Winterswijk

Winterswijk

Gemeente in Nederland
(Details) (Details)
Situering
Provincie	Gelderland
Coördinaten	51°58 NB' NB 6°43 OL' OL
Algemeen
Oppervlakte	138,80 km²
- land	138,19 km²
- water	0,61 km²
Inwoners (1 november 2012)	28.982? (210 inw/km²)
Hoofdplaats	Winterswijk
Belangrijke verkeersaders	N312 N318 N319 N820
Politiek
Burgemeester (lijst)	Thijs van Beem (PvdA)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006)	€ 11.900 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008)	€ 217.000
WW-uitkeringen (2007)	18 per 1000 inw.
Autobezit (2007)	435 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s)	7100-7109, 7113, 7115, 7119
Netnummer(s)	0543
CBS-code	0294
CBS-wijkindeling	zie wijken en buurten
Amsterdamse code	11119
Website	www.winterswijk.nl
Portaal    Nederland

Winterswijk in 1734, door Cornelis Pronk

Het gemeentehuis van Winterswijk

Het oude gemeentehuis van Winterswijk

Brandweerkazerne van Winterswijk

Het station van Winterswijk

Het station en het stationsemplacement van Winterswijk

De synagoge van Winterswijk

De Zonnebrinkkerk te Winterswijk

Winterswijk, de Jacobskerk

Een trein van Syntus vlak voor station Winterswijk

Het huis waar Piet Mondriaan van 1880 tot 1892 woonachtig was

Winterswijk gezien vanaf de Venemansmolen

Winterswijk ( uitspraak (info·uitleg)) (Nedersaksisch: Wenters of Wenterswiek) is een dorp en gemeente in het meest oostelijke deel van de Achterhoek in de Nederlandse provincie Gelderland. In de gemeente woonden op 1 november 2012 28.982 mensen (bron: CBS). Hiervan woonden er op 1 januari 2009 23.650 in de plaats Winterswijk, maar met de buurtschappen erbij is het aantal inwoners welgeteld 29.016. Het oppervlak van de gemeente Winterswijk bedraagt 138,29 km², waarvan 0,52 km² water. Het inwonertal van de gemeente is al jaren min of meer constant.

Naam

In historische documenten wordt Winterswijk aangeduid met onder andere de volgende namen: Winethereswick, Winriswic, Winterswich, Wennerswiche, Winrichwich, Wynreswick, Wentersick, Wenterswick en Wenterwic.

Een begrensd en omheind gebied werd wik genoemd. Wik-ken kwamen in heel Noordwest-Europa voor en zijn in veel plaatsnamen terug te vinden. Een wik is meer speciaal het gebied (koningsgoed), waar een bijzonder recht van een heer, met name hofrecht, gold. Inderdaad is er in bronnen ook sprake van een Hof van Winterswijk: Hof zu Winreswich(1332), curatim zu Winrichwich (1343), Hof zu Wynreswick (1437).

Ligging

De gemeente Winterswijk ligt in het oosten van de Gelderse Achterhoek en grenst aan drie kanten aan Duitsland. De gemeente heeft een groot aantal buitengebieden. Daarin liggen negen buurtschappen die allemaal tot de gemeente Winterswijk behoren. Met de klok mee onderscheiden we achtereenvolgens: Meddo (1.448 inw.), Huppel (414 inw.), Henxel (268 inw.), Ratum (354 inw.), Brinkheurne (272 inw.), Kotten (798 inw.), Woold (861 inw.), Miste (675 inw.) en Corle (281 inw.) . Meddo kent als enige van de buurtschappen een dorpskern met diverse voorzieningen.

Geologie

Winterswijk staat bekend om zijn coulisselandschap en de steengroeve met zijn fossiele resten. Het Juratijdperk Lias komt bij Winterswijk in enkele beekbeddingen aan de oppervlakte. De omgeving van Winterswijk werd daarom in 2005 door de Nederlandse overheid uitgeroepen tot het Nationaal Landschap Winterswijk, een gebied van totaal bijna 22.000 hectare groot.

Aan het eind van het Tertiair (ongeveer 1 miljoen jaar geleden) stond vrijwel geheel Nederland en ook België tot aan de Ardennen onder water. Samen met Zuid-Limburg bleef ook Winterswijk boven water. Maar ook Winterswijk lag ooit onder zeeniveau. Op 3 mei 1922 werd bij boringen rond Winterswijk onder andere steenzout aangetroffen.

Zie ook: Aardkundig waardevolle gebieden in Winterswijk

Geschiedenis

Ten tijde van het Romeinse Rijk leefden in de omgeving van Winterswijk Chamaven, en wellicht ook Bructeren. Er is in Winterswijk een bronzen munt gevonden van Galba. Naar alle waarschijnlijkheid is het dorp Winterswijk op zijn minst 1000 jaar oud. De naam Winterswijk komt van het Germaanse Winidaharis Wika, wat dochternederzetting van Winidahari betekende. Het oudste document, waaruit het bestaan van Winterswijk als afzonderlijk 'kerspel' (parochie) kan blijken, is een lijst van inkomsten van het St. Maurisstift in Münster (Duitsland). Dit geschrift dateert uit de eerste jaren van de 11e eeuw. Daaruit kan worden afgeleid dat de eerste lijnen waaruit het dorp zich ontwikkelde, reeds voor het jaar 1000 zichtbaar waren. Het is waarschijnlijk dat het ontstaan van de bebouwde kom in verband heeft gestaan met de stichting van een kerk. De oudste berichten spreken namelijk van een 'parochia Winterswijk' of vermelden de aanwezigheid van een geestelijke aldaar. In deze tijd was de parochie Winterswijk onderdeel van het Graafschap Lohn. Sinds de 11e eeuw bezat het klooster of stift St.- Mauritius in Münster een uithof in Winterswijk, de hoofdhof lag op de Wheme of de burcht Starkenrode. In 1300 behoorde Winterswijk nog tot Berka in kerspel Rheinberg (Rijnberk). Vanaf 1316 tot 1798 viel Winterswijk onder de heerlijkheid Bredevoort. In 1223 wordt de hoofdhof van Winterswijk, Starkenrode, geschonken aan klooster Bethlehem bij Doetinchem. In 1234 ruilt graaf Herman I van Lohn de curtis Varsseveld tegen hof Starkerode te Winterswijk. In de 14e en 15e eeuw is er nog steeds sprake van een Hof van Winterswijk.

Winterswijk is altijd een vrij groot dorp geweest met minstens twee hoven en bijgebouwen, omringd door grachten. Mogelijk heeft Winterswijk zelfs een beperkte mate van verdedigbaarheid gekend. Nog in 2011 werden sporen van Middeleeuwse grachten aangetroffen.

In de 17de eeuw werd onder Bommenberend het katholicisme tijdelijk en kortstondig hersteld. In 1799 werd de rust in het dorp verstoord door de executie van orangiste de Freule van Dorth wegens het veroorzaken van "oproerstokerij". Tot de gemeentelijke hervormingen van 1811 viel Winterswijk bestuurlijk onder de het Ambt Bredevoort, in dat jaar werd Winterswijk op 14 maart een zelfstandige gemeente. In 1816 kreeg de gemeente een gemeentewapen. Na de Protestantse Reformatie werd Winterswijk hervormd, in tegenstelling tot katholiek gebleven plaatsen in de omgeving zoals Groenlo en Lichtenvoorde. In 1850 telde de toenmalige gemeente Winterswijk, met een oppervlakte van 138 km², 7595 inwoners. Winterswijk heeft een museum, Museum Freriks, waar de geschiedenis op alle vlakken goed terug te vinden is.

Op 21 november 1847 vindt er in de Verenigde Staten een scheepsramp plaats die een aantal Winterswijkse families in rouw deed dompelen. Ongeveer 51 Winterswijkers die via immigratie hun geluk zochten in het 'beloofde land' komen na 2 maanden reizen op tragische wijze om het leven als het schip de SS Phoenix door brand vergaat op enkele luttele kilometers voor de eindbestemming, Sheboygan, Wisconsin. (Precieze aantallen van slachtoffers zijn niet bekend) Circa 40 van de omgekomen Winterswijkers zijn kinderen. De overlevenden werden opgevangen in het stadje, waarbij de bevolking alles deed om de overlevenden te kunnen helpen. Doordat Sheboygan geen telegraafverbinding had met andere steden, kwam het nieuws over de ramp maar mondjesmaat naar buiten. Het duurde bijna 3 maanden voor het nieuws Nederland bereikte, waarop er een dag van rouw werd afgekondigd en er overal in het land kerkklokken luidden ten teken van rouw.

In de Tweede Wereldoorlog

Winterswijk is door zijn ligging van drie zijden ingesloten door het Duitse territorium. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat in het najaar van 1939 bij de plaatselijke politie een melding binnenkwam dat in de buurtschap Woold behorende tot de gemeente Winterswijk personen hadden gezien dat vanaf Duits gebied een of meerdere vliegtuigen over Nederlands grondgebied vlogen, en zich verdacht gedroegen. De politie ging op onderzoek uit, maar vond natuurlijk niets omdat het zeer waarschijnlijk verkenningstoestellen van de Luftwaffe geweest waren, die na hun verkenning waren teruggekeerd naar hun basis. Wat voor de Duitsers interessant zal zijn geweest, is vermoedelijk de staat van de verdedigingsobjecten nabij de grens. Dit waren onder andere de tankvallen in de buurtschap Kotten, en verdere toestanden betreffende de verkenningsbataljons die een waarnemende taak hadden om het achterland in te lichten bij naderende Duitse acties. Dit grenswachtbataljon lag in het Feestgebouw in Kotten en had tot taak om het grensgedeelte tussen Eibergen en Dinxperlo te bewaken. Reeds voor de Duitse inval stemde bij verkiezingen tussen de 15 en 20 % van de Winterswijkers, met name boeren en kleine middenstanders op de NSB. Dit wordt verklaard door enerzijds de grote aanhang van de rechtse en antisocialistische vereniging Landbouw en Maatschappij met een veearts als sterk charismatische voorman, en anderzijds het hoge percentage onkerkelijkheid, waardoor banden met traditionele confessionele of socialistische partijen zwakker waren. In Winterswijk en omgeving doken velen onder en was het verzet actief. Ook hadden pro-Duitse boeren Joodse onderduikers. Al in de vooroorlogse jaren arriveerden in de grensgemeente Winterswijk vele Joodse en politieke vluchtelingen. De gereformeerde verzetsvrouw Helena Kuipers-Rietberg, Tante Riek, die in Ravensbrück het leven liet, is een begrip. Na de Tankslag in het Woold werd Winterswijk bevrijd op 31 maart 1945.

Textielindustrie

Zie Winterswijkse textielindustrie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Winterswijk had vanouds een textielindustrie, dat was al zo sinds de 17e eeuw toen in Winterswijk het Sint-Michaëlsgilde werd opgericht. Met de opkomst van de stoommachine kreeg de Winterswijkse textielindustrie een impuls en groeide het aantal inwoners van Winterswijk. Winterswijk had aan het begin van de 20e eeuw zeven textielfabrieken, waaronder de Batavier en de Tricotfabriek. Winterswijks meest historische straatje, de Lappenbrink (tegenwoordig Nieuwstraat), is ook in deze tijd ontstaan.

Cultuur

Kerken

Er zijn meerdere kerken in Winterswijk te vinden. De meest opvallende is de Jacobskerk. De Jacobskerk op de Markt van Winterswijk staat centraal in het dorp. De wegen naar verschillende buurtschappen van Winterswijk zoals Meddo, Woold, Miste komen bij elkaar bij de kerk. De 64 meter hoge kerk toont een opvallende gelijkenis met de St. Walburgakerk in het naburige Ramsdorf in Duitsland. In de Jacobskerk zijn nog oude grafstenen te vinden en fragmenten van schilderingen. De kerk heeft een Metzlerorgel dat een prachtige klank heeft. Een van de oudste afbeeldingen van de kerk in haar huidige vorm is een tekening van Jan de Beijer uit het jaar 1743. De kerk is een lappendeken wat kleuren betreft. Verschillende steensoorten (bijvoorbeeld baksteen en zandsteen) zijn gebruikt. Een kroonluchter in de kerk is uit 1788. Deze is gegeven door het weversgilde. Rond 1970 zijn de laatste grote restauraties uitgevoerd. In het jaar 1993 heeft de kerk een carillon gekregen.

Monumenten

In het parkje bij het station is een herdenkingsmonument te vinden dat de afzijdigheid/neutraliteit van Nederland herdenkt tijdens de Eerste Wereldoorlog. Tekst op het monument is "Nederland neutraal 1914 - 1918".
Monumenten met dergelijke strekkingen zijn vrij zeldzaam in Nederland. Het monument is gebouwd grotendeels van rood baksteen en is bedoeld als fontein maar heeft vele jaren als bloembak gediend. In 2009 is het monument in zijn volle glorie hersteld en werkt het fonteintje weer. In 2010 is er rond het monument een terrasje aangelegd.

In mei 2010 is de laatste fase van de restauratie van molen de Bataaf gereedgekomen. Deze molen uit 1801 is te vinden op de hoek van de Vredenseweg/Bataafseweg.

Winterswijk telt tientallen rijksmonumenten en een aantal oorlogsmonumenten, zie:

• Lijst van rijksmonumenten in Winterswijk (plaats)
• Lijst van rijksmonumenten in Winterswijk (gemeente)
• Lijst van oorlogsmonumenten in Winterswijk

Topografie

Topografisch kaartbeeld van Winterswijk, 2010-2011. Klik op de kaart voor een vergroting.

Verkeer en vervoer

Tot en met de achttiende eeuw was Winterswijk geïsoleerd. Er was een weg van Vreden via Winterswijk naar Bredevoort, die altijd wel min of meer begaanbaar was. Verder ging het vervoer via vaak slecht begaanbare wegen. In 1830 kwam hier verandering in door de aanleg van een verharde rijksweg van [[Zutphen (stad)] via Groenlo]] naar Winterswijk. In 1853 is deze weg verlengd via Oeding naar het Gabelpunkt, van waaruit Borken en Stadtlohn goed bereikbaar waren.

Winterswijk heeft twee spoorverbindingen:

• De lijn Winterswijk–Zutphen. Deze oudste spoorverbinding in Winterswijk werd in 1878 opgericht op initiatief van textielfabrikant Jan Willink.
• De lijn Winterswijk–Doetinchem–Arnhem.

Beide verbindingen worden sinds 1999 bereden door Syntus. Deze zal in 2012 ophouden met haar bezigheden in de Achterhoek, en wordt overgenomen door het Engelse vervoersbedrijf Arriva.

In 2001 is in Winterswijk een nieuw station geopend, Station Winterswijk West. Tweemaal per uur stoppen hier de stoptreinen Zutphen - Winterswijk.

In het verleden waren er ook spoorverbindingen naar Borken (1880–1979), naar Bocholt (1880–1931) en naar Neede (1880-1938). Het oude stationsgebouw van de GOLS is nog aanwezig en als museum in gebruik.

Zetelverdeling gemeenteraad

De gemeenteraad van Winterswijk bestaat uit 21 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1994:

Gemeenteraadszetels
Partij	1994	1998	2002	2006	2010
PvdA	6	7	6	6	4
VVD	5	6	7	2	5
CDA	5	5	5	3	4
Progressief Winterswijk	3	2	2	2	1
D66	2	1	1	-	-
SP	-	-	-	-	2
Winterswijks Belang	-	-	-	8	5
Totaal	21	21	21	21	21

Recreatie

Winterswijk is een bekend recreatiegebied met veel campings. Het Scholtenpad is vanuit Winterswijk in vier richtingen bereikbaar. Vlak buiten het centrum ligt het Strandbad, een openluchtzwembad dat vanwege financiële omstandigheden in 2004 is gesloten. Het is inmiddels volledig gerestaureerd en in 2011 weer voor het publiek opengesteld. Ten noorden van Winterswijk ligt het recreatiegebied 't Hilgelo. Een jaarlijks terugkerend evenement is het volksfeest met bloemencorso in augustus.

Voetbal en Turnen zijn populaire sporten in Winterswijk. Als plaats met een kleine 30.000 inwoners heeft men maar liefst zeven voetbalverenigingen: FC Trias, WVC Winterswijk, Sportclub Meddo, VV Winterswijk, MEC, VV Vosseveld en SKVW. FC Trias is in 2002 ontstaan uit een fusie van de verenigingen Fortuna, Kotten en Ratum. Ook W.V.C. Winterswijk, vv Winterswijk & SKVW zijn inmiddels gedeeltelijk samen gegaan: WSW. Turnverenigingen zijn RGV Tempo, WGV Winterswijk, KGV Kotten, Wooldse Gymvereniging en MGV Meddo. Daarnaast is er nog een breed scala aan andere sportverenigingen zoals o.a. : Atletiek (AV Archeus), Basketbal (Pytheas), Handbal (HCW), Hockey (WMHC Avanti), Honkbal (Hickory), Korfbal (Wiko), Tennis (WTC), Volleybal (Wivoc en Mevo), Wandelsport (NWVW en WSV Hazewind), Wielersport (FTC Wenters en FTC Kotten) en Zaalvoetbal (WZV en FC Gonemo).

Muziek is een populaire hobby in Winterswijk. In Winterswijk spelen drie verenigingen in de hoogste divisie van Nederland te weten de Koninklijk erkende Muziekvereniging Excelsior, de Koninklijke Winterswijkse Orkest Vereeniging en Christelijke Muziekvereniging de Eendracht. Meer dan 400 leden musiceren hier in verenigingsverband. Daarnaast speelt de Slagwerkgroep van Excelsior in de top van Nederland. Door het kampioenschap in 1999 (1e divisie) en in 2001 (eredivisie) en het goede presteren op de overige concoursen is het topconcours van de KNFM en het kampioenschap van alle bonden nu in Winterswijk. Schouwburg De Storm vormt een toplocatie voor dit soort evenementen. Door de akoestiek in de concertzaal en de opslagruimte in de feestzaal onderscheidt De Storm zich van de andere accommodaties elders. Naast deze drie verenigingen zijn er nog drie - ook op hoog niveau spelende - muziekverenigingen in de buurtschappen: Concordia Kotten, St. Jan Meddo, Crescendo Ratum. Daarnaast zijn er nog diverse koren, bandjes, gezelschappen en andere musici.

Disabuse, een hardcore/metalband uit de periode 1987-2004, is in Winterswijk ontstaan.

Bekende inwoners

Geboren

• Rob Bats (1962), politicus (VVD)
• Max van Dam (1910-1943), kunstenaar
• Erny Green (pseudoniem van Ernst Grevink), singer-songwriter
• Sander Guis (1982), radio-dj
• Jelmer Gussinklo (1982), radiopresentator
• Fred ten Houten (1916-1995), kunstverzamelaar
• Gerrit Komrij (1944-2012), schrijver en dichter
• Aniek van Koot (1990), rolstoeltennister
• Henk Krosenbrink (1928), schrijver
• Helena Kuipers-Rietberg (1893-1944), verzetsstrijdster
• Martijn Meerdink (1976), voetballer
• Dick Mol (1955), paleontoloog
• Willem van Otterloo (1907-1978), componist en dirigent
• Johanna Reiss geboren als Annie de Leeuw (1932), auteur van o.a. De schuilplaats
• Wim Ruessink (1965), musicus
• Truus te Selle (1945), actrice
• Coosje Smid (1990) actrice, zangeres en columnist. Dochter van Ernst Daniël Smid
• Bram Stemerdink (1936), politicus, minister van Defensie (PvdA)
• W.S.J. Tenkink (1867-1922), politicus, burgemeester van Doetinchem
• Jan Vreman (1965), voetballer
• Jurgen Wevers (1979), voetbalkeeper
• Gerrit Jan ter Woord (1826-1905), ridder en officier in de Militaire Willems-Orde
• Vinzzent (1978), zanger

Woonachtig (geweest)

• Piet Gerbrandy (1958), dichter, essayist en classicus
• Piet Mondriaan, kunstschilder (van 1880 tot 1892)
• Aad Nuis (1933-2007), letterkundige en politicus
• Taida Pasić, Servisch-Kosovaars asielzoekster (van 1999 tot 2005 en 2005 tot 2006)
• Daniel Sahuleka (1950), componist, producent en uitvoerend musicus
• Ernst Daniël Smid (1953), Nederlands zanger en televisiepresentator

Aangrenzende gemeenten

Aangrenzende gemeenten
Oost Gelre		Vreden (D)
		Stadtlohn (D) Südlohn (D)
Aalten Bocholt (D)	Rhede (D)	Borken (D)

Zie ook

• Textielindustrie in Winterswijk

Externe links

• Website van de Gemeente Winterswijk
• Website over de geschiedenis van de Gemeente Winterswijk

Bronnen, noten en/of referenties

Mediabestanden

Zie de categorie Winterswijk van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

	Plaatsen in de gemeente Winterswijk
Hoofdplaats: Winterswijk      Dorp: Meddo Buurtschappen: Corle · Brinkheurne · Henxel · Huppel · Kotten · Miste · Ratum · Woold Voormalige buurtschappen: Oostdorp Buurt · Westdorp Buurt Niet-officiële buurtschap: Vosseveld Gelderland: Steden en dorpen in Gelderland      Nederland: Provincies · Gemeenten

Beluister

(info)

51°58'N, 6°43'O