Circadiaan ritme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een circadiaan ritme is een biologisch ritme waarvan de cyclus ongeveer één dag duurt (Latijn: circa = rond, dies = dag). Men spreekt ook wel van een 24-uursritme of slaap-waakritme[1].

Een organisme is onderhevig aan een groot aantal biologische processen, die doorgaans automatisch verlopen volgens een bepaald ritme. Circadiaan verlopende functies vertonen een patroon dat dagelijks herhaald wordt. Het ritme wordt via de biologische klok endogeen gestuurd (door innerlijke erfelijke factoren in de hersenen vastgelegd) en functioneert onafhankelijk van omgevingsfactoren als licht en temperatuur.

De lichaamstemperatuur (rectaal gemeten) is een goed voorbeeld van een functie met een circadiaan ritme. In de late middag (6 uur voor het inslapen) is deze het hoogst, en 2 uur na het inslapen het laagst: daarom meet een moeder volgens een volkswijsheid de koorts van haar ziek kind omstreeks 17u. Ook andere lichaamfuncties vertonen een circadiaan ritme, zoals afscheiding van bepaalde hormonen, hartritme, slaappatroon, volume van de urineblaas, behoefte aan eten en drinken en gevoeligheid voor farmaca.

Wordt het individu afgeschermd van bepaalde omgevingsfactoren, dan blijven de circadiaan verlopende processen volgens hun eigen innerlijke ritme doorlopen. Onder invloed van uiterlijke factoren, zoals zonlicht, getijden, klimaat of sociale omgeving, worden de circadiane invloeden afgezwakt en wordt het gedrag van het individu meer bepaald door die omgevingsfactoren.

Invloed van licht[bewerken]

Perioden van activiteit van de vliegende eekhoorn in constante duisternis. Elke horizontale lijn is een dag van 24 uur. Rode streep: periode van activiteit. Zonder tijdaanduiding van de omgeving duurt de activiteits-cyclus iets korter dan 24 uur

In omstandigheden waar kunstmatig de omgeving altijd licht of donker wordt gehouden blijft het circadiane ritme gehandhaafd. Hierbij ontbreekt dus tijdaanduiding van de omgeving (ook wel Zeitgeber) genoemd en gaat het endogene (eigen) ritme overheersen. Het ritme is bijvoorbeeld in een altijd donkere omgeving iets korter dan 24 uur, waardoor het over opeenvolgende dagen steeds iets naar voren schuift in de tijd (zie illustratie).[2]

Biologische klok[bewerken]

Het mechanisme in de hersenen dat verantwoordelijk is voor de regulatie van het circadiane ritme wordt de biologische klok genoemd. Dit mechanisme bevindt zich in een kerngebied in de hypothalamus dat nucleus suprachiasmaticus wordt genoemd. Licht dat op het netvlies van de ogen valt wordt via speciale ganglioncellen naar de hypothalamus, en vandaar naar de SCN geleid. Deze ganglioncellen bevatten het lichtgevoelig pigment melanopsine. De SCN controleert het waak-slaapritme door andere hersengebieden zoals de epifyse (pijnappelklier) te stimuleren. De epifyse produceert het hormoon melatonine, dat slaperigheid veroorzaakt. Bij lagere vertebraten is de epifyse een lichtgevoelig orgaan dat bijvoorbeeld door de dunne schedelwand licht registreert. Melatonine wordt hoofdzakelijk gedurende de nacht geproduceerd, maar bij grote tijdverschuivingen, zoals bij jetlag of bij nachtdienst c.q. ploegendienst, kunnen mensen ook overdag door slaperigheid worden overvallen, of 's nachts moeilijk in slaap komen. Het kan dagen duren voordat men zich aangepast heeft aan de effecten van grote tijdverschuivingen.

Jetlag[bewerken]

Er wordt een verband gelegd tussen het eetritme en een jetlag. Men ervaart meer last van een jetlag wanneer men van west naar oost vliegt. Een courante reistip is zich zo snel mogelijk aan te passen aan de normale etenstijd van het land van aankomst.[3]

Zie ook[bewerken]

Diurnaal

Externe link[bewerken]

Literatuurverwijzingen[bewerken]

  1. Friedbichler, M., Friedbichler, I. & Eerenbeemt, A.M.M . van den (2009). Pinkhof Medisch Engels. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.
  2. J.W. Kalat, Biological Psychology, 8th Edition. Thomson, Wadsworth
  3. 10 tips om een jetlag te voorkomen: tips 1, 2 en 6