Vogelen

Vogelen

Vogelaars in Finland

Vogelen is het bekijken, het determineren (op naam brengen); het tellen van vogels; het op vogels inventariseren van gebieden en het doen van onderzoek naar bijvoorbeeld gedrag en ecologie. De beoefenaars van deze hobby worden vogelaars genoemd, deftiger aangeduid als amateurornithologen, of (amateur)veldornithologen.

Een aanvaardbare omschrijving van een vogelaar zou kunnen zijn: iemand die min of meer gestructureerd kijkt naar vogels in het open veld.

Een belangrijk doel van het vogelen is het verwerven (en toetsen) van kennis van vogels. Daarvoor is in eerste instantie weinig anders nodig dan een goed waarnemingsvermogen, een vogelgids, een handzaam boekje (veldgids) voor het op naam brengen van soorten, en een verrekijker. De nadruk kan daarbij liggen op de beleving van de natuur en de vogels in het bijzonder. Velen blijven de hobby hun leven lang beoefenen.

Geschiedenis

Het kijken naar vogels als hobby heeft een traditie die lang teruggaat. In de afgelopen vijftig jaar hebben zich een aantal veranderingen voorgedaan. Aanvankelijk lag de nadruk op soortherkenning. Vijftig jaar geleden waren daar in Nederland maar weinig geschikte boeken voor. Genoemd kunnen worden:

• Binsbergen, N. & D. Mooij (1937) Zien is kennen
• van Dobben, W.H. - Wat vliegt daar?

In de jaren vijftig van de 20e eeuw verscheen 'de Kist' (naar de bewerker voor het Nederlandse taalgebied) of 'de Peterson' (naar de auteur), een vogelgids met afbeeldingen van hoge kwaliteit van (bijna) alle in Europa voorkomende vogelsoorten. Van de platen was tweederde in kleur en deze veldgids is voor de geschiedenis van de amateurornithologie in Nederland van eminent belang geweest.

In die tijd had lang niet iedereen een kijker. Het belangrijkste verschil tussen de situatie van vijftig jaar terug en nu was dat indertijd niemand wist wat en waar alles zat. Er waren al wel enkele bekende “hotspots”, waar groepjes vogelaars elkaar regelmatig ontmoetten en informatie uitwisselden. Met het publiceren van ervaringen in (regionale) tijdschriftjes werd toen een begin gemaakt.

Nog in de jaren zeventig was het aantal waarnemers en het aantal waarnemingen uiterst beperkt. De eerste atlas van de broedvogels van Noord-Holland (uit 1971) kwam tot stand op basis van de waarnemingen van vijfendertig vogelaars.

“Vogelen in de eigen omgeving had vijftig jaar geleden een zeer avontuurlijke kant, die alleen te vergelijken is met bezoeken die vogelaars in deze tijd brengen aan Kazachstan, de regenwouden in Brazilië of Afrika. Het verschil is dat van die laatste gebieden tegenwoordig vaak goede vogelgidsen bestaan met uitgebreide habitatbeschrijvingen. Maar die waren er ruim vijftig jaar geleden nog niet voor de eigen omgeving. Iedere excursie buiten je woonplaats bracht verrassingen. In zekere zin begon de Camargue in je achtertuin. Door het ontbreken van goede vervoersmogelijkheden en (door) slechte verbindingen was het landschap nog leeg. De stilte was overal om je heen. De vogelaar die in het weekend op stap ging, was vaak letterlijk alleen in de ruimte. Bovendien kwam hij meestal niet ver, hij had alleen een fiets”.

Vijftig jaar geleden werd er vrijwel alleen naar vogels gekeken door mannen. De psychologische verklaring daarvoor werd gezocht in de opvatting dat vogelen een gesublimeerde vorm van jagen is. De emancipatie is ook hier merkbaar. Tegenwoordig is het percentage vogelende vrouwen aanzienlijk groter.

De uitrusting

Benodigdheden die men bij het vogelen kan gebruiken, zijn:

• een vogelboek
• een vogeldagboekje
• een verrekijker en/of telescoop
• nootjes, pinda's, vogelvoer, vogelzaad, broodkorstjes
• een cd- of mp3-speler
• een pocket pc of smartphone, die als kaart, navigatiehulpmiddel, camera, vogelgids, geluidengids en invoermodule voor waarnemingen gebruikt kan worden.

Twitchen

Twitchen is een vorm van 'soortenjagen'. Het woord is afkomstig uit het Engels en overgenomen door de fanatiekere vogelaars in Nederland en België. Twitchen betekent het gericht opzoeken van een bijzondere vogel, geïnformeerd door derden. Sommige mensen hoeven hiervoor maar een blokje om, anderen rijden hiervoor het gehele land door. Dit fenomeen is een individueel gebeuren en wordt niet uitgedragen of georganiseerd door een vereniging of organisatie. Wel is er een stichting Dutch Birding Association welke een tweemaandelijks tijdschrift Dutch Birding publiceert. Hierin worden waarnemingen van bijzondere vogels beschreven en worden identificatieartikelen aangeboden over moeilijk te determineren soorten. Ook in andere bladen, zoals regionale en provinciale tijdschriften, worden waarnemingen van de bijzondere soorten gepubliceerd. Kenmerken van een twitcher zijn moeilijk te geven, maar de fanatiekere vogelaars zijn in het bezit van een semafoon, een mobiele telefoon en maken vaak speciale afspraken met hun werkgever om in geval van 'calamiteiten' (een nieuwe soort voor hun lijst) direct op pad te kunnen gaan. Ook het woord spotten wordt wel eens in een enigszins vergelijkbare betekenis gebruikt. Daarbij gaat het om een minder georganiseerde en meer toevallige wijzen van 'soortenjagen'.

In België worden waarnemingen van zeldzaamheden verspreid via RBAB, wat staat voor Rare Bird Alert Belgium. Twitchers kunnen zich inschrijven op deze dienst waardoor ze een bericht ontvangen op hun gsm wanneer een zeldzame vogel werd gezien in België. In het driemaandelijks tijdschrift Natuur.Oriolus, uitgegeven door Natuurpunt, verschijnen naast artikels over allerhande vogelonderwerpen ook lijsten met waargenomen zeldzaamheden in België.

Beschermen

Vogelbeschermers komen op voor het bedreigde bestaan van vele vogelsoorten. Vele verenigingen ondersteunen het beschermingswerk. Weidevogels worden soms ook beschermd door boeren. In de bescherming van vogelsoorten die op de Nederlandse Rode lijst staan, speelt Vogelbescherming Nederland een belangrijke rol.

Verder is er Birdlife International, de beschermingsorganisatie die wereldwijd werkt. Veel vrijwilligers zorgen voor het praktische beschermwerk, zoals boeren informeren, natuur aanleggen en bewaken.

Onderzoek door vrijwilligers

De SOVON is de koepelorganisatie voor honderden vogelaars die onderzoek verrichten op vrijwillige basis. Een mijlpaal uit 2002 is de Broedvogelatlas van Nederland. Hiervoor zijn duizenden uren inventarisatiewerk verricht: per blok van vijf maal vijf kilometer alle broedvogels tellen door te letten op zang of andere territorium-uitingen. Ook vindt veel vrijwillig onderzoek plaats voor bijvoorbeeld Natuurmonumenten.
Verder zijn amateurs welkom als lid van de Nederlandse Ornithologische Unie (NOU).

Trivia

• Dit artikel gaat over het bestuderen van vogels in de vrije natuur. Voor de, vooral in België gangbare, informele betekenis van vogelen, zie: geslachtsgemeenschap.

Zie ook

• Lijst van vogels

Externe links

• Dutch Birding Association
• Nederlandse Vogelbescherming
• SOVON
• Vogelbescherming in Vlaanderen
• Waarneming.nl
• Trektellen.nl
• Waarnemingen.be
• Rare Bird Alert Belgium