Agglutinatie (taalkunde)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Agglutinatie is een morfologisch verschijnsel waarbij affixen zoals achtervoegsels aan een woord worden toegevoegd, die de betekenis ervan verder specificeren. Talen waarbij systematisch veel gebruik wordt gemaakt van agglutinatie heten agglutinerende talen.

Het begrip agglutinatie werd in 1836 door Wilhelm von Humboldt geïntroduceerd om talen uit morfologisch oogpunt te classificeren. Het is afgeleid van het Latijnse werkwoord agglutinare, dat samenlijmen betekent.

De Hongaarse taal en het Turks zijn voorbeelden van agglutinerende talen. Dit zijn talen waarbij de buigingsvormen van de woorden vervangen zijn door los aan de stam "verlijmde" aanhangsels. Deze aanhangsels bewaren wel hun zelfstandige betekenis. Het Nederlands is minder agglutinerend, het Frans vrijwel niet.

[bewerk] Illustratie

Het Nederlands is geen sterk agglutinerende taal; niettemin illustreert het volgende voorbeeld het verschijnsel:

Woord	Affix 1	Affix 2	Toelichting
huis			stam van het woord
huis	-je		het achtervoegsel '-je' drukt uit dat het om een klein object gaat
huis	-je-	-s	de uitgang '-s' drukt uit dat het om meer dan één object gaat

Dit voorbeeld illustreert tegelijkertijd dat er volgorderegels kunnen bestaan. Zo kan in het Nederlands en in het Engels een achtervoegsel (waarmee een afleiding gevormd wordt) nog worden gevolgd door een (verbuigings)uitgang

kijk — kijker — kijkers

maar het omgekeerde is niet het geval: de uitgang kan niet aan het afleidingsachtervoegsel voorafgaan, en het woord kijk-s-er is geen welgevormd Nederlands woord.

[bewerk] Functies van affixen

In agglutinerende talen drukken affixen veel meer uit, zoals de bezitter van het object, het geslacht van die persoon, de locatie van het object (of de richting, als het in beweging is), de tijd (zoals verleden tijd, toekomende tijd), enzovoorts. Wat precies met de affixen uitgedrukt kan worden, verschilt per agglutinerende taal. Vanzelfsprekend worden woorden steeds langer naarmate er meer affixen aan toegevoegd worden, en in agglutinerende talen komen dan ook zinnen met relatief lange woorden voor.

Een voorbeeld uit het Turks:

Woord	Affix 1	Affix 2	Affix 3	Toelichting
ev				stam van het woord (betekenis: 'huis')
ev	-ler			het achtervoegsel '-ler' drukt het meervoud uit
ev	-ler	-im		het achtervoegsel '-im' drukt bez. vnw., mijn, uit
ev	-ler	-im	-de	het achtervoegsel '-de' drukt de plaats, in, uit

Het Turkse evlerimde betekent dus in mijn huizen.

Een bekende woordgrap in het Turks is Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmısınız?, waarbij het woord Çekoslovakya een maximaal aantal achtervoegsels krijgt. Het betekent zoveel als Behoort u tot degenen die wij niet Tsjechoslowaaks hebben weten te maken?.