Léon Theremin

Leon Theremin
	Léon Theremin (~1924)
Algemene informatie
Volledige naam	Lev Sergejevitsj Termen
Geboren	28 augustus [O.S. 15 augustus] 1896; Sint-Petersburg
Overleden	3 november 1993; Moskou
Geboorteland	Keizerrijk Rusland
Beroep	Natuurkundige
Bekend van	de Theremin

Lev Sergejevitsj Termen (Russisch: Лев Сергеевич Термен), beter bekend als Leo(n) Theremin (Sint-Petersburg, 28 augustus [O.S. 15 augustus] 1896 – Moskou, 3 november 1993) was een Russisch uitvinder die vooral bekend werd als uitvinder van de theremin, een van de eerste elektronische muziekinstrumenten en voorloper van de synthesizer. De theremin was een apparaat dat buitenaardse klinkende geluiden voortbracht en contactloos met de handen bespeeld werd.

Biografie

Jeugd

Leon Theremin werd in 1896 als Lev Termen geboren in Sint-Petersburg in het Keizerrijk Rusland. Zijn vader Sergej Emiljevitsj Theremin was van Franse hugenotenafkomst. Zijn moeder Jevgenia Antonova Orzjinskaja was van Duitse afkomst. Hij begon op 5-jarige leeftijd encyclopedieën te lezen en ontwikkelde op 7-jarige leeftijd een interesse in elektriciteit. ^[1] Op 13-jarige leeftijd bouwde hij in zijn ouderlijk huis een laboratorium om te experimenteren met hoogfrequentieschakelingen, magnetisme en optica. In de zevende klas van de middelbare school gaf hij zijn eerste lezing aan de leerlingen en ouders van zijn school, waarbij hij verschillende optische effecten met elektriciteit boven de hoofden van het publiek demonstreerde.^[2] Aan de staatsuniversiteit van Sint-Petersburg volgde hij een studie astronomie en natuurkunde, daarnaast studeerde hij cello aan het conservatorium. In zijn laatste examenjaar bouwde hij – naar eigen zeggen – een teslatransformator van 1 MV. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd hij als soldaat opgeleid tot radiotechnicus. Later werd onder zijn leiding een radiostation gebouwd in de Russische stad Saratov.

Natuurkundige bij Abram Joffe

Leon Theremin demonstreert de theremin

In 1919 kreeg hij een aanstelling in het Fysisch-Technisch onderzoeksinstituut van de bevriende natuurkundige Abram Joffe in Sint-Petersburg. Hij krijgt de opdracht een experimenteel laboratorium te ontwerpen voor de toepassing van elektrische oscillaties en meetmethoden te ontwikkelen op basis van de technologie van hoogfrequente oscillaties. Hier ontwikkelde hij een bewegingssensor, die later in combinatie met een waarschuwingssignaal leidde tot de uitvinding van de theremin, een elektronisch muziekinstrument dat bespeeld wordt door de afstand tussen de handen en de twee antennes te variëren. Zelf noemde hij het instrument de etherphone, maar het werd in Rusland bekend als de termenvox. In september 1920 gaf hij een demonstratie aan Joffe en mede-studenten en twee jaar later kreeg hij van Vladimir Lenin een uitnodiging om zijn theremin te laten horen in het Kremlin.^[3] In 1924 ging hij op zakenreis naar Duitsland, waar hij het Duitse bedrijf Migos bezocht met prototypes van elektromuzikale instrumenten en een draadloos alarmsysteem. Op een Wereldtentoonstelling in Frankfurt am Main in 1927 werd de theremin tentoongesteld en ging Theremin op tournee door Duitsland, Frankrijk en Engeland waar hij in contact kwam met componisten als Sergej Rachmaninov en George Gershwin. Als afstammeling van de Franse hugenoten nam hij buiten Rusland de Franse versie van zijn naam aan.

In de Verenigde Staten

In 1928 kwam hij in New York terecht, waar hij octrooi op de theremin aanvroeg en aan RCA een productielicentie verkocht. In Manhatten ging hij verder met uitvinden en bouwde onder andere een elektronische cello en de "terpsitone", een apparaat in de vorm aan van een podium uitgerust met antennes. Dansers traden op dit podium op en produceerden muziek door hun lichaamsbewegingen binnen het elektromagnetische veld. In opdracht van de Amerikaanse componist Henry Cowell maakte ook de eerste elektronische drummachine, de rythmicon.^[3] Theremins landgenote, de in 1921 naar de Verenigde Staten geëmigreerde violiste Clara Rockmore (geboren Reisenberg), werd als bespeler van de theremin zijn muze. Halverwege de jaren 1930 trad Theremin in het huwelijk met de Afro-Amerikaanse balletdanseres Lavina Williams.^[4] Gemengde huwelijken waren toendertijd in de VS nog omstreden en het echtpaar werd in hun sociale kringen buitengesloten.

Terug naar de Sovjet-Unie

In 1938 keerde Theremin om onopgehelderde omstandigheden terug naar de Sovjet-Unie, waarop in de westerse Wereld niets meer over hem werd vernomen en men lange tijd aannam dat hij kort daarop was gestorven. Echter op 15 augustus 1939 werd hij door een speciale commissie van NKVD, de latere KGBKGB) wegens anti-Sovjetpropaganda gearresteerd en veroordeeld tot een tienjarige werkstraf. Theremin verbleef een tijdlang in een Goelag, maar wist uiteindelijk op te klimmen binnen de NKVD/KGB. Hij werd te werk gesteld in een sharashka (geheime laboratoria in het Goelag-kampsysteem), samen met Andrej Toepolev, Sergej Koroljov en andere bekende wetenschappers en ingenieurs, waar hij deelnam aan de ontwikkeling van een radiobesturingssysteem voor onbemande vliegtuigen en spionnage-apparatuur.

The Thing, replica van het opengewerkte wapenschild

In 1945 ontwierp hij "The Thing" (het ding), ook bekend als de Great Seal bug, afluisterapparatuur die werkte op basis van passieve radiotechnologie – een voorloper van RFID. Het was een ongekend geavanceerd apparaat, draadloos, batterijloos, microfoonloos, ondetecteerbaar. Het werd verborgen in een blikje onder de snavel van de adelaar op het Grootzegel van de Verenigde Staten, dat als geschenk van de Sovjet-Unie aangeboden werd aan William Averell Harriman, de Amerikaanse ambassadeur in de Sovjet-Unie, op 4 augustus 1945. Voor deze uitvinding ontving hij de Stalinprijs. De Stalinprijs was in de toenmalige valuta 100 roebel waard, maar betekende ook vrijheid, legale huisvesting en de vrijheid om te kiezen waar je wilde wonen. Tot 1966 werkte Theremin voor de KGB, terwijl hij zijn elektronische muziekinstrumenten doorontwikkelde.

Latere leeftijd

Aan het Conservatorium van Moskou bekleedde hij de functie van professor in de akoestiek.^[5] Begin jaren 1990 werd hij internationaal geëerd en ondernam hij vele reizen. Een van zijn laatste optredens was begin 1993 op het Koninklijk Conservatorium in Den Haag.^[1] Later dat jaar overleed hij in Moskou op de hoge leeftijd van 97 jaar.

Privé leven

Theremin was op 24 mei 1924 in Moskou getrouwd met de twintigjarige Katia (Jekaterina Pavlovna) Konstantinova, waarvan hij tijdens zijn verblijf in New York scheidde. Theremin keerde in 1938 zonder zijn tweede vrouw Lavinia Williams terug naar de Sovjet-Unie. Hun huwelijk werd ontbonden. In 1947 trouwde Theremin met Maria Guschina, zij kregen twee kinderen Lena and Natalia.

Video

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen

(en) Galeyev, Bulat M.; Vertaald door Vladimir Chudnovsky, Light and Shadows of a Great Life: In Commemoration of the One-Hundredth Anniversary of the Birth of Leon Theremin, Pioneer of Electronic Art. Leonardo Music Journal (LMJ) (1996). Geraadpleegd op 13 07 2010.
(de) Lev Sergejewitsch Termen 1896 - 1993. IMA :: Instituut voor Media-Archeologie. Gearchiveerd op 21 augustus 2011. Geraadpleegd op 24 november 2025.

Referenties

↑ ^a ^b Galeyev, LMJ
↑ Lev Termen IMA
↑ ^a ^b (December 2020). Kijk, met losse handjes. De Ingenieur 132: 60-61.
↑ Voogd, Fanta (1 juni 2023). Oerknal van de elektronische muziek Theremin. Heaven 2023
↑ (en) Schonberg, Harold (26 april 1967). Music: Leon Theremin; Inventor of Instrument Bearing His Name Is Interviewed in the Soviet Union. The New York Times 1967

Externe links

(ru) Theremin Times - Eerste Russische portaal over Theremin

[Galeyev-1] Galeyev, LMJ

[2] Lev Termen IMA

[Ingenieur-3] (December 2020). Kijk, met losse handjes. De Ingenieur 132: 60-61.

[4] Voogd, Fanta (1 juni 2023). Oerknal van de elektronische muziek Theremin. Heaven 2023

[5] (en) Schonberg, Harold (26 april 1967). Music: Leon Theremin; Inventor of Instrument Bearing His Name Is Interviewed in the Soviet Union. The New York Times 1967

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]