Zichzelf waarmakende voorspelling

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een zichzelf waarmakende voorspelling of selffulfilling prophecy is een voorspelling die direct of indirect leidt tot het uitkomen van die voorspelling. De socioloog Robert K. Merton definieerde het begrip als volgt:

"De zichzelf waarmakende voorspelling is in aanvang een foute definitie van de situatie die een nieuw gedrag oproept waardoor de oorspronkelijke foute kijk waar wordt. Deze schijnbare juistheid van de voorspelling houdt een foute voorstelling van zaken in stand. De voorspeller zal namelijk datgene wat uiteindelijk gebeurd is aanvoeren als bewijs dat hij van begin af aan gelijk had."[1]

De term self-fulfilling prophecy werd al gebruikt in het midden van de 19e eeuw,[2][3] maar het thema van de zelfvervullende profetie is al ouder en is terug te vinden in de mythologie van de Griekse en Indiase oudheid. De Griekse god Kronos bijvoorbeeld probeerde aan een onheilsprofetie te ontkomen door zijn eigen kinderen op te eten, maar riep daardoor dat onheil juist over zichzelf af.

De zichzelf waarmakende voorspelling is een van de mogelijke gevolgen van het Thomas-theorema dat weergeeft dat wanneer mensen situaties als werkelijk definiëren, die situaties werkelijke gevolgen hebben. Dit is ook terug te zien in het Rosenthaleffect, genoemd naar een belangrijk psychologisch experiment, uitgevoerd door de psycholoog Robert Rosenthal van Harvard in 1966. Rosenthal nam intelligentietesten af van leerlingen, maar vervalste de uitkomsten willekeurig. Hij gaf deze uitkomsten aan de leerkracht. De leerlingen die volgens de vervalste tests als "intelligent" aangemerkt waren, behaalden betere resultaten op school dan degenen die als "minder intelligent" golden. Een verklaring voor dit verschijnsel is dat de leraar meer van zijn "intelligente" leerlingen verwachtte en er onbewust meer aandacht aan besteedde, waardoor hij ze bevoordeelde en ze daadwerkelijk beter gingen presteren.

Het tegenovergestelde van de zelfvervullende voorspelling is de zelfweerleggende voorspelling.

Psychologisch[bewerken]

Binnen de klinische psychologie is het verschijnsel selffulfilling prophecy een bekend verschijnsel. Zo hebben volgens de cognitieve gedragstherapie mensen die lijden aan een klinische depressie of angststoornissen de neiging om negatieve voorspellingen te doen over zichzelf, de toekomst en de wereld om hen heen, die ze door een focus op negatieve gebeurtenissen in het algemeen vaak daadwerkelijk zien uitkomen. Een voorbeeld is de gedachte "De wereld is slecht, en het zal slecht aflopen met de mensheid". Iemand met een depressie zal daarna alleen maar bewijzen zien dat deze voorspelling inderdaad klopt. Binnen de cognitieve gedragstherapie wordt deze voorspelling vervolgens uitgedaagd en getest op zijn houdbaarheid, in de verwachting dat er een rationeler alternatief voor geformuleerd kan worden die minder depressief of angstig maakt.

Voorbeelden[bewerken]

Voorspellingen in economische zaken:

  • Schrijft een gezaghebbende krant dat een fonds in waarde zal stijgen, dan zal de vraag naar dat fonds toenemen. Het gevolg is dat de waarde inderdaad stijgt.
  • Als de minister van Financiën waarschuwt dat het slechter zal gaan met de economie, is het goed denkbaar dat mensen, ter voorbereiding op de toekomst, hun uitgaven verminderen om een financiële reserve te kweken voor als de voorspelling uitkomt. Als de bestedingen teruglopen, komen bedrijven bij het wegvallen van hun afzetmarkt massaal in de problemen. Dit vertaalt zich in massaontslagen en de slechte tijd waarvoor de minister waarschuwde is aangebroken.
  • Een bankrun en het daaropvolgende faillissement van de bank kan worden veroorzaakt door de voorspelling dat de bank failliet gaat.

Voorspellingen door paragnosten, zieners, profeten:

  • Ook bij helderzienden en astrologen speelt het fenomeen een rol: de klant die zijn gedrag afhankelijk stelt van de voorspelling kan ernaar handelen en deze bewust of onbewust doen uitkomen. Zo kan een negatieve uitspraak van een astrologe of tarotkaartlegger een liefdesrelatie op termijn ondermijnen door de systematische vertwijfeling of angst die daardoor bij goedgelovige partners wordt ingeboezemd.

Mislukking voorspeld door negatief zelfbeeld:

  • Een negatief zelfbeeld kan de prestaties beïnvloeden en dat zelfbeeld bevestigen. Dit kan leiden tot faalangst.
Bronnen, noten en/of referenties
  1. "The self-fulfilling prophecy is, in the beginning, a false definition of the situation evoking a new behavior which makes the original false conception come true. This specious validity of the self-fulfilling prophecy perpetuates a reign of error. For the prophet will cite the actual course of events as proof that he was right from the very beginning." (en) Merton, Robert K., Social Theory and Social Structure, Free Press, 1968, p. 477 ISBN 0-02-921130-1.
  2. N.N. (februari 1851). Religious Authority. The Principles of Social Organisation. Fraser's Magazine for Town and Country XXIII (CXXXIV): p. 130 . Geraadpleegd op 14 juli 2012.
  3. B.J. Barbour (september 1854). Address, delivered before the Literary Societies of the Virginia Military Institute, July 4th, 1854. Southern Literary Messenger XX (9): p. 522 . Geraadpleegd op 14 juli 2012.