Gemma Blok

Gemma Blok
Persoonlijke gegevens
Geboortedatum	14 februari 1970
Nationaliteit	Nederlandse
Academische achtergrond
Alma mater	Universiteit van Amsterdam
Wetenschappelijk werk
Vakgebied(en)	Geschiedenis

Gemma Blok is een Nederlandse hoogleraar in de medische geschiedenis, werkzaam aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht. Blok is daarnaast bijzonder hoogleraar in de geschiedenis van de psychiatrie aan de Universiteit van Utrecht.

Bloks belangrijkste expertisegebieden zijn de geschiedenis van de GGZ; van drugsgebruik- en beleid; en van emancipatiebewegingen op het snijvlak van gezondheidszorg en cultuur. Ze maakt naast archiefonderzoek veel gebruik van de methode oral history. Blok gebruikt dit onder meer om de consumptie van drugs te onderzoeken zonder stigma en vanuit het persoonlijke perspectief.

Loopbaan

Blok studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Na het behalen van haar doctoraal in 1995 werkte zij als onderzoeker aan het Utrechtse Trimbos-Instituut, voor de start van haar promotietraject aan de Universiteit van Amsterdam. In 2004 promoveerde zij aan de Universiteit van Amsterdam op Baas in eigen brein. ‘Antipsychiatrie' in Nederland, 1965-1985. In haar proefschrift vertelt ze de geschiedenis van de antipsychiatrie in Nederland. De inrichtingspsychiatrie en zijn medische model werden in de loop van de 20e eeuw aangevallen en steeds meer ontmanteld door onder meer patiëntenbewegingen. Baas in eigen brein geeft weer hoe de psychiatrie steeds meer gezien werd als middel van onderdrukking en de gevolgen daarvan voor patiënten en de samenleving. Kort na haar promoveren had Blok een adviserende rol bij de oprichting van het Museum van de Geest (voorheen museum Het Dolhuys). Ook verrichtte zij onderzoek naar de geschiedenis van de verslavingszorg in Nederland.  

Van 2009 tot 2018 werkte Blok als universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam, waarbij ze onderwees in Nederlandse geschiedenis. Tijdens deze periode publiceerde zij onder meer de boeken Ziek of Zwak. Geschiedenis van de verslavingszorg in Nederland (2011). en Achter de voordeur. Sociale psychiatrie vanuit de GGD Amsterdam in de twintigste eeuw (2014) Voor Ziek of Zwak kreeg Blok toegang tot het archief van de verslavingskliniek Jellinek. Zij verkent in het boek de medicalisering van verslaving in de 19e en 20e eeuw. Voor Achter de voordeur maakte Blok gebruik van het archief van de GGD om het ontstaan en de praktijk van de openbare geestelijke gezondheidszorg in Amsterdam te analyseren.  

In 2017 werd Blok benoemd als hoogleraar in mentale gezondheid en cultuur aan de Open Universiteit. Deze functie zou zij bekleden tot 2026. Tijdens deze periode leidde zij twee onderzoeksprojecten. Ten eerste een case studie binnen het project ‘’Governing the Narcotic City’’ (2019-2022), dat publiek drugsgebruik in Europese steden onderzocht. Dit werd gevolgd door “Drugs Monologen’’ (2023-2025), waarin het vastleggen van gebruikersverhalen in de 20e eeuw in Nederland centraal stond. Drugs Monologen produceerde o.a. een eigen podcastreeks en maakte in 2025 in samenwerking met de Stichting Cowrie Atlantic de podcast Kapu: een Surinaamse geschiedenis van de heroïne-crisis.

Boeken

• Baas in eigen brein. 'Antipsychiatrie' in Nederland, 1965-1985 (Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds 2004). De handelseditie van haar proefschrift uit 2003.
• Ziek of zwak. Geschiedenis van de verslavingszorg in Nederland (Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds 2011).
• Achter de voordeur. Openbare geestelijke gezondheidszorg vanuit de GGD Amsterdam in de twintigste eeuw (Amsterdam: University Press 2014).  
• Imagining communities. Historical reflections on the process of community formation (Amsterdam, AUP 2018). (Samen met Vincent Kuitenbrouwer en Claire Weeda)
• Terug naar Endegeest. Patiënten en hun behandeling in Psychiatrisch Ziekenhuis Endegeest, 1897-1997 (SUN, Nijmegen, 1998). (Samen met Joost Vijselaar)

Hoofdstukken

• "Patiënten in verzet: Activisme rond de psychiatrie sinds de negentiende eeuw". (2026). In: L. de Vos & L. Bakker (red.), Waanzin: Een gids door de gekte, Borgerhoff & Lamberigts, p. 153–171.
• "Geschiedenis van de psychiatrie". (2025) In: T. van Balkom, S. Claes, D. Oosterbaan & B. Sabbe (red.), Leerboek psychiatrie, Uitgeverij Boom.
• "Tourists, dealers or addicts. Security practices in response to open drug scenes in Amsterdam, Rotterdam and Zürich, 1960–2000". (2025). In: The cultural construction of safety and security: Imaginaries, discourses and philosophies that shaped modern Europe, Routledge, p. 1–24.  
• A spectre for some, a Mecca for others. The impact of Basaglia in the Netherlands. (2020). In: Basaglia's International Legacy: From Asylum to Community, Oxford University Press, p. 257-276.
• ‘De ongelukkigsten onder de menschen’: De Verbeelding van zenuwzwakte in advertenties voor Pink pillen, 1900-1920. (2018). In: Imagining communities. Historical reflections on the process of community formation, Amsterdam, AUP.

Artikelen (selectie)

• De pillenstrijd in de psychiatrie; verleden, heden en toekomst van de medicatierevolutie in de ggz. Tijdschrift voor Psychiatrie. (2025). 67(2), 120–123.
• Van Adam tot ecstacy; legaal gebruik van MDMA in de jaren 70 en 80 van de twintigste eeuw. (2020). Tijdschrift voor Psychiatrie, 62(8), 702–706.
• 'We the Avant-Garde': A History from Below of Dutch Heroin Use in the 1970s. (2017). BMGN – Low Countries Historical Review, 132(1), 104–125.
• 'Insane emigrants' in transit. Psychiatric Patients' Files as a Source for the History of Return Migration, c. 1910. (2015). Social History of Medicine, 28(4), 889–901.
• Gentle Knights: Masculinity, Teetotalism and Aid for Alcohol Abuse c. 1900. (2012). BMGN - Low Countries Historical Review, 101-126.

Bronnen, noten en/of referenties