mars in de villa Hadriana

Mars

Mars was de Romeinse god van de oorlog, maar had daarnaast ook nog enkele vruchtbaarheidsfuncties. Hij was bekend bij alle Italische volkeren.

Hij was de zoon van Juno (de koningin der goden) en een magische bloem (of Jupiter, de vader der goden).

Oorspronkelijk was hij vooral de god van de vruchtbaarheid en beschermer van het vee, maar later smolt hij samen met de Griekse god Ares en werd hij primair geassocieerd met strijd, dood en oorlog. Zijn Etruskische equivalent is Laran. (Lees verder)

2 maart

Max Havelaar

Max Havelaar

Max Havelaar, of de koffi-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappy is een in 1860 gepubliceerde roman van Multatuli (pseudoniem van Eduard Douwes Dekker) over een man die probeert te vechten tegen het corrupte regeringssysteem van Nederlands-Indië. Het werk heeft een grote invloed gehad op zowel de Nederlandse literatuur als de Nederlandse koloniale politiek. Max Havelaar geldt als een van de belangrijkste werken uit de canon van de Nederlandse literatuur. Het boek werd in 1976 verfilmd. (Lees verder)

3 maart

De Blauwe Lotus

De Blauwe Lotus (originele Franse titel: Le Lotus bleu) is het vijfde album uit de stripreeks Kuifje van de Belgische tekenaar Hergé. Het album komt na De sigaren van de farao, waar het een rechtstreeks vervolg op is. De originele versie in zwart-wit verscheen in 1936. In 1946 volgde een vernieuwde, ingekleurde uitgave van 62 pagina's, die in 1947 in het Nederlands vertaald werd. De zwart-witversie werd pas in 1990 in een Nederlandse vertaling uitgebracht. (Lees verder)

4 maart

Nicotine wordt gewonnen uit de tabaksplant

Natuurproduct

Een natuurproduct in de strikt scheikundige betekenis van het woord is een chemische stof die aangetroffen wordt in de natuur, geproduceerd wordt door een levend organisme (plant, dier, bacterie, ...) en als zuivere stof geïsoleerd en gekarakteriseerd kan worden.Het begrip wordt ook in een bredere context gebruikt om te duiden op alle materialen die aan de natuur ontleend worden, met inbegrip van materialen met een complexe samenstelling (bijvoorbeeld honing, hout of aardolie) en anorganische verbindingen (mineralen en gesteenten). Het begrip hangt nauw samen met het concept biomolecuul. Dit concept is echter breder: het omvat naast natuurproducten ook macromoleculen (DNA, proteïnen) en supramoleculaire assemblages (fosfolipidemembranen). (Lees verder)

5 maart

Vrouwenkerkhof met de overblijfselen van de Vrouwekerk

Vrouwekerk

De Vrouwekerk was een gotische kerk in de Nederlandse stad Leiden. De kerk is in de 14e eeuw gebouwd en heette voor de Reformatie Onze-Lieve-Vrouwekerk. Hier gingen in de 17e eeuw de Pilgrim Fathers en de eerste kolonisten van Manhattan ter kerke. In de Vrouwekerk zijn verder onder meer Carolus Clusius en Josephus Justus Scaliger begraven.

De kerk werd in de 19e eeuw goeddeels gesloopt. Van de kerk zelf zijn alleen nog muurresten blijven staan. De overblijfselen van de kerk hebben de status van rijksmonument. (Lees verder)

6 maart

Keizerin Elisabeth op 30-jarige leeftijd

Elisabeth in Beieren

Elisabeth Amalie Eugenie in Beieren (München, 24 december 1837 – Genève, 10 september 1898) was hertogin in Beieren en prinses van Beieren uit het huis Wittelsbach en later, door haar huwelijk met keizer Frans Jozef I, keizerin van Oostenrijk en vanaf 8 juni 1867 tevens koningin van Hongarije. Ze is algemeen bekend onder haar bijnaam Sisi, zoals haar familie haar noemde. Met deze naam ondertekende ze ook haar brieven naar intimi.

In de titel van de losjes op haar leven gebaseerde filmtrilogie en animatieserie werd de bijnaam als Sissi geschreven, waardoor ook die naam wijdverbreid is. Elisabeth was de tweede dochter van hertog Maximiliaan Jozef in Beieren en prinses Ludovika, dochter van koning Maximiliaan I Jozef van Beieren. Met haar zeven broers en zussen had ze een gelukkige kindertijd in het Hertog Maxpaleis aan de Ludwigstrasse nr. 8 in München. De hertogelijke familie had ook een zomerkasteeltje, Schloß Possenhofen, in Possenhofen aan de Starnberger See. (Lees verder)

7 maart

De Stijl, omslag 7e jaargang

De Stijl

De Stijl is een Nederlandse kunstbeweging, vernoemd naar het in 1917 in Leiden opgerichte tijdschrift De Stijl. De belangrijkste leden van De Stijl waren Theo van Doesburg, Piet Mondriaan, Vilmos Huszár, Bart van der Leck, J.J.P. Oud, Jan Wils, Robert van 't Hoff, Gerrit Rietveld en Georges Vantongerloo. De Stijl is vooral een project van kunstenaar en publicist Theo van Doesburg, de zelfbenoemde oprichter, redacteur en propagandist van De Stijl. (Lees verder)

8 maart

Temperatuur op de aarde, van 500 miljoen geleden tot nu

Klimaatverandering

Klimaatverandering is de verandering van het gemiddelde weertype of klimaat over een bepaalde periode. De verandering manifesteert zich het duidelijkst in een stijging of daling van de gemiddelde temperatuur, veranderingen van luchtstromingen en van de waterkringloop en daarmee van de bewolking en de hoeveelheid neerslag op Aarde. Deze veranderingen hebben invloed op verwoestijning, wetlands, overstromingen door buiten hun oevers tredende rivieren en de grootte van ijskappen en gletsjers. Op langere termijn hebben klimaatveranderingen ook invloed op zeestromingen, het zeeniveau en het zoutgehalte van het zeewater. (Lees verder)

9 maart

Spaceshuttle Discovery tijdens de roll-out voor STS-121

Discovery

De Discovery (NASA-aanduiding OV-103) was de derde van de vijf operationele Amerikaanse spaceshuttles die werden gebouwd.

De Discovery is genoemd naar een van de twee schepen van de Britse ontdekkingsreiziger James Cook die rond 1770 werden gebruikt voor reizen over de Grote Oceaan die hebben geleid tot de ontdekking van Hawaï. Naar het zusterschip van Cooks Discovery is de Endeavour vernoemd.

Doordat er veel ervaring was opgedaan met de bouw van de Enterprise, de Columbia en de Challenger was de Discovery een stuk lichter dan de Columbia. (Lees verder)

10 maart

Afbeelding

Stelling van de eindeloos typende apen

De stelling van de eindeloos typende apen is een theoretische stelling die inhoudt dat, indien men er maar lang genoeg de tijd voor neemt, een aap die in willekeurige volgorde letters intikt op een schrijfmachine een volledig werk van William Shakespeare kan naschrijven. De aap staat in deze stelling symbool voor elk soort dier of apparaat dat willekeurig een letter kiest. De statistische kans dat er vervolgens een werk van Shakespeare uitkomt is uitermate klein, maar niet nul. De stelling kent meerdere varianten, zoals een variabel aantal apen en de lengte en complexheid van de te schrijven tekst. (Lees verder)

11 maart

Een beeld van een priester/koning uit de Indusbeschaving

Indusbeschaving

De Indusbeschaving (ca. 3300–1300 v.Chr., met een bloeitijd van 2600–1900 v.Chr.) raakte in de loop van de geschiedenis vergeten, maar werd herontdekt in de jaren twintig van de 20e eeuw. Zij behoort samen met de beschaving van Mesopotamië, het Oude Egypte, de Minoïsche beschaving en die van China tot de eerste hoogontwikkelde beschavingen ter wereld. De Indusbeschaving is vooral bekend van vele archeologische opgravingen in een gebied langs de Indus en de Ghaggar-Hakrarivier (thans in Noordwest-India en delen van Pakistan). Mogelijk verwijst de Sumerische aanduiding "Meluhha" naar de Indusbeschaving. (Lees verder)

12 maart

De vlag van Mauritius

Mauritius

Mauritius is een eiland in de Indische Oceaan. Het ligt 855 km ten oosten van Madagaskar en 1800 km ten oosten van het vasteland van Afrika. Mauritius, Rodrigues en Réunion vormen tezamen de Mascarenen, vernoemd naar de Portugese ontdekkingsreiziger Pedro Mascarenhas, die als een van de eersten op Mauritius voet aan wal zette.

Tot de Republiek Mauritius behoren naast de eilanden Mauritius (2040 km²) en Rodrigues (109 km²), de Agalega-eilanden en de Cargados Carajos (St. Brandon), die binnen het Britse Gemenebest ook wel de Lesser Dependencies genoemd worden en met elkaar slechts 71 km² groot zijn. De Republiek Mauritius wordt gerekend tot de Afrikaanse landen. (Lees verder)

13 maart

Bamboeschildering door Xu Wei

Bamboeschildering

Het schilderen van bamboe in gewassen inkt is een apart genre in de Oost-Aziatische schilderkunst. In de Chinese cultuur staat bamboe symbool voor een groot aantal deugden, zoals bescheidenheid, flexibiliteit en doorzettingsvermogen. Vanaf de 11e eeuw hebben bamboeschilderingen een belangrijke plaats ingenomen in de Chinese kunstgeschiedenis. Een correct uitgevoerde bamboeschildering weerspiegelt niet alleen de kundigheid kan de maker, maar vaak ook zijn karakter of gemoedstoestand. (Lees verder)

14 maart

Interactie in de subatomaire wereld: wereldlijnen van puntdeeltjes in het standaardmodel of een wereldblad uitgeveegd door gesloten snaren in de snaartheorie

Snaartheorie

De snaartheorie of stringtheorie is een theorie die poogt de vier fundamentele natuurkrachten in de natuurkunde (de elektromagnetische kracht, de sterke en zwakke kernkracht en de zwaartekracht) in één allesomvattende theorie onder te brengen. Ze is een kandidaat voor de zogenaamde theorie van alles (unificatietheorie). (Lees verder)

15 maart

Geschiedenis van de elektriciteit

De geschiedenis van de elektriciteit beschrijft de indruk die de elektrische en magnetische verschijnselen hebben achtergelaten op de mens in de historie. Gedurende een periode van meer dan 2000 jaar hebben vele mensen en instanties nagedacht over de elektrische fenomenen die ze waarnamen. In de beginperiode resulteerde dit meer in zuivere beschrijvingen van de fenomenen. Pas vanaf de 19e eeuw werd de bestudering meer theoretisch van aard terwijl vanaf de 20e eeuw de praktische toepassing een grote vlucht nam. (Lees verder)

16 maart

Onderwerp

Het onderwerp (ook subject genoemd) is in de redekundige ontleding het zinsdeel dat in aantonende en vragende zinnen bepaalt hoe de persoonsvorm (het 'finiete werkwoord' of verbum finitum) eruitziet. Het onderwerp vervult daarmee in feite een leidende rol in het grotere verband van de zin. Het wordt beschouwd als een noodzakelijk onderdeel van elke volledige zin, ook al is het niet altijd expliciet. (Lees verder)

17 maart

Vanguard 1

Vanguard 1

Vanguard 1 (ook wel: Vanguard TV4 of 00005) was een van de eerste Amerikaanse kunstmanen, uit de beginperiode van de ruimtevaart aan het eind van de jaren 1950. Het was de vierde kunstmatige aardsatelliet en de eerste kunstmaan op zonnestroom. De lancering van Vanguard 1 maakte deel uit van het Project Vanguard en was bedoeld om de lanceercapaciteiten van de draagraketten van die tijd te testen, evenals de invloed die de omstandigheden in de ruimte hadden op satellieten. Daarnaast werd de kunstmaan gebruikt voor het verrichten van geodetische metingen. (Lees verder)

18 maart

Zwarte specht in Roemenië

Zwarte specht

De zwarte specht (Dryocopus martius) is een standvogel in volgroeide bossen van het noordelijk Palearctisch gebied. In Europa is het de grootste specht en de enige vertegenwoordiger van het geslacht Dryocopus.

De zwarte specht is eenvoudig te herkennen aan zijn grote formaat, zijn zwarte verenkleed met rode kopkap en zijn typische roep. Hij voedt zich voornamelijk met mieren, die hij uit boomstammen hakt of uit mierenhopen pikt. Elk broedjaar hakt de zwarte specht een nieuwe nestholte uit. Zijn oude nesten worden in gebruik genomen door allerlei vogels en zoogdieren. Hierdoor speelt de zwarte specht een belangrijke rol in het ecosysteem van zijn habitat. (Lees verder)

19 maart

Het Limburgse taalgebied.

Limburgs

Het Limburgs (Limburgs: Limbörgs, Lèmbörgs of officieuzer Plat) is een van de drie door het Europees Handvest erkende minderheidstalen in Nederland (naast het Fries en Nedersaksisch). Sinds 19 maart 1997 is het Limburgs als zodanig erkend. Volgens een andere definitie is het Limburgs de zuidoostelijke dialectgroep van het Nederlands taalgebied.

Het Limburgs valt uiteen in meerdere dialectvarianten met elk hun eigen kenmerken, zonder dat er sprake is van een overkoepelende standaardvorm (het AGL in dit geval buiten beschouwing gelaten). Deze dialecten worden gesproken in het overgrote deel van zowel Belgisch als Nederlands Limburg. Het precieze spraakgebied is niet duidelijk afgebakend en afhankelijk van wat er taalkundig precies onder Limburgs wordt verstaan. Enkele in de aangrenzende gebieden in Duitsland traditioneel gesproken dialecten behoren ook tot het Limburgs, maar deze dialecten groeien sinds de 19e eeuw steeds meer naar de Duitse cultuurtaal toe. (Lees verder)

20 maart

Het Oost-Indisch Huis door Reinier Vinkeles

Vereenigde Oostindische Compagnie

De Vereenigde Oostindische Compagnie, afgekort tot VOC (1602-1800), was een particuliere Nederlandse handelsonderneming met een monopolie op de overzeese handel tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en het gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat Magellaan.

De VOC werd in 1602 opgericht als de Generale Vereenichde geoctrooieerde Compagnie. Het was destijds het grootste handelsbedrijf ter wereld en was de eerste naamloze vennootschap met vrij verhandelbare aandelen. De VOC wordt vaak genoemd als het eerste bedrijf dat in meerdere landen vestigingen had. De VOC richtte een handelsnetwerk op tussen de diverse handelsposten in de Aziatische regio. Deze intra-Aziatische handel zorgde vele jaren voor grote winsten. De VOC sloot daartoe naar believen traktaten met oosterse potentaten en vorsten. De compagnie sloeg haar eigen munten omdat er in Azië nauwelijks vraag was naar Europese producten, afgezien van wapens, wetenschappelijke instrumenten en medische handboeken. (Lees verder)

21 maart

Vitrinekast in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika

Veldtochten van de Kongo-Vrijstaat tegen de Arabo-Swahili

De veldtochten van de Kongo-Vrijstaat tegen de Arabo-Swahili (ook bekend als de Belgo-Arabische oorlog of de Arabische campagne in het Maniema-gebied) waren een reeks van militaire operaties die de Force Publique van de onafhankelijke Congostaat tussen november 1892 tot januari 1894 ondernam tegen de Arabo-Swahili machthebbers in het oosten van de huidige Democratische Republiek Congo. Deze Arabo-Swahili, destijds "Arabieren" genoemd, waren handelaars die de regio de facto economisch domineerden en zo in concurrentie kwamen met de regering van de Kongo-Vrijstaat, die haar gezag over het gebied wilde laten gelden. (Lees verder)

22 maart

Impressie van de verschroeide, onleefbaar geworden aarde wanneer de zon een rode reus wordt over ongeveer 7 miljard jaar.

Toekomst van de Aarde

De biologische en geologische toekomst van de aarde hangt af van verschillende factoren. In de nabije toekomst zal de rol van de mens in de verandering van milieu en klimaat een rol spelen, zoals geo-engineering. Op lange termijn zijn andere factoren van belang, zoals een mogelijk uitsterven van de mens, de afkoeling van de aardkern, platentektoniek, interactie met andere objecten in het zonnestelsel (zoals kometen) en het feit dat de zon uiteindelijk een rode reus zal worden. Gevolgen hiervan zijn onder andere massa-extinctie, nieuwe ijstijden en de formatie van een nieuw supercontinent (de Wilsoncyclus). (Lees verder)

23 maart

Jan van Galen

Jan van Galen

Jan van Galen (Essen, 1604/1605 – Livorno, 23 maart 1653) was een Nederlands vlootvoogd. Zijn vader stierf al jong en Jan was door geldnood gedwongen zijn fortuin op zee te zoeken in de Republiek. Hij ging, op dat moment luitenant-commandeur van een klein schip, in 1630 in dienst bij de directiekamer van Amsterdam, de Directie voor Vaart op het Oosten en Noorwegen, een particuliere instantie die de oorlogsvloot moest bijstaan, kennelijk meteen als kapitein. Van 1631 tot 1638 voer hij op de konvooidienst in het Kanaal en de Oostzee. (Lees verder)

24 maart

Brandenburgse Concerten

Brandenburgse Concerten is de bijnaam die de Duitse musicoloog en Bachbiograaf Philipp Spitta (1841-1894) heeft gegeven aan een verzameling van zes concerten in verschillende, wisselende instrumentale bezettingen (BWV 1046-1051). Johann Sebastian Bach droeg deze concerten op 24 maart 1721 op aan Christian Ludwig, markgraaf van Brandenburg. Zelf gaf hij zijn verzameling de algemene naam Six Concerts avec plusieurs instruments (Frans: "Zes concerten met meerdere instrumenten"). (Lees verder)

25 maart

Titan (2005)

Titan

Titan of Saturnus VI is de grootste maan van Saturnus en, na Ganymedes, de grootste van het zonnestelsel. Met een diameter van 5151 km is hij groter dan de planeet Mercurius. Christiaan Huygens ontdekte Titan op 25 maart 1655 met behulp van een telescoop die zijn broer Constantijn had gebouwd. Huygens noemde de maan Saturni Luna, oftewel kortweg "Saturnusmaan". De Engelsman John Herschel doopte de maan in 1847 om tot "Titan". (Lees verder)

26 maart

De bomschuit van Jacob Maris

Haagse School

De Haagse School was een beweging van gelijkgestemde Nederlandse kunstschilders die grofweg tussen 1860 en 1900 in Den Haag werkten, dan wel anderszins verbonden waren met de residentiestad. De leden zetten zich af tegen de romantische traditie die rond het midden van de negentiende eeuw hoogtij vierde in de Hollandse schilderkunst en die de werkelijkheid idealiseerde.

De schilders van de Haagse School, onder wie Jozef Israëls, de gebroeders Jacob en Willem Maris, Willem Roelofs, Constant Gabriël, Hendrik Willem Mesdag en Anton Mauve, streefden een realistische weergave na. Kenmerkend was dat die weergave tevens een spiegel probeerde te zijn van de gemoedstoestand van de kunstenaar. Ze bewonderden de Franse kunstenaars van de School van Barbizon, die net als zij zoveel mogelijk in de open lucht werkten. De onderwerpen die ze kozen waren typisch "Hollands": polders, rivierlandschappen, koeien, schapen, molens, visserstaferelen, bomschuiten en bovenal: grote wolkenpartijen. De weergave van het licht en de atmosfeer stond centraal. (Lees verder)

27 maart

Het betrokken KLM toestel

Vliegtuigramp van Tenerife

De vliegtuigramp van Tenerife vond plaats op 27 maart 1977, toen op de luchthaven Tenerife Noord (destijds bekend als Los Rodeos) op het Canarische eiland Tenerife twee vliegtuigen van het type Boeing 747 – van Pan American World Airways (Pan Am) en van KLM – op elkaar botsten. Het vliegveld was overvol met toestellen die waren uitgeweken wegens een bommelding op een ander vliegveld. Er was dichte mist. Het Pan Am-toestel was nog op de baan aan het taxiën toen het KLM-toestel op dezelfde baan aan de start begon. Bij de ramp kwamen 583 mensen om het leven. Slechts 61 inzittenden, allen aan boord van het Pan Am-toestel, overleefden de ramp. Afgezien van terroristische aanslagen, is dit tot nu toe de grootste ramp uit de geschiedenis van de luchtvaart. (Lees verder)

28 maart

Wubbo Ockels in 2007

Wubbo Ockels

Wubbo Ockels (1946-2014) was een Nederlandse natuurkundige, ruimtevaarder, piloot en hoogleraar. In 1985 maakte hij als eerste Nederlander een vlucht door de ruimte. Later werd hij hoogleraar Aerospace for Sustainable Science and Technology aan de faculteit Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek van de TU Delft. (Lees verder)

29 maart

Een pot mayonaise

Mayonaise

Mayonaise (Frans: sauce mayonnaise) is een koude, witte saus op basis van olie en eidooiers, eventueel op smaak gebracht met azijn of citroensap, mosterd of andere smaakmakers. Het is een stabiele emulsie van plantaardige olie in water, waarbij de eidooier als emulgator optreedt. Mayonaise is een beschermde productaanduiding krachtens de Nederlandse Warenwet en Belgische Warenwetgeving. (Lees verder)

30 maart

Het logo van de strip

Suske en Wiske

Suske en Wiske is een Belgische stripreeks die is bedacht door Willy Vandersteen en in eerste instantie ook door hemzelf getekend werd. Later werd de strip voortgezet door achtereenvolgens Paul Geerts, Marc Verhaegen en het duo Luc Morjaeu en Peter Van Gucht van Studio Vandersteen. Het is een van de populairste stripseries in Vlaanderen en een van de Vlaamse strips die ook in Nederland erg populair is geworden. De serie loopt sinds 1945. Daarmee is het de langstlopende stripreeks van in ieder geval de Benelux, en mogelijk wereldwijd. (Lees verder)

31 maart

Newtonpendel: de derde wet in de praktijk

Wetten van Newton

De wetten van Newton vormen samen met de wet van behoud van impuls en van impulsmoment de grondslag van de klassieke mechanica. De drie natuurwetten werden in 1687 door Isaac Newton geformuleerd in zijn boek de Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Latijn voor wiskundige beginselen van de natuurfilosofie) en beschrijven onder meer de beweging en het evenwicht van krachten. (Lees verder)