Assimilatie (taalkunde)
Met assimilatie wordt in de fonologie de verandering van een klank onder invloed van een andere (meestal aangrenzende) klank bedoeld. In bepaalde gevallen kan assimilatie tot uitdrukking komen in de spelling of transcriptie van woorden.
Inhoud |
[bewerken] Progressief en regressief
Het Nederlands kent progressieve en regressieve assimilatie. Beide regels zijn postlexicaal, wat wil zeggen dat ze over woordgrenzen heen kunnen gelden.
- Bij progressieve assimilatie neemt een klank kenmerken over van een daaraan voorafgaande klank.
- Een voorbeeld: in 'dat daar een huis staat' wordt de beginklank van 'daar' vaak stemloos uitgesproken (dus als een /t/). Dat gebeurt onder invloed van de voorafgaande stemloze /t/.
- Bij regressieve assimilatie neemt een klank kenmerken over van een erop volgende klank.
- Een voorbeeld: in 'zakdoek' wordt de /k/ vaak stemhebbend gemaakt (en dus uitgesproken als de beginklank van garçon, een klank die in het Nederlands alleen als een allofoon van /k/ voorkomt). Dat gebeurt onder invloed van de /d/, die stemhebbend is. Bij de uitspraak van de woordgroep goed doen is tevens sprake van een bloedende volgorde van regels; de regel van regressieve assimilatie heeft hier namelijk eerder gegolden dan die van eindklankverscherping.
[bewerken] Degeminatie
Op assimilatie kan degeminatie volgen: indien een geassimileerde klank identiek is geworden aan de daaropvolgende klank, blijft hiervan veelal één klank over. Dat is in het hierboven genoemde geval van twee op elkaar volgende /t/-klanken het geval.
[bewerken] Historische voorbeelden van assimilatie
[bewerken] Nederlands
Bekend voorbeeld van assimilatie in het Nederlands is:
- pollepel ← pot + lepel, waarbij de /t/ onder invloed van de /l/ is geassimileerd tot een /l/, waarop degeminatie volgde. Dit is een vorm van assimilatie die ook in de spelling tot uitdrukking is gekomen, de degeminatie overigens niet.
[bewerken] Arabisch
In het Arabisch vindt lexicale regressieve assimilatie systematisch plaats bij het prefix al-, dat de functie vervult van bepaald lidwoord. Indien het gevolgd wordt door bijvoorbeeld een sibilant, zoals de 's' in 'salaam', assimileert de 'l' in 'al-' tot 'as-', in dit geval wordt al-salaamoe uitgesproken als: assalamoe, de vrede. Hier is er overigens na de assimilatie geen sprake van degeminatie, de uitspraak van 'ss' in assalamoe wordt werkelijk langer aangehouden dan de 's' in salaam.
