King Lear

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Titelpagina van de eerst quarto-editie, uitgegeven in 1608

King Lear is een toneelstuk dat omstreeks 1605 door Shakespeare werd geschreven, tussen Othello en Macbeth. Het wordt gewoonlijk samen met Hamlet genoemd als een van zijn grootste tragedies.

Na het herstel van de monarchie in Engeland in 1660 (zie Restauratie) werd het toneelstuk dikwijls door theatermakers gewijzigd omdat die niet hielden van de donkere, deprimerende toon. Sinds de Tweede Wereldoorlog is men het echter gaan beschouwen als een van Shakespeares grootste prestaties. De rol van Koning Lear is door vele grote acteurs gespeeld, waarbij vaak de opvatting werd nagevolgd dat deze alleen door een oudere acteur mocht worden vertolkt.[1] Het stuk was een belangrijke inspiratiebron voor Akira Kurosawa bij het schrijven van het scenario voor Ran (1985).

Mogelijke invloeden[bewerken]

  • Shakespeare baseerde zich voor zijn toneelstuk op de legende van Lear, een koning van het pre-Romeins Groot-Brittannië uit de 8e eeuw v.Chr. Het verhaal was reeds verteld in kronieken, gedichten en preken, evenals op het toneel, toen Shakespeare zijn versie ervan neerschreef.
  • Niet lang voor Shakespeare King Lear schreef, was er sprake van een rechtszaak waarbij de oudste van drie dochters probeerde om haar vader Sir Brian Annesley krankzinnig te laten verklaren zodat ze zijn bezit in handen zou krijgen. Dit werd echter verhinderd door de jongste dochter, Cordell, die haar vader met succes verdedigde tegen de claim van haar zuster. Deze gebeurtenis zal Shakespeare mogelijk geïnspireerd hebben voor een deel van de plot.
  • Een andere invloed kan het verhaal zijn van een burgemeester van Londen, William Allen, die na het verdelen van zijn bezit onder zijn drie dochters door hen in de steek gelaten werd.

Belangrijke thema's en motieven[bewerken]

Cordelia, door William Frederick Yeames (1888)
  • Rechtvaardigheid: het stuk is zo gewelddadig en vol rampen, dat zich bij de toeschouwer de vraag opdringt of er wel rechtvaardigheid bestaat op aarde. Er bestaat echter goedheid en deugdzaamheid in de persoon van Cordelia, ook al sterft ze op het einde. King Lear is geen opwekkend stuk, en zo er een boodschap in zit van rechtvaardigheid, dan is het dat het moeilijk te voorspellen zal zijn of waanzin en dood uiteindelijk over goedheid zullen triomferen.
  • Autoriteit versus chaos: King Lear handelt zowel over politieke autoriteit (Lear als leider) als over de machtsverhoudingen binnen een familie (Lear als vader). Als Lears autoriteit faalt, dan zal chaos heersen over de natie en over zijn familie. Het thema van stabiliteit door autoriteit sprak Shakespeares tijdgenoten zeker aan. Elizabeth I had in 1603 haar rijk kinderloos achtergelaten, met onzekerheid over de troonopvolging als gevolg.
  • Verzoening: Ondanks de duistere en ongelukkige sfeer, verzoent Lear zich uiteindelijk op een dramatische wijze met Cordelia.

Personages[bewerken]

  • Koning Lear is de heerser over Brittannië. Hij is een patriarchaal persoon die door een verkeerde inschatting van zijn dochters zijn eigen teloorgang tekent.
  • Gonoril is Lears verraderlijke oudste dochter en vrouw van de hertog van Albany.
  • Regan is Lears verraderlijke tweede dochter en vrouw van de hertog van Cornwall.
  • Cordelia is Lears jongste dochter.
  • De Hertog van Albany[2] is Gonorils echtgenoot. Gonoril veracht hem vanwege zijn zachte karakter. Later in het stuk keert hij zich tegen zijn vrouw.
  • De Hertog van Cornwall[2] is Regans echtgenoot. Hij laat Lear achter op het veld tijdens een storm en steekt Gloucesters ogen uit. Na zijn aanval op Gloucester valt een van zijn dienaars hem aan en brengt hem dodelijke verwondingen toe.
  • De Graaf van Gloucester[2] is Edgars vader. Hij heeft ook een bastaardkind, Edmund. Edmund stookt hem op tegen Edgar, en deze vlucht met een 'nieuwe naam', Tom of Bedlam.
  • De Graaf van Kent[2] is steeds trouw aan Lear maar hij wordt verbannen door de koning nadat hij protesteerde tegen Lears behandeling van Cordelia. Hij vermomt zich en dient de koning zonder dat deze zijn echte identiteit weet.
  • Edmund is Gloucesters buitenechtelijke zoon. Hij werkt samen met Gonoril en Regan om zijn ambities te bevorderen. Er ontstaat een driehoeksrelatie tussen hen drieën.
  • Edgar is de zoon van de graaf van Gloucester. Vermomd als Tom of Bedlam, helpt hij zijn blinde vader. Aan het eind van het stuk neemt hij de heerschappij over.
  • Oswald is Gonorils bediende en wordt beschreven als een "nuttige schurk". Hij probeert Gloucester te vermoorden maar hij wordt zelf vermoord door Edgar.
  • de Nar is toegewijd aan Lear en Cordelia.

Verhaal[bewerken]

"King Lear and the Fool in the Storm" door William Dyce (1806-1864)

Het toneelstuk begint bij de reeds oud geworden Koning Lear die zijn rijk wil verdelen onder zijn drie dochters: Gonoril, Regan en Cordelia. De oudste twee zijn getrouwd maar Cordelia is zeer geprezen en velen willen haar huwen, gedeeltelijk omdat ze haar vaders lieveling is. Maar wanneer Lear zijn rijk wil verdelen en Cordelia het grootste deel wil schenken, mislukt zijn plan compleet. Cordelia weigert de vleierij van haar zussen te overtreffen, omdat ze vindt dat dit geen recht doet aan haar oprechte liefde voor haar vader. Lear, zeer ontdaan door haar reactie en plein public, verdeelt haar deel van het rijk tussen Gonoril and Regan. Cordelia wordt verbannen. De Koning van Frankrijk huwt haar, hoewel ze geen bruidsschat heeft en ze onterfd is. Mogelijk omdat hij haar reactie oprecht en eerlijk vond of misschien omdat hij nu een casus belli achter de hand had om Brittannië geregeld aan te vallen.

Niet lang nadat Lear afstand doet van zijn troon, komt hij erachter dat zijn dochters Gonoril en Regan hem verraden hebben en er volgt een hevige ruzie. De Graaf van Kent, die voor Cordelia opkwam en verbannen werd voor zijn daad, keert terug. Hij heeft zich vermomd als de bediende Caius om de koning te beschermen, aan wie hij nog steeds trouw is. Ondertussen maken Gonoril en Regan ruzie over Edmund. Ze krijgen ook te maken met een aanval van het Franse leger onder leiding van Cordelia die de troon terug aan haar vader wil geven. Uiteindelijk vergiftigt Gonoril haar zus en ze pleegt zelfmoord als ze verneemt dat Edmund gewond is.

Een ander subplot betreft de Graaf van Gloucester wiens beide zonen, de goede Edgar en de slechte Edmund, het met elkaar aan de stok hebben. De bastaard Edmund had verhalen over zijn halfbroer verzonnen. Edgar wordt tot ballingschap gedwongen en veinst mentale gestoordheid. Edmund gaat een verbond aan met Gonoril en Regan. Gloucesters ogen worden uitgestoken door Regans echtgenoot maar wordt van de dood gered door Edgar, wiens stem hij niet slaagde te herkennen.

Lear verschijnt in Dover waar hij, raaskallend en pratend met muizen, ronddoolt. Gloucester wil zich van een klif gooien maar wordt misleid door Edgar, hij ontmoet Lear kort daarna.

Behalve de subplot van de Graaf van Gloucester en zijn twee zoons, was het tragische einde van Cordelia en Lear een belangrijke afwijking van het traditionele verhaal. Shakespeare werd hierom tijdens de 18e en 19e eeuw fel bekritiseerd. Er werden zelf alternatieve einden (happy endings) geschreven en opgevoerd waarin de hoofdpersonages overleefden en Edgar en Cordelia trouwden.

Trivia[bewerken]

"King Lear" is ook de bijnaam van Pim Lier, de halfbroer van koningin Juliana der Nederlanden.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. In Nederland is de rol onder andere gespeeld door John Kraaijkamp sr.
  2. a b c d Deze titels zijn anachronistisch. Het eerste gebruik van de titel Duke of Albany/Hertog van Albany gebeurde in 1398. De eerst keer dat Duke of Cornwall/Hertog van Cornwall werd gebruikt is rond 1140.Voor Earl of Gloucester/Graaf van Gloucester was dit in 1122. En de titel Earl of Kent/Graaf van Kent werd voor het eerst gebruikt in 1067. Maar het verhaal speelt zich af in Brittannië voor de komst van de Romeinen, dus eerder dan 55 v.Chr.