Vaals

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
Vaals
Gemeente in Nederland
Vlag van de gemeente Vaals Wapen van de gemeente Vaals
Locatie van de gemeente Vaals
Situering
Hoofdplaats Vaals
Provincie Limburg
Algemeen
Oppervlakte 23,90 km²
- land 23,89 km²
- water 0,01 km²
Inwoners (31 dec. 2008) 9.809? (411/km²)
Belangrijke verkeersaders N278, B1
Politiek
Burgemeester (lijst) Reg van Loo (partijloos)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006) € 11.700 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008) € 162.000
WW-uitkeringen (2007) 29 per 1000 inw.
Autobezit (2007) 448 per 1000 inw.
Overig
Postcode 6290-6295
Netnummer 043
CBS-code 0981
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Website www.vaals.nl
Portaalicoon   Nederland

Vaals (Sound uitspraak (info·uitleg)) (in de eigen streektaal, het Völser-plat, Vols genaamd) is een plaats en gemeente in het zuidoosten van Limburg. Zij ligt aan de Rijksgrens van Nederland, vlak ten westen van de Duitse stad Aken. Vaals heeft een oppervlakte van 23,90 km² en een inwonertal van 9.809 (31 dec. 2008, bron: CBS), verdeeld over de kernen Vaals (8035 inw. in 2003), Vijlen (1571 inw. in 2003) en Lemiers (1015 inw. in 2003).

Vaals ligt in het dal tussen de Sneeuwberg in het noorden en de Vaalserberg in het zuiden. De Sneeuwberg dankt zijn naam aan de kalkgrond welke in de zomer een opvallend lichte (witte) kleur geeft t.o.v. de omringende gronden. Het hoogste punt van Nederland, boven op de toeristische Vaalserberg, (322,5 meter), waar zich ook het Drielandenpunt bevindt, ligt in deze gemeente. Deze berg heette vroeger Hubertusberg.

Inhoud

[bewerken] Kernen

In de gemeente Vaals liggen vier dorpen en negen buurtschappen en gehuchten.

[bewerken] Dorpen en gehuchten

Aantal inwoners per woonkern op 1 januari 2005:

Nederlandse naam Limburgse naam Aantal
Vaals Vols 7360
Vijlen Viele 1340
Lemiers Lemieësj 780
Holset Hozelt 160
Camerig Komeresj 80
(Bron: CBS)

[bewerken] Buurtschappen

Naast deze officiële kernen bevinden zich in de gemeente de volgende buurtschappen:
Cottessen, Harles, Mamelis, Melleschet, Oud Lemiers, Raren, Rott, Wolfhaag

[bewerken] Geschiedenis

Zo'n twee miljoen jaar geleden, was het gebied rondom Vaals nog relatief vlak. Het stroomgebied van de Maas verliep toen langs de lijn Eijsden, Epen en Vijlen richting Noord-Oosten. Hierin kwam verandering doordat het Ardennengebied omhoog kwam. Ook Vaals en omstreken stegen ten opzichte van Maastricht. Hierdoor "gleed" de Maas af richting Maastricht. Zo zijn de Maasterrassen ontstaan en de vele zij-riviertjes en beekjes sneden hun eigen dalen door het gebied waaraan het Heuvelland zijn huidige vorm te danken heeft.

Vaals is al heel lang bewoond. Bij het Vijlenerbos in de gemeente Vaals zijn grafheuvels gevonden uit de Bandkeramiekcultuur (tussen 5300 en 4900 voor Christus), en bij Lemiers resten van Romeinse villa's. In documenten wordt Vaals voor het eerst genoemd in 1041. De plaats heet dan Vals of Vallis, wat dal betekent. Destijds schonk keizer Hendrik III goederen (land) aan het St. Adelbertstift in Holset, Lemiers, Vijlen en Mamelis. Om deze landerijen te onderscheiden van het land in Aken werd er gesproken van "in Vallis" (in het dal) en op de berg (Aken). In die tijd lag het centrum van de huidige gemeente Vaals dus niet in de plaats Vaals, maar in het dorpje Holset waar ook een hoge rechtbank gevestigd was. Van de lagere rechtbanken (laatbanken) in Vaalsbroek, Vijlen en Einrade kon men in Holset in hoger beroep gaan.

Daar Vaals gelegen was aan zogenaamde heerbanen die liepen van Aken naar Maastricht en van Rolduc naar Moresnet zagen de Vaalsenaren regelmatig legers voorbij trekken die Vaals niet onberoerd lieten. In de strijd tegen de Spanjaarden trokken de troepen van Willem van Oranje in 1568 richting de Maas door Vaals en plunderden de St. Pauluskerk.

Vele gegoede burgers vestigden zich nadien in Vaals en zorgden ervoor dat het een welvarende industrieplaats werd. Een van deze fabrikanten was de familie Von Clermont, die zich vanuit Aken hier in 1761 vestigde en een beroemde lakenfabriek oprichtte met afnemers in Pruisen, België, Oostenrijk, Frankrijk, Polen en zelfs Rusland. De Tsaar van Rusland, Peter de Grote, was in 1717 te gast bij de Von Clermonts. In een later stadium (1803) heeft ook keizer van Frankrijk Napoleon Bonaparte met zijn gemalin Josephine de Beauharnais Vaals en omstreken bezocht en de nacht verbracht in het buitenverblijf Kasteel Bloemendal van de familie Von Clermont.

Officieus werd Vaals in 1815 door toenmalig gouverneur Sack in bezit genomen als deel van het Koninkrijk der Verenigde Nederlanden. Vaals moest zich op Holland gaan oriënteren en voortaan in het Nederlands corresponderen.

Vierlandenpunt

Tijdens het Weense Congres werd besloten dat Aken (en het Duitse Rijnland) bij Pruisen en dat Vaals (met Limburg) bij het Koninkrijk der Nederlanden gevoegd zou worden. Toen België zich in 1830 onafhankelijk verklaarde, behoorde Vaals van 1830 tot 1839 bij België. Vanaf 1839 kunnen wij in het Vaalser Preusbos spreken van een Viegrenzenpunt met de grenzen van Pruisen, Nederland, België en Neutraal-Moresnet. Wij mogen echter niet spreken/schrijven over een Vierlandenpunt, want Neutraal-Moresnet was niet gelijkrangig aan de overige drie landen. Met andere woorden: Neutraal-Moresnet beschikte weliswaar over een tricolore met de kleuren ZWART-WIT-BLAUW, maar beschikte niet over een staatshoofd, senaat en/of regering. In Vaals herinnert de straatnaam Viergrenzenweg, aan deze curieuze toestand die van 1839 tot 1919 duurde. Omdat Duitsland de Eerste Wereldoorlog verloor, kwam in 1919 Neutraal-Moresnet bij het koninkrijk België. Toen veranderde de naam van de plaats in Kelmis of La Calamine. Bij het politieke drielandenpunt in het Vaalser Preusbos, werden in het belang van het toerisme, de grenzen tussen België, Duitsland en Nederland visueel herkenbaar gemaakt. Normaal gesproken is een landkaart nodig om grenzen zichtbaar te maken, maar bij het Drielandenpunt is de grens tussen Nederland en Duitsland, thans nog steeds zichtbaar door de zich parallel aan de grensweg bevindende overblijfselen van de Landgraben. Met de aanleg van de Landgraaf werd in 1419 begonnen. In dat jaar werd Filips de Goede hertog van Bourgondie en in zijn veroveringsdrang stond ook Aken op het verlanglijstje. Reden voor de Akenaren om een 70 km lange ringgreppel om hun rijk te graven. Reeds in 1386 werden grensmarkeringen geplaatst. Het waren 94 grensstenen, die voorzien waren van een rijksduitse adelaar. Van deze bijzondere grensstenen zijn er thans nog 20 over. Nummer 16 staat op de Schornkopf, in de buurt van de Wilhelminatoren, nummer 17 staat bij de Kleine Wacht Akenerstraat in Vaals, nummer 18 staat tegen het historisch zaalkerkje van Oud-Lemiers, nummer 19 staat in het Mamelisser Loch en nummer 20, die op 15 april 2000 door heemkundige Hans Hermans, tussen een hoop puin in de buurt van het toen in aanbouw zijnde industriepark Avantis gevonden werd, staat thans naast de politieke grenspaal met NL/D nummer 212.

Door toenemende concurrentie en door politieke afsluiting van het Duitse en Belgische achterland liep de industrie vanaf 1840 sterk terug in Vaals. Van een welvarende industrieplaats werd Vaals in die jaren meer een ontspanningsoord voor Akenaren met Monte Carlo-allures, omdat het ook berucht werd door de speelbanken (huidige casino's). Er werd gesproken van het "Vaalser Paradies". Om de industrie en het toerisme weer op gang te brengen, werd in 1922 een trambaan geopend tussen Wijlre, Vaals en Aken. In 1924 werd deze uitgebreid naar Maastricht.

Voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog waren de grenzen dicht en raakte Vaals door zijn speciale ligging in de uiterste zuid-oostelijke landpunt van Nederland geïsoleerd. Na de oorlog bloeide de handel weer op. Duitsers kwamen dagelijks naar Vaals om te winkelen. Deze "Butterfahrten", zoals men dat in de volksmond noemt, vinden ook vandaag de dag nog plaats. Vele Vaalsenaren vonden weer werk in de Domstad Aken. De smokkelhandel heeft vele jaren welig getierd. Vaalsenaren werden ook wel "Grensülle" (grensuilen) genoemd. Dit omdat men 's nachts (net als uilen) op pad ging, om zijn kostje te vergaren met smokkelen over de grenzen van en naar België en Duitsland. Vandaag de dag is Vaals een forenzengemeente, die zijn inkomsten voor een aanzienlijk deel verkrijgt uit het bloeiende toerisme en als winkelplaats voor vooral Duitse bezoekers.

Het dorp Vaals kan gezien worden als een buitenlandse voorstad van Aken (het Duitse Aachen), daar het bijna aan Aken vastgegroeid is en 26% van de inwoners de Duitse nationaliteit heeft. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de Akense openbare vervoersmaatschappij ASEAG een zeer goede verbinding onderhoudt tussen het grensdorp en de domstad.

Het dialect van Vaals behoort tot de Middelduitse dialecten; dat wil zeggen dat het ten zuiden van de Benrather Linie ligt. Het Vaalser-plat behoort tot de meest van het Standaardnederlands afwijkende autochtone taalvarianten die men in Nederland en Vlaanderen aantreft. Het wordt, samen met onder meer het Keuls, ingedeeld bij het Ripuarisch, al delen de sprekers zelf hun dialect het liefste bij het Limburgs in. Andere dialecten in Limburg met deze eigenaardigheid zijn het Simpelvelds, het Bocholts en het Kerkraads. Opvallende verschillen met overige Limburgse dialecten zijn de vervanging van de -k door -ch, t- door -ts, en vooral ook de verandering van g- in j-. Deze dialecten klinken vrij Duits. Dit komt doordat in Zuidoost-Limburg het Hoogduits eeuwenlang, tot aan de Tweede Wereldoorlog de rol van cultuurtaal op zich had, naast het Frans.

[bewerken] Bezienswaardigheden

  • In de gemeente Vaals ligt het welbekende Drielandenpunt. Op dit geografische punt, enkele tientallen meters van het hoogste punt van Nederland, komen drie landen (te weten Nederland, België en Duitsland) bijeen.
Drielandenpunt

Over de vraag hoe lang de Vaalserberg is, bestaat momenteel geen eensgezindheid. Sommigen vinden dat de meting moet beginnen bij de eerste stijging, anderen doen dat pas bij de echt steile opgang. Afhankelijk daarvan is hij ofwel 1800 meter ofwel 2250 meter lang. De helling is gemiddeld zo'n 5% met een steilste stuk van 9% over 150 meter. Aan Belgische zijde is er een afdaling richting Gemmenich met mooie haarspeldbochten. In de afdaling kan men de spoorlijn tussen Luik en Aken zien liggen die via een tunnel door de Vaalserberg gaat. Deze tunnel is in de eerste wereldoorlog gegraven door Russische krijgsgevangenen.

  • De katholieke St. Pauluskerk is een kruisbasiliek uit 1892-1893, ontworpen door architect Johannes Kayser in diens unieke neogotische stijl. Deze kerk ligt op ca. 208,53 meter en is daarmee de hoogstgelegen katholieke kerk van Nederland.
  • De Nederlands Hervormde kerk (van de Protestantse Kerkgemeenschap Gulpen-Vaals). De toren is gebouwd met blokken kalk- en zandsteen (mergel). Deze kerk is op een achthoekige verhoging gebouwd en ligt op ca. 215,17 meter boven NAP en is daarmee dus de enige echte hoogstgelegen kerk van Nederland.
  • Het Von Clermonthuis uit 1761, was de lakenfabriek met woonhuis van Johann Arnold von Clermont. Het is na restauraties en verbouwingen sinds 1979 in gebruik als gemeentehuis van Vaals. In 2005 heeft een nieuwe verbouwing plaatsgevonden waardoor de hoofdingang en entree via de prachtige binnenplaats te bereiken is.
  • De Koperhof (17e eeuw). Dit is de voormalige Lutherse kerk welke stamt uit 1736, die tegenwoordig in gebruik is als museum (de Kopermolen) en voor tentoonstellingen en uitvoeringen dient.
  • Obelisk in een vijver aan de Beemderlaan. Johan Arnold von Clermont gaf hiermee in 1790 het eindpunt van zijn uitgestrekte eigendom aan.
  • Het gebouwencomplex van hoeve St. Adalbert (in dialect Sankt Tolbert) (1041 n.C). Aan deze hoeve heeft Heemkundekring Sankt Tolbert Vaals zijn naam ontleend.
  • Kasteel Vaalsbroek (Valsbroch) is een kasteel met bijbehorend park en mausoleum van de familie Von Clermont. De oudste vermelding stamt uit 1420. De watermolen naast het kasteel dateert van 1765. Vaalsbroek maakt vandaag de dag deel uit van de Nederlandse hotelketen Bilderberg. In het kasteel worden tegenwoordig congressen, bruiloften, recepties, meetings, bedrijfsfeesten e.d. georganiseerd.
  • Kasteel Bloemendal, voormalig buitenverblijf (Schloss Blumenthal) van Von Clermont. In 1846 werd dit gebouw geschonken door de toenmalig eigenaar, de Akense Stadrath Johann Van Lommessen, aan de religieuze Orde van Dames du Sacre Coeur. Daarmee werd Bloemendal een kostschool, waar onder andere ook Rose Fitzgerald Kennedy, de moeder van de latere President van de Verenigde Staten John F. Kennedy, op school heeft gezeten. In de Tweede Wereldoorlog diende het gebouw als veldhospitaal en vanaf 1947 tot 1976 als internaat onder de naam Klooster Bloemendal. Vandaag de dag is het gebouw gerestaureerd en doet dienst als hotel.
  • Voor vakantiegangers is de ANWB-Mergellandroute een geliefde route door het Limburgse heuvelland met een lengte van 110 kilometer per auto en motor of circa 125 kilometer per fiets.

[bewerken] Geografie

Uitzicht over Vaals en Sneeuwberg
  • Vaals is gelegen op het zogenaamde balkon van Europa. Ten zuiden van Vaals, in België, ligt het dorp Gemmenich dat tot de gemeente Blieberg (Plombières) behoort.
  • Vaals is feitelijk gelegen op de rand van een dode vulkaan. Aken ligt in de krater, vandaar dat daar ook geneeskrachtige warme bronnen zijn.
  • Het gebied tussen Vaals en Gulpen werd in 2005 door de stichting Natuur en Milieu gekozen als mooiste landschap van Nederland en bekroond met 5 sterren.
  • Onder Vaals en zijn omgeving vinden we het zogenaamde Vaalser Groenzand. Dit is een afzetting van een vroegere zee, welke bestaat uit glauconiet- en kleihoudend zand die zo compact zijn, dat het grondwater niet kan wegzinken of bovenkomen. Op plaatsen, waar deze laag wordt onderbroken, ontstaan bronnen.
   Aangrenzende gemeenten   
 Gulpen-Wittem      Aken (D) 
     
    Blieberg (B)   Kelmis (B) 

[bewerken] Verkeer en Vervoer

Vaals is aangesloten op de N278 en de Duitse B1. Er zijn verschillende buslijnen die een verbinding met Vaals vormen. Heel speciaal is dat Vaals aangesloten is op het Duitse stadsvervoer en het Duitse nachtnet van Aken. Ook is er een Openbaar Vervoer verbinding met België. De volgende buslijnen verbinden Vaals:

[bewerken] Zetelverdeling gemeenteraad

  • CDA 5 zetels
  • Burgerbelang 3 zetels
  • PvdA 3 zetels
  • V&O 2 zetels
  • VVD 1 zetel
  • Lijst Götz 1 zetel

[bewerken] Sport

In 2009 werd de laatste rit van Olympia's Tour in Vaals verreden, de start en de finish waren in Vaals. De Amerikaan Tejay van Garderen won de etappe en de Nederlander Jetse Bol won de etappekoers.

Vaals heeft Rood Groen LVC'01 als enige voetbalclub in de stad en de gemeente, de club speelt in de vierde klasse Zuid II.

De Amstel Gold Race deed vaak de Vaalserberg aan maar starte of finishte er nooit.

[bewerken] Geboren in Vaals

[bewerken] Externe links


Gemeente Vaals

Dorpen: Holset · Vaals · Lemiers · Vijlen

Buurtschappen: Raren· Mamelis · Camerig · Cottessen · Harles · Melleschet · Rott · Wolfhaag
Provincie Limburg

Arcen en Velden · Beek · Beesel · Bergen · Brunssum · Echt-Susteren · Eijsden · Gennep · Gulpen-Wittem · Heerlen · Helden · Horst aan de Maas · Kerkrade · Kessel · Landgraaf · Leudal · Maasbree · Maasgouw · Maastricht · Margraten · Meerlo-Wanssum · Meerssen · Meijel · Mook en Middelaar · Nederweert · Nuth · Onderbanken · Roerdalen · Roermond · Schinnen · Sevenum · Simpelveld · Sittard-Geleen · Stein · Vaals · Valkenburg aan de Geul · Venlo · Venray · Voerendaal · Weert

Provincie Limburg · Steden en dorpen · Voormalige gemeenten      Nederland · Provincies · Gemeenten
 
Persoonlijke instellingen
Boek maken