Stemming en notatie in de Turkse muziek

De stemming en notatie in de Turkse muziek is deels afwijkend van die in de westerse muziek gebruikelijk is.

Stemming in de Turkse klassieke muziek

De Turkse muziektheorie verdeelt het octaaf in 53 delen. Ter vergelijking: in de westerse muziek wordt het octaaf in 12 gelijke stukjes verdeeld. De 53 stukjes worden ‘ komma’, (Turks:'koma'), genoemd. Een hele toon is bijvoorbeeld negen komma, een halve toon vier komma. Deze praktisch en pragmatische benadering stelt de Turkse instrumentalisten in staat om belangrijke intervallen nagenoeg zuiver te spelen, met groot melodisch effect. De mate waarin een interval in het algemeen als meer harmonisch, of zuiver wordt ervaren blijkt samen te hangen met de verhouding van de trilling van de afzonderlijke tonen. Kortom: Hoe eenvoudiger de verhouding, des te harmonischer de samenklank. Met deze intervallen wordt dan weer een toonladder gemaakt, met zeven basistonen per octaaf. De Turkse muzikanten kunnen naar behoefte per komma of meer verstemmen. Op viool of oed is dit eenvoudig, de muzikant verschuift zijn vinger een klein eindje op de toets. Op de kanun zit aan ieder koor van snaren een stuk of negen palletjes, die elk een komma verstemmen. Op een tanbur en saz zit een gelijkaardige veelheid aan extra fretten. Blazers gebruiken extra grepen of hun embouchure.

De notatie in centen geeft een enigszins grafisch idee van hoe je moet intoneren t.o.v. onze piano die in principe per halve toon stapjes van 100 cent neemt.

Benaming	Trillingsverhouding	cent	komma
Zuivere grote terts	5/4	386	17
Zuivere kleine terts	32/27	294	13
Zuivere grote hele toon	9/8	204	9
Zuivere kleine hele toon	10/9	182	8
Zuivere grote halve toon	16/15	112	5
Zuivere kleine halve toon	256/243	90	4

De zuivere intervallen worden door kommastapeling heel dicht benaderd (zie berekeningen). De basistoonladder ziet er zo uit, met de afstand tot de volgende toon in komma erbij:

Toon	notatie
Rast 9 komma	G
Dügâh (440 Hz) 9 komma	A
Buselik 4 komma	B
Çargâh 9 komma	C
Neva 9 komma	D
Hüseyni 4 komma	E
Acem 9 komma	F
Gerdaniye	G’

Deze reeks vormt het basistoonmateriaal van de noot Çargâh omspelende makam (ook maqam) genaamd Çargâh. Deze makam heeft geen voortekening.

De tonen zelf hebben dus namen in het turks: G-rast, A-dügâh, Bes-kürdi (5 komma onder buselik), B-buselik, C-çargâh, C#-hicaz, D -neva, D#-hisar, E-hüseyni, F-acem, Fis (4 komma boven F)- eviç, Fis (5 komma boven F)-mahur, G'-gerdaniye, G'#-şehnâz, A'-muhayyer, etc. Deze spelen wel vaak een belangrijke rol in de gelijknamige makam, bijvoorbeeld segâh (één komma onder buselik) is de eind- en begintoon van de gelijknamige makam Segâh. (maar ook van de makam Hüzzam en Müstear)

Een makam is een toonladder met een bijbehorend melodievoorschrift: begintoon, dominante tonen, en eindtoon. Sommig makams hebben dezelfde toonladder,maar een ander melodieverloop. De Turkse muziektheorie ziet makams als samengesteld uit een tetra-en pentachord, en daar zijn er zes van (naam, grondnoot, kommastapeling): Çargâh C, 9 9 4 9, Buselik A, 9 4 9 9, Kürdi A, 4 9 9 9, Uşşak A 6 7 9 9, Hicaz A 5 12 5 9 en Rast G 9 8 5 9

Hiermee zijn de basismakams samengesteld, vervolgens worden getransponeerde makams onderscheiden, en daarnaast ook nog samengestelde. Ismail Hakkı Özkan vermeld in zijn Turkse muziektheorie ongeveer honderd makams (en zo'n honderd metra)

De toonladder van bijvoorbeeld makam Rast (begint op G, noot heet ook rast) heeft een 1 komma verlaagde B (seĝah) en een 4 komma’s verhoogde F (Eviç). Het interval G-B en D-Fis zijn zuivere grote tertsen. Als de F hersteld wordt, ontstaat D-F kleine terts en F-G grote hele toon, beiden zuiver.

De klassieke Turkse composties staan in een 'makam' (uit het Arabisch 'maqam'), een tonaliteit. Deze bestaat uit een toonladder met een karakteristieke melodische ontwikkeling, de 'seyir', dus eigenlijk de reis die de melodie maakt.

Op onderstaand youtube-adres staan een behoorlijk aantal taksim (geïmproviseerde exposé's) in allerlei makam. ze worden gespeeld door meesters van de ney en tanbur, en in plaats van een video verschijnen pagina's met de uitgeschreven muziek. http://www.youtube.com/watch?v=PA20KUmrAn8&feature=autoplay&list=UUGMMaNMfVyKT_VTfSARhnpw&lf=plcp&playnext=1

of bezoek bijbehorende site

http://www.taksimvenota.com

Turkse notatie

De Turken gebruiken sinds ze in de 19e eeuw ermee zijn begonnen een gewone notenbalk, en noteren in de G sleutel. Het Franse gebruik van een vrij transponeerbare do-re-mi toonladder is hier ook in zwang. Met de ‘sol’ wordt standaard ‘Rast’ bedoeld, en genoteerd op de tweede balk van onder, dus waar in onze G-sleutel notatie de toon G staat. Men gebruikt in de praktijk volgende voortekens

Voortekens
	verhoogt/verlaagt1 komma in makams met grondtoon op Rast. 2 en 3 komma in makams met grondtoon Dugah 4 komma’s (kleine halve toon) 5 komma (grote halve toon)

Er is van de Osmaanse muziek een geweldige schat aan genoteerde muziek overgebleven, en tot op de dag van vandaag wordt in die traditie gecomponeerd. In de Turkse canon van componisten vindt men namen uit alle denominaties en streken, bijvoorbeeld Mısırlı Ibrahim (Egyptische Bram), als Avram Levy geboren in het huidig Irak, of Tanburi Cemil Bey (meneer Cemil de tanburspeler, met een Roemeense Roma achtergrond.

Berekening van de Turkse stemming

De Turkse muziektheorie verdeelt het octaaf niet, zoals wij, in 12 gelijke stukjes. Ze gebruiken 53 stukjes, ‘komma’s’ genaamd.

De theoretische waarden hiervan worden analoog met de westerse waarden afgeleid door een uitgangsfrequentie met 2 tot de macht n/53 met n loopt van 0 tot 53 te vermenigvuldigen.

In termen van ‘centen’ (octaaf=1200 cent) correspondeert de turkse komma (dus niet pythagoreïsch 23,4 of didimisch 21,6) met een interval van 22,64 cent.

Van een toon met frequentie ‘f’ wordt de kwint berekend door een vermenigvuldiging met 3/2. Als de toon A met f=440 Hz dan toon E f=3x440/2 Hz enzovoort. Zo verkrijgt men uiteindelijk de hele chromatische reeks.

f		grondtoon	A
f3/2	3/2	kwint	E
f(3/2 tot de macht2)	9/4	secunde	B
f(3/2*3)	27/8	sext	Fis
f(3/2*4)	81/16	grote terts	Cis
f(3/2*5)	243/32	groot septiem	Gis
f(3/2*6)	729/64	overm. kwart	Dis
f(3/2*7)	2187/128	kleine secunde	Ais
f(3/2*8)	6561/256	overm. kwint	F
f(3/2*9)	19683/512	kleine terts	C
f(3/2*10)	59049/1024	klein septiem	G
f(3/2*11)	177147/2048	kwart	D
f(3/2*12)	531441/4096	octaaf	A

Terug transponeren van de voornaamste intervallen naar het oorspronkelijk octaaf door middel van delen door 2 (factor ½)

kleine secunde	2187/128(1/2)*4	2187/2048
secunde	0/4(½)	9/8
kleine terts	199683/512(1/2)*5	19683/16384, nagenoeg 32/27
grote terts	81/16(1/2*2)	81/64, nagenoeg 5/4

Zuivere grote terts	Trillingsverhouding 5/4	386 cent of 17 komma (384,9c)
Zuivere kleine terts	Trillingsverhouding 32/27	294 cent of 13 komma (294c)
Zuivere grote hele toon	Trillingsverhouding 9/8	204 cent of 9 komma (203,8c)
Zuivere kleine hele toon	Trillingsverhouding 10/9	182 cent of 8 komma (181,1c)
Zuivere grote halve toon	Trillingsverhouding 16/15	112 cent of 5 komma (113,2c)
Zuivere kleine halve toon	Trillingsverhouding 256/243	90 cent of 4 komma (90,6c)

Literatuur

• Türk Musikisi Dersleri Zeki Yilmaz;2 uitgaven, Istanbul, 1988 en 1977
• De Traditionele Turkse Kunstmuziek, Wouter Swets; KRO, Hilversum 1986(?), n.a.v. een serie radiolezingen
• Türk Musikisi Nazariatı ve Usulleri, Ismail Hakkı Özkan; Istanbul, 1990
• 100 Türk Musikisi Klasikleri, Uitgave ministerie voor cultuur en toerisme; Ankara, 1983
• Musik der Turkei, Kurt en Ursula Reinhard, uitg. Noetzel 1984 Duitsland.
• www.adamgood.com, een online archief van genoteerde Turkse kunstmuziek.
• www.notaarsivi.com, een online archief van genoteerde Turkse kunstmuziek.
• www.turkuler.com, een enorme online verzameling Turkse volksmuziek. Alternatief notatie systeem: boven de mollen en kruisen staat het aantal komma's dat verlaagd/ verhoogd moet worden.