Waaier (ventilatie)

Een waaier

Een waaier is een instrument met een breed, plat oppervlak dat men manueel bedient om zich koelte toe te wuiven. Handwaaiers zijn over het algemeen van het vouwbare type die de vorm hebben van een cirkelsegment en gemaakt zijn van een dun materiaal (zoals papier of veren) dat is gemonteerd op latten die rond een draaipunt open- en toeklappen, zodat de waaier kan worden dichtgeklapt wanneer die niet in gebruik is.

Anatomie

In het algemeen bestaan er twee types van handwaaier: de stijve waaier, en de vouwwaaier.

Stijve waaier

Stijve waaiers zijn, zoals de naam al doet vermoeden, waaiers die niet opgevouwen, opgerold of opgeplooid kunnen worden.

Pukuishan

De pukuishan (Chinees: 蒲葵扇), ook wel pushan (Chinees: 蒲扇) genoemd, was een palmbladwaaier dat gemaakt werd van de bladeren en de stengels van de pukui (Livistona chinensis).

• 
  De pukuishan, een Chinese palmbladwaaier.

Tuanshan

De tuanshan (团扇), ook wel 'waaier van hereniging' genoemd, is een ronde zijden waaier van het type 'stijve waaier'. Deze waaiers werden vooral door vrouwen gebruikt tijdens de Tang-Dynastie, en werden later in Japan geïntroduceerd.

Vouwwaaier

De vouwwaaier bestaat uit losse fragmenten die verbonden zijn aan een zijde. De rest wordt bijeen gehouden door textiel of een ander materiaal dat geen wind doorlaat. Door de waaier te richten naar het gezicht, ontstaat er door beweging een tocht. De vorm van de waaier is te vergelijken met die van een open gespreide pauwenstaart.

Briséwaaier

Een vouwwaaier gemaakt van één enkel materiaal wordt een briséwaaier genoemd. De meeste kwamen uit Kanton en waren versierd met Chinese landschappen of scènes uit het dagelijks leven. De waaiers werden geleverd in speciale dozen van dik papier met de naam of het merkteken van de ivoorsnijder.

• 
  Briséwaaier, China, 18e eeuw.
• 
  Beschilderde briséwaaier, China, 18e eeuw.
• 
  Briséwaaier met stalen decoratie, ca. 1820.
• 
  Briséwaaier, Japan, ca. 1880.

Hiōgi

Een hiōgi is een Japanse vouwwaaier vervaardigd uit hout van de Japanse cipres (Chamaecyparis obtusa), ook wel hinoki (Japans: 檜 of 桧, hinoki) genoemd.

• 
  Hiōgi, Japan, late 12e eeuw.

Mai ōgi

De mai ōgi is een Japanse danswaaier die vervaardigd is uit tien latten en een dikke papieren houder. Japanse schilders maakten een grote verscheidenheid aan ontwerpen en patronen. De latjes, gemaakt van ivoor, been, mica, parelmoer, sandelhout of schildpadschild, werden gesneden en bedekt met papier of stof.

• 
  Mai ōgi, Japan.

Zheshan

De vouwwaaier (Chinees: 折扇) werd tijdens de Noordelijke Song-dynastie voor het eerst in China geïntroduceerd door een Japanse monnik. De Chinezen vernieuwden het ontwerp van de vouwwaaier door de briséwaaier ('gebroken waaier') te creëren.

• 
  Vouwwaaier, China, ca. 1840.
• 
  Vouwwaaier, China, ca. 1840.

Geschiedenis

Een waaier wordt al eeuwenlang door dames gebruikt om zich onopvallend wat af te koelen: veel vrouwen waren in het verleden ingesnoerd en droegen vele rokken en accessoires. Zij benutten een waaier tevens om discreet en elegant hun rijkdom te tonen. Veel waaiers waren versierd en waren kostbare objecten. Vaak werden ze vervaardigd uit dure stoffen zoals zijde, fluweel, satijn, batist, linnen, kant, perkament, papier, been, pluimen, ivoor, albast, zilver, goud, hout en parelmoer. De afwerking bestond uit kleine details, van een strik of borduursel tot zelfs diamanten en edelstenen. Soms was een waaier onderdeel van een parure, zoals bij de Mellerio-parure het geval is.

Afrika

Een Igbo handwaaier.

Egypte

De oorsprong van handwaaiers kan worden teruggevoerd tot wel 4000 jaar geleden in Egypte. De Egyptenaren beschouwde ze als heilige voorwerpen, en in de tombe van Toetanchamon werden twee fraai bewerkte handwaaiers gevonden.

Nigeria

In Igboland, Nigeria, zijn er handwaaiers gevonden die dateren uit de 9de- 11de eeuw. Moderne handwaaiers (Akupe) worden meestal geassocieerd met huwelijken, speciale evenementen en ceremonies.

Azië

Aziatische waaierdans

China

In het oude China bestonden er veel verschillende soorten waaiers. Het Chinese karakter voor "waaier" (扇) is etymologisch samengesteld uit de karakters voor "deur" (戶) en "veer" (羽). Waaiers spelen sinds oudsher een belangrijke rol in het leven van de Chinezen, en worden o.a. gebruikt voor verkoeling, luchtcirculatie, ceremonies en als modeaccessoires.

In het oude China bestonden waaiers in verschillende vormen – zoals blad-, ovale of een halvemaanvorm – en werden ze gemaakt van diverse materialen zoals zijde, bamboe en veren.

In latere eeuwen werden Chinese gedichten en vierwoordige uitdrukkingen gebruikt om waaiers te versieren, met behulp van Chinese kalligrafiepennen. De Chinese danswaaier werd ontwikkeld in de 7e eeuw.

Japan

19e-eeuwse afbeelding van een Japanse waaier

De makelij van Japanse handwaaiers werd sterk beïnvloed door waaiers uit China. In de beginperiode bestonden er twee soorten waaiers: de tuan shan (ronde waaier), en de bian mian (schermwaaier). De bian mian was een stijve waaier die gemakkelijk in de hand kon worden gehouden. De vouwwaaier werd uitgevonden in Japan tussen de 6e en 9e eeuw. Volgens een legende zou tijdens het bewind van keizer Tenji (626-672) een ambachtsman een dode vleermuis met verbrande vleugels hebben gevonden. Deze vondst inspireerde de man tot het maken van een prototype van 's werelds eerste vouwwaaier.

Tijdens de Edoperiode werd de waaier kunstzinnig beschilderd en groeide uit tot grote kunst.

In de 11e eeuw brachten Koreaanse gezanten vouwwaaiers van Japanse oorsprong mee naar het Chinese hof als geschenk. De populariteit van de vouwwaaiers was zo groot dat er tijdens de Heian-periode weeldewetten werden uitgevaardigd die de decoratie van zowel hiōgi als papieren vouwwaaiers beperkten.

Waaiers werden ook in het leger gebruikt om signalen te versturen op het slagveld. Ze werden echter vooral gebruikt voor sociale en hofactiviteiten. In Japan werden waaiers op verschillende manieren gebruikt: door krijgers als wapen, door acteurs en dansers bij voorstellingen, en door kinderen als speelgoed.

Europa

Griekse Oudheid

Standbeeld van een vrouw met een waaier. Griekenland, 3e eeuw v.Chr.

Archeologische sites en oude teksten tonen aan dat waaiers in het oude Griekenland al minstens sinds de 4de eeuw v.Chr. werd gebruikt. Handwaaiers – rhipis, rhipister of rhipidion (Oudgrieks: ῥιπίς, ῥιπιστήρ of ῥιπίδιον) genoemd – werden gedragen door slavinnen en eunuchen die als taak hadden om er al zwaaiend een verkoelend briesje mee te creëren. Een dame van stand droeg of gebruikte zelf geen waaier, maar een heer kon wel een waaier zelf ter hand nemen en gebruiken om, als een gebaar van beleefdheid, een dame te verkoelen. Behalve voor verkoeling werden waaiers ook gebruikt om insecten te verjagen, en om vuur aan te wakkeren bij het koken of bij het altaar.

Middeleeuwen

De oudst bekende waaier uit het christelijke Europa was de flabellum (ceremoniële waaier), die dateert uit de 6e eeuw. Deze werd tijdens kerkdiensten gebruikt om insecten weg te houden van het gewijde brood en de wijn. Het gebruik ervan verdween in West-Europa, maar wordt nog steeds toegepast in de Oosters-orthodoxe en Ethiopische kerken.

Handwaaiers waren tijdens de Hoge Middeleeuwen afwezig in Europa, totdat ze in de 13e en 14e eeuw opnieuw werden geïntroduceerd. Waaiers uit het Midden-Oosten werden meegebracht door kruisvaarders en vluchtelingen uit het Oost-Romeinse Rijk.

Portugese handelaren openden in de 15e eeuw de zeeweg naar China, en waren waarschijnlijk de eersten die oosterse waaiers in aanzienlijke hoeveelheden naar Europa brachten.

• 
  Liturgische waaier, Roemenië, 1470.

Vroegmoderne tijd

Het "Darnley Portret" van Elizabeth I, koningin van Engeland. In haar rechterhand houdt zij een handwaaier vast gedecoreerd met bontgekleurde veren.

De stijve waaier, meestal versierd met veren en juwelen, was zeer populair bij Europese dames die het als een modeaccessoire aan hun rok vasthingen. Men kan dit type waaier soms afgebeeld zien in portretten van edelvrouwen. Ondanks de populariteit van dit type, is het vooral de meer exotische vouwwaaier waarvan er meer bewaard gebleven zijn. De exemplaren uit de 15e eeuw die men tegenwoordig in musea kan bezichtigen zijn meestal vervaardigd uit lederen bladeren met uitgesneden patronen die een kantachtig ontwerp vormen, of uit een stijver blad met inlegwerk. Een van de kenmerken van deze waaiers is de vrij ruwe afwerking van de latten en de manier waarop de lederen bladen vaak in de latten werden vastgeschoven in plaats van gelijmd zoals bij latere vouwwaaiers. Ondanks de gebrekkige constructiemethoden waren vouwwaaiers in deze periode prestigieuze, exotische voorwerpen.

In de 17e eeuw raakte de stijve waaier uit de mode en kregen vouwwaaiers de overhand in Europa. Waaiers begonnen fraai beschilderde bladeren te tonen, vaak met een religieus of klassiek thema. Ook de achterkant van deze vroege waaiers werd versierd met uitgebreide bloemmotieven. De latten zijn vaak van eenvoudig ivoor of schildpadschild, soms ingelegd met goud- of zilverkleurig piquéwerk. De manier waarop de latten dicht bij elkaar staan, vaak met weinig of geen ruimte ertussen, is een van de kenmerkende eigenschappen van waaiers uit dit tijdperk.

In 1685 werd het Edict van Nantes in Frankrijk herroepen. Dit leidde tot grootschalige emigratie van veel waaiermakers vanuit Frankrijk naar de omliggende protestantse landen (zoals Engeland). Deze verspreiding van vakmanschap is op te merken in de toenemende kwaliteit van veel waaiers uit deze niet-Franse landen na die datum.

Tegen het einde van de 17e eeuw werden er enorme aantallen Chinese en, in mindere mate, Japanse waaiers geïmporteerd. Deze waaiers waren meestal van vrij slechte kwaliteit naar oosterse maatstaven, omdat ze gemaakt werden voor de minder veeleisende Europese markt.

In de 18e eeuw bereikten waaiers een hoog artistiek niveau en werden ze in heel Europa vervaardigd, vaak door gespecialiseerde ambachtslieden, van bladeren of takken. Gevouwen waaiers van zijde of perkament werden versierd en beschilderd door kunstenaars. Waaiers werden in die tijd ook nog steeds geïmporteerd uit China door de Oost-Indische Compagnieën. Rond het midden van de 18e eeuw begonnen uitvinders mechanische waaiers te ontwerpen. Opwindwaaiers (vergelijkbaar met opwindklokken) waren populair in de 18e eeuw.

• 
  Vouwwaaier, Europa, 1745.
• 
  Vouwwaaier, Frankrijk, 1760-80.
• 
  Vouwwaaier, Italië, 1770.
• 
  Vouwwaaier, Europa, vierde kwart 18e eeuw.

Moderne tijd

In de 19e eeuw zorgde veranderingen in de Europese mode ervoor dat grootte en de decoratie van waaiers sterk begon te variëren. De schermwaaier (Frans: éventail a écran) kwam in de mode, maar werd nooit zo populair als de veel gemakkelijkere mee te nemen opvouwbare waaiers die ondertussen een vast onderdeel van de dameskleding waren geworden. De schermwaaier werd voornamelijk binnenshuis gebruikt. Op schilderijen van interieurs uit de 18e en 19e eeuw ziet men er soms een op een schoorsteenmantel liggen. Ze werden vooral gebruikt om het gezicht van een vrouw te beschermen tegen de felle gloed en de hitte van het vuur, om te voorkomen dat ze "coup rose" of rode wangen kreeg door de hitte.

Het ontwerp van de schermwaaier bestaat uit een vast handvat, meestal gemaakt van prachtig gedraaid (beschilderd of gefreesd) hout, bevestigd aan een plat scherm. Het scherm kon gemaakt zijn van zijde gespannen op een frame of van dun hout, leer of papier-maché. Het oppervlak was vaak prachtig beschilderd met taferelen variërend van bloemen en paradijsvogels tot religieuze taferelen. Aan het einde van de 19e eeuw verdwenen ze toen de behoefte eraan ophield. Gedurende de 19e eeuw produceerden bedrijven zoals Jennens and Bettridge uit Birmingham veel waaiers van papier-maché.

• 
  Vouwwaaier, Italië, vroege 19e eeuw.
• 
  Vouwwaaier, Europa, tweede kwart 19e eeuw.
• 
  Vouwwaaier, midden 19e eeuw.
• 
  Vouwwaaier, Spanje, 1860.
• 
  Vouwwaaier, Frankrijk, 19e eeuw.

Sociale functie

Waaiers werden gebruikt als communicatiemiddel, om aandacht te trekken, en waren een instrument in de kunst van het verleiden. Zo konden discreet signalen worden doorgegeven. Door de waaier in een bepaalde positie te houden, kon men geheime spelletjes spelen.

Door de stand van de waaier ten opzichte van het lichaam kon een dame boodschappen uitzenden:

• de waaier tegen de rechterschouder drukken betekende iemand helemaal niet moeten
• het rechteroog met de waaier aanraken betekende dat zij zo snel mogelijk een afspraakje wilde maken
• door beide ogen met een waaier te bedekken gaf zij te kennen dat ze van iemand houdt
• de waaier tegen het linkeroor aandrukken betekende dat zij niet wou dat geheimpjes werden prijsgegeven

In waaierdansen vormden waaiers een onvervangbaar attribuut.

Hedendaags gebruik

In Spanje is de waaier (el abanico) nog steeds populair en een veelgebruikt attribuut (bijvoorbeeld in de Flamenco). De waaier wordt ook gebruikt tijdens Pansori-optredens.

Bord in de vorm van een waaier, Asian Art Museum, San Francisco

Collectie

De Amsterdamse historicus Isa van Eeghen bouwde tijdens haar leven een verzameling op van zo'n duizend exemplaren, die in 1997, een jaar na haar overlijden, werd overgedragen aan het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap. Ook de collectie van Felix Tal (ong. 150 stuks) kwam via de gemeente Velsen in 2010 terecht bij het KOG, dat nu beschikt over de grootste verzameling waaiers in Nederland.

Externe link

• De taal van de waaier, Verre verwanten, NTR

Bronnen, noten en/of referenties

Mediabestanden

Zie de categorie Hand fans van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.