Willem van Moerbeke

Handschrift van De anima in een vertaling van Willem van Moerbeke

Willem van Moerbeke (Moerbeke, circa 1215 - Korinthe, circa 1286) was een Vlaamse geestelijke, diplomaat en vertaler. Vele werken over filosofie, geneeskunde en astronomie zette hij rechtstreeks over van het Oudgrieks naar het Latijn, zonder tussenstap via het Syrisch en/of Arabisch. Nagenoeg de volledige werken van Aristoteles maakte hij zo beschikbaar, in de versie die ingang vond aan de Universiteit van Parijs en die werd gebruikt door Thomas van Aquino voor zijn invloedrijke commentaren.

Biografie

Willem van Moerbeke was een dominicanermonnik. Over zijn opleiding is niets bekend. Volgens de overlevering trad hij in in het predikherenklooster van Leuven. Het kapittel-generaal van zijn orde stuurde hem als missionaris naar Griekenland, waar hij in 1260 is gesignaleerd. Hij reisde van Thebe naar het keizerlijk hof in Nicea. Paus Urbanus IV riep hem in 1262 naar Italië, waar hij contact zal hebben gehad met Thomas van Aquino en Albertus Magnus. Ten laatste in 1267 fungeerde Van Moerbeke te Viterbo aan de Curie als pauselijk penitentiarius. In 1274 was hij aanwezig bij het Tweede Concilie van Lyon. Hij ontmoette er Hendrik Bate van Mechelen, met wie hij tot aan zijn dood bevriend zou blijven. Van 9 april 1278 tot zijn dood was hij aartsbisschop van Korinthe (Korinthië), een Latijnse (dat wil zeggen rooms-katholieke) enclave in het orthodoxe Griekenland. Hij voerde correspondentie met vooraanstaande geleerden van zijn tijd, onder wie Thomas van Aquino.

Vertalingen

Begin van boek 7 van de Metafysica van Aristoteles

Op verzoek van Thomas van Aquino vertaalde hij de volledige werken van Aristoteles en verbeterde de vertalingen van anderen. Slechts weinigen beheersten het oude Grieks en vroegere vertalingen waren vaak onvolledig en van een twijfelachtige kwaliteit, ook al omdat deze zich soms hadden gebaseerd op Syrische versies (zoals Gerard van Cremona). Zo kon het gebeuren dat in de dertiende eeuw de werken van Aristoteles voor een bron van filosofische en natuurwetenschappelijke misvattingen werden gehouden. Daarin bracht Willem van Moerbeke gevoelige verbetering, omdat zijn vertalingen rechtstreeks op de Griekse bronteksten waren gebaseerd. Hij was enorm productief en liet enkel het Organon terzijde.

Willem van Moerbeke vertaalde ook andere bekende werken naar het Latijn, zoals verhandelingen van Archimedes, Heron van Alexandrië en Galenos. Voorts nam hij neoplatonisten als Simplikios en Proklos onder handen. Vooral de receptie van de Institutio Theologica van die laatste was van belang.

Hoewel al in zijn eigen tijd werd geklaagd dat de vertalingen van Willem "niet elegant" zouden zijn, worden ze toch vaak om hun zorgvuldigheid en grammaticale correctheid geroemd. Bij jargonwoorden gebruikte hij vaak een transcriptie, om het woord dan uit te leggen in een glosse. Aangezien sommige van de originelen waarop Willem van Moerbeke zich baseerde verloren zijn gegaan, is zijn werk onvervangbaar.

De kerk van Merbaka, waarschijnlijk gebouwd rond 1280 in opdracht van Willem van Moerbeke

Merbaka

Het Griekse dorp Merbaka bij Nafplio, sinds 1953 hernoemd tot Agia Triada, is waarschijnlijk genoemd naar Willem van Moerbeke. Als aartsbisschop liet hij er rond 1280 een Byzantijnse kerk met Latijnse details bouwen.

Afkomst

In het voormalige graafschap Vlaanderen liggen drie Moerbekes die in aanmerking komen als geboorteplaats van Willem: Moerbeke bij Geraardsbergen, Moerbeke-Waas bij Lokeren en Moerbeke bij Sint-Omaars. Waar traditioneel het eerste Moerbeke werd vooropgesteld als Willems geboorteplaats, is recent het laatste naar voren geschoven als meer waarschijnlijk. Het Picardische Frans dat sporadisch opduikt in Willems vertalingen, was immers een taal van die streek. Bovendien is zijn aanwezigheid in Griekenland in verband gebracht met Nicolaas II van Saint-Omer, die daar toen heerste en dus een streekgenoot van Willem van Moerbeke zou zijn geweest.

Literatuur

• Adrien Pattin en Gérard Verbeke, MOERBEKE, Willem van, in: Nationaal Biografisch Woordenboek, vol. V, 1972, kol. 610-620
• Gérard Verbeke, "Het wetenschappelijk profiel van Willem van Moerbeke", in: Mededeelingen der Koninklijke Nederlandsche Akademie van Wetenschappen, Afdeling Letterkunde, nieuwe reeks, deel 38, nr. 4, 1975, p. 159-186
• Jozef Brams en Willy Vanhamel (eds.), Guillaume de Moerbeke. Recueil d'études à l'occasion du 700e anniversaire de sa mort, 1286, 1989, ISBN 9061862981
• Edmund Fryde, The Early Palaeologan Renaissance (1261–c. 1360), 2000, p. 103-143
• Mary Lee Coulson, The Church of Merbaka. Cultural Diversity and Integration in the 13th Century Peloponnese, doctoraatsthesis University of London, 2002
• Guy Sanders, "William of Moerbeke's Church at Merbaka: The Use of Ancient Spolia to Make Personal and Political Statements", in: Hesperia. The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, 2015, nr. 3, p. 583-626
• Pieter Beullens, De sleutel tot Aristoteles. Willem van Moerbeke en de overlevering van antieke wijsheid, 2019, ISBN 9789463401838

Bronnen, noten en/of referenties

• Artikel over Willem van Moerbeke in de Catholic Encyclopedia