Nalatenschap

Een nalatenschap of erfenis is het geheel van bezittingen én schulden die een overleden persoon achterlaat. Het erfrecht regelt dit.

Het onderstaande betreft Nederland tenzij anders aangegeven. Het erfrecht is geregeld in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek.

Art. 6 bepaalt dat er wordt uitgegaan van de waarde direct na overlijden.

De schulden van de nalatenschap zijn onder meer:

• de schulden van de erflater
• de kosten van lijkbezorging, voor zover zij in overeenstemming zijn met de omstandigheden van de overledene
• de kosten van vereffening van de nalatenschap, met inbegrip van het loon van de vereffenaar
• de schulden uit legaten die op een of meer erfgenamen rusten

Testament

Vaak regelt de erflater de verdeling van zijn/haar nalatenschap bij testament: een officiële, speciaal tot dat doel opgestelde akte. De vorm van deze akte is aan bepaalde regels gebonden, en het testament moet worden opgemaakt door een notaris.

De testateur geeft aan de notaris zijn wensen te kennen omtrent zijn nalatenschap. De notaris stelt een concepttestament op, dat door de testateur wordt gecontroleerd. Als de inhoud akkoord is bevonden, ondertekent de testateur de akte in aanwezigheid van de notaris, alsmede (in België) van twee getuigen of van een tweede notaris. In Nederland zijn getuigen sinds 2003 niet meer vereist, maar de notaris of een ander kan de aanwezigheid van getuigen verlangen. Het origineel van de akte wordt door de notaris bewaard; de testateur ontvangt een afschrift (officiële kopie).

Geen testament

Indien geen testament wordt opgesteld, zal de nalatenschap worden verdeeld volgens de regels van erfopvolging bij versterf: de erflater geeft daarmee een deel van zijn zeggenschap uit handen.

Testamenten mogen (in Nederland) niet worden gemaakt door personen jonger dan 16 jaar. Een testament kan ongeldig blijken als de testator bij de opstelling niet wilsbekwaam was, bijvoorbeeld door dementie.

Handgeschreven akte

Men kan ook een handgeschreven akte opstellen, waarbij de vorm onbelangrijk is en waarin een datum en handtekening volstaan om de wilsbeschikking authentiek te maken. Wel moet dit in Nederland bij een notaris in bewaring worden gegeven; in België is dat niet het geval.

Voor het vermaken van inboedelgoederen kan de erflater ook een codicil opstellen; deze goederen mogen dan geen schilderijen en/of kunstvoorwerpen zijn. In tegenstelling tot het erfrecht van voor 2003, kan een executeur (voorheen executeur–testamentair genaamd) niet meer bij codicil worden aangewezen.

Persoonlijk memorandum

Hoewel een testament de nalatenschap in hoofdlijnen regelt, worden allerlei praktische, alledaagse details er niet in genoemd. Om het de uitvoerders van de wilsbeschikking gemakkelijker te maken, stelt de erflater daarom wel een persoonlijk memorandum (ook wel regifest) op, waarin zulke kwesties worden besproken en uitgelegd. Het persoonlijk memorandum kan onder meer informatie bevatten over:

• wensen voor de uitvaart
• adressen van o.a. familieleden
• de vindplaats van belangrijke stukken, akten en polissen
• de identiteit van de executeur
• gegevens over schulden, banktegoeden en andere vermogensbestanddelen
• verzekeringsgegevens
• ontstaan van eventuele rechten op een nabestaandenpensioen
• lopende abonnementen, contributies en lidmaatschappen
• identiteitsgegevens, zoals het burgerservicenummer en administratienummers bij bijvoorbeeld een pensioenfonds.

Bij het opstellen van een persoonlijk memorandum (regifest) kan de erflater zich laten adviseren door beroepsbeoefenaren (nalatenschapscoördinator) die gespecialiseerd zijn in het inventariseren van gegevens of zich laten leiden door modellen of aanwijzingen die worden gegeven door een uitvaartonderneming.

Aanvaarding

Een erfgenaam heeft ten aanzien van de nalatenschap de keuze uit:

• zuiver aanvaarden;
• aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving (ook beneficiair aanvaarden genoemd); en
• verwerpen

Een wettelijke vertegenwoordiger van een erfgenaam kan voor deze niet zuiver aanvaarden.

Een erfgenaam heeft na het overlijden van de erflater drie maanden de tijd om te beslissen of hij de nalatenschap wil aanvaarden of niet. In die periode kunnen schuldeisers zich niet verhalen op goederen van de nalatenschap.

Zuiver aanvaarden

De erfgenamen die de nalatenschap zuiver hebben aanvaard zijn voor de schulden van de nalatenschap aansprakelijk, zelfs als die de bezittingen overtreffen.

Ook als de erfgenaam voor zijn uitdrukkelijke keuze al daden van aanvaarding verricht (bijvoorbeeld alvast inboedel meeneemt of in de auto van de overledene rondrijdt) wordt hij geacht de nalatenschap zuiver te aanvaarden.

Een erfgenaam die bij de bank een verklaring ondertekent om zich het rekeningtegoed van de erflater toe te eigenen om de nalatenschap af te wikkelen, wordt ook geacht de nalatenschap zuiver te hebben aanvaard. Dit is anders als de erfgenaam slechts de rekening laat deblokkeren om het beheer te voeren over het rekeningtegoed.

Als een erfgenaam zijn keuze nog niet heeft gedaan kan de kantonrechter hem daarvoor op verzoek van een belanghebbende een termijn stellen. Laat de erfgenaam de termijn verlopen zonder een keuze te hebben gedaan dan wordt hij geacht de nalatenschap zuiver te aanvaarden.

Achtergrond hiervan is dat het erfrechtstelsel is ingericht om recht te doen aan de situatie die het meest voorkomt, te weten de situatie dat de langstlevende of de kinderen alle goederen van de nalatenschap verkrijgen zonder dat zij hiervoor allerlei formaliteiten moeten afhandelen. Dit is dan wel inclusief de schulden. Hierdoor wordt een eenvoudige afwikkeling van de nalatenschap mogelijk. Een erfgenaam kan bijvoorbeeld de antieke inboedel van zijn langstlevende ouder erven en daarnaast een negatief bankrekeningsaldo. Hij kan er in dat geval voor kiezen om het banksaldo aan te vullen met zijn eigen geld in plaats van hiervoor eerst antiek uit de nalatenschap te verkopen. In de meeste gevallen zullen de schulden van de erflater eenvoudigweg uit de opbrengsten van de nalatenschap kunnen worden voldaan. Slechts in uitzonderingssituaties, als sprake is van een negatieve nalatenschap, zullen schuldeisers van de erflater verhaal kunnen nemen op het privévermogen van de erfgenaam. Een erfgenaam kan dit voorkomen door de nalatenschap beneficiair te aanvaarden. Soms zal een erfgenaam in geval van een negatieve nalatenschap echter zuiver willen aanvaarden, omdat hij uit principe de schulden van zijn langstlevende ouder wil voldoen of omdat hij zaken wil houden vanwege de emotionele waarde die zij bezitten.

Aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving of beneficiair aanvaarden

Als een erfgenaam een nalatenschap aanvaardt onder voorrecht van boedelbeschrijving heeft hij recht op zijn deel in het geval van een batig saldo, maar is hij niet aansprakelijk in het geval van een negatief saldo.

Voor het afleggen van een verklaring van beneficiaire aanvaarding van een nalatenschap moet door de griffie een akte worden opgemaakt. Deze akte wordt ingeschreven in het boedelregister, zodat deze voor schuldeisers van de erflater kenbaar is. Voor het opmaken van de akte door een rechter of griffier is ingevolge artikel 22 van de Wet griffierechten burgerlijke zaken griffierecht verschuldigd, ter hoogte van € 117. Een erfgenaam die nog geen keuze heeft gedaan, wordt geacht beneficiair te aanvaarden wanneer een of meer zijner mede-erfgenamen door een verklaring beneficiair aanvaarden, tenzij hij alsnog de nalatenschap zuiver aanvaardt of verwerpt.

Een wettelijke vertegenwoordiger van een erfgenaam behoeft voor verwerping een machtiging van de kantonrechter; in alle overige gevallen wordt de betreffende erfgenaam geacht beneficiair te aanvaarden.

Naast het griffierecht dienen de erfgenamen rekening te houden met aanzienlijk hogere kosten in verband met extra werkzaamheden van de notaris. De afwikkeling van de nalatenschap zal daarom vaak ook langer duren.

Verwerping

Voor het afleggen van een verklaring van verwerping van een nalatenschap geldt hetzelfde als hierboven. Het kost ook € 117. Indien meerdere erfgenamen de nalatenschap willen verwerpen kunnen zij dit gezamenlijk doen in één akte, zodat zij slechts eenmaal dit griffierecht zijn verschuldigd.

Als een erfgenaam een nalatenschap verwerpt gaat zijn aandeel naar zijn mede-erfgenamen of, als die er niet zijn en er een batig saldo is, de Staat. Indien een erfgenaam verwerpt worden van rechtswege zijn of haar afstammelingen tot de nalatenschap geroepen. Indien deze de nalatenschap ook niet wensen moeten ze dus ook verwerpen. Een wettelijke vertegenwoordiger van een erfgenaam behoeft voor verwerping een machtiging van de kantonrechter.

Toekomst

De regering overweegt een wetswijziging voor de situatie waarin een erfgenaam de nalatenschap zuiver heeft aanvaard (expliciet of door zijn handelen) en daarna bekend wordt met een schuld van de nalatenschap die hij niet kende en ook niet kon verwachten, namelijk dat deze erfgenaam binnen drie maanden na zijn ontdekking de kantonrechter kan verzoeken hem te machtigen om alsnog – voor wat betreft de nieuwe schuld – beneficiair te aanvaarden. Dit zou inhouden dat als het erfdeel al een negatieve waarde had de erfgenaam zijn deel van de nieuw ontdekte schuld niet hoeft te betalen, en als het erfdeel een positieve waarde had de erfgenaam zijn deel van de nieuw ontdekte schuld slechts hoeft te betalen tot die waarde. Het extra griffierecht bovenop de € 117 zou € 75 kunnen bedragen, net als nu al bij een vergelijkbaar verzoek aan de kantonrechter.

Boedelregister

Informatie over de rechtstoestand van een opengevallen nalatenschap in Nederland wordt verzameld in het openbare boedelregister dat zich bevindt bij de rechtbank van de laatste woonplaats van de erflater. Hierin staat bijvoorbeeld wie de eventuele boedelnotaris is, en bevat verklaringen van erfgenamen over de aanvaarding. De griffier van de rechtbank is verplicht om een ieder die dat wenst inzage in het register te geven en een uittreksel daaruit te verstrekken.

Boedelnotaris

Als een notaris met de afwikkeling van een opengevallen erfenis wordt belast noemt men deze de boedelnotaris. Via het boedelregister kan worden achterhaald wie de boedelnotaris is in een bepaalde nalatenschap.

Conflicten

Hoewel de notaris erop zal toezien dat een wilsbeschikking overeenkomstig het vigerende recht zal zijn, komen rond een nalatenschap toch vaak conflicten voor. De precieze verdeling van de nalatenschap bevredigt niet altijd alle erfgenamen, en ook als de erflater die verdeling exact heeft bepaald, legt men zich daarbij niet altijd neer. Zo kan het voorkomen dat mede-erfgenamen ervan worden beschuldigd de erflater te hebben beïnvloed, en daarbij zelfs misschien misbruik te hebben gemaakt van zijn ouderdom of zwakke gezondheid. Met het "uitvechten" van een erfeniskwestie kunnen vele jaren verloren gaan. Een aanzienlijk deel van het geld uit de nalatenschap kan op die manier aan advocaten worden gespendeerd. Bevredigend is de uitkomst dan ook vaak niet.

Zie ook

• erfrecht
• verklaring van erfrecht
• vermogenstoets - over mogelijke gevolgen van het ontvangen van een erfenis

Bronnen, noten en/of referenties