Stenografie

Stenografie volgens het Groote-systeem

Stenografie, kortweg steno, snelschrift, of kortschrift is een verkorte symbolische schrijfmethode die de snelheid en beknoptheid van het schrijven verhoogt ten opzichte van het gewone schrift. Stenografie komt van het Oudgriekse stenós (smal) en gráphein (schrijven). Het wordt ook brachygrafie genoemd, van het Oudgrieks brakhús (kort) en tachygrafie, van het Oudgrieks takhús (snel), afhankelijk van of compressie of schrijfsnelheid het doel is.

Veel journalisten gebruiken steno om snel aantekeningen te maken op persconferenties of andere soortgelijke evenementen, al is dat door het gebruik van dicteerapparaten sterk afgenomen.

Steno was destijds een essentieel onderdeel van de opleiding secretariaat. Op Schoevers, een bekende secretaresseopleiding, werd steno nog tot begin 2000 aangeboden. Het werd in die periode gezien als voorbeeld van hoe gedateerd de opleiding was.

Geschiedenis

Grieks-Romeinse periode

De vroegst bekende systemen van steno zijn afkomstig uit het Parthenon in het oude Griekenland, waar een marmeren plaat met inscripties in het midden van de 4e eeuw voor Christus werd gevonden. Dit toont een schrift dat voornamelijk op klinkers is gebaseerd, waarbij bepaalde wijzigingen worden gebruikt om medeklinkers aan te duiden. Hellenistische tachygrafie wordt gerapporteerd vanaf de 2e eeuw voor Christus, hoewel er aanwijzingen zijn dat het ouder zou kunnen zijn. De oudste dateerbare referentie is een contract uit Midden-Egypte, waarin staat dat Oxyrhynchos de "semeiograaf" Apollonios twee jaar de tijd geeft om steno te leren schrijven. Hellenistische tachygrafie bestond uit woordstamtekens en woordeindetekens. In de loop van de tijd zijn er veel syllabische tekens ontwikkeld.

Het Latijnse schrift is eigenlijk ontworpen om in stenen te bikken, waarvoor het uitermate geschikt is. Op papier gaat het echter niet zo snel, daarom was er in de Romeinse tijd ook al behoefte aan steno: de notae tironianae (notities van Tiro). De oudste voorbeelden die we hiervan hebben, dateren echter uit de zesde en zevende eeuw na Christus, terwijl op de Tabletten van Vindolanda een vorm wordt gebruikt die weliswaar de oudst bekende is (1e eeuw na Christus), maar tevens onontcijferd.

17e-18e eeuw

De Franse priester Jacques Cossard (ca.1588- ca.1653) ontwierp in 1651 het eerste stenografiesysteem, dat echter geen praktische toepassingen kende.

De Engelsman Samuel Taylor (1748/49 – 1811) publiceerde in 1786 zijn systeem in An Essay Intended to Establish a Standard for an Universal System of Stenography, or Short Hand Writing. Dit systeem werd overgezet in verschillende talen.

19e-20e eeuw

De Fransman Benoît Gonod (1792 –1849) was de uitvinder van het eerste toestel voor stenografie.

Moderne methoden van steno zijn bijvoorbeeld die van Sir Isaac Pitman, ideaal voor gebruik met een kroontjespen, of die van John Robert Gregg, ook geschikt voor de balpen.

Een internationaal stenosysteem geschikt voor alle mogelijke talen is Intersteno (Internationalsteno).

Ook is er weleens uit onvrede over het logge Latijnse alfabet een nieuw alfabet gemaakt dat de voordelen van de leesbaarheid, compactheid en drukbaarheid van het Romeinse alfabet en de snelheid van steno combineerde: Shavian (naar de Ierse schrijver George Bernard Shaw), of in de verbeterde versie Quickscript.

21e eeuw

Bij computers en smartphones bevatten verschillende programma's een functie van automatisch aanvullen, op zichzelf staand of geïntegreerd in teksteditors, op basis van woordenlijsten, ook een stenofunctie voor veelgebruikte zinnen, die men zelf kan instellen.

Een veelheid van systemen naar taalgebied

Er zijn veel vormen van steno. Een typisch stenosysteem biedt symbolen of afkortingen voor woorden en veelvoorkomende zinnen, waardoor een ervaren persoon net zo snel kan schrijven als mensen spreken. Afkortingsmethoden zijn gebaseerd op het alfabet.

Doorgaans gebruiken stenografen een eigen variant, gedurende de tijd zelf ontwikkeld, op het door hen gebruikte hoofdsysteem. Hierdoor zijn de stenonotities vaak slechts uit te werken door de stenograaf die ze zelf gemaakt heeft.

Nederland

In Nederland waren/zijn vier stenografiesystemen in gebruik:

• het systeem Steger (zie Cornelis Anthonius Steger)
• het systeem Stolze-Wery
• het systeem Pont
• het systeem Groote, dat anno 2010 nog steeds onderwezen wordt en in gebruik is.

België

In België waren er ook diverse stenografiesystemen in gebruik:

• het systeem Aimé Paris (meest onderwezen in de jaren 1950)
• het systeem Duployé
• het systeem Prévost-Delaunay
• het systeem Groote
• het systeem Meysmans.

Duitsland

Deze bladzijde uit de notities van Edmund Husserl is alleen maar te ontcijferen voor iemand die Gabelsberger steno én Husserls filosofische terminologie goed beheerst. (KU Leuven Husserl Archief - KU Leuven Universiteitsarchief)

• Het systeem Gabelsberger, uitgevonden door Franz Xaver Gabelsberger in 1817. Het werd vooral gebruikt in Zuid-Duitsland en Oostenrijk
• Heinrich August Wilhelm Stolze (1798–1867)
• Leopold Arends (1850)
• Heinrich Roller (1839–1916)
• August Lehmann (1843-1893)
• Carl Faulmann (1834-1894)
• Ferdinand Schrey (1850–1938)
• Karl Scheithauer (1873-1962)
• het systeem van de gebroeders Albrecht und Felix von Kunowski.
• Het Deutsche Einheitskurzschrift uit 1924 (dat gebaseerd is op de voorgaande Duitse systemen) maakt de anderen infeite overbodig

Bekende gebruikers

• Kurt Gödel (systeem Gabelsberger)
• Edmund Husserl. Hij leerde op school Gabelsberger stenografie. Hij gebruikte het om zijn gedachtestroom uit te schrijven.
• Rose Rand (systeem Gabelsberger)
• Paul Bernays (systeem Gabelsberger)
• Erwin Schrödinger (systeem Gabelsberger)

  Demonstratie met een stenotypemachine in 1928

• Willem Drees

Externe links

• (en) Omniglot's informatie over stenografie
• (en) Een volledige beschrijving van het Nederlandse stenografiesysteem Groote
• (nl) Een compleet boek uit 1925 over systeem Groote