Werkwoord
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Het werkwoord (Latijn: verbum) is een woord dat in bijna alle talen van de wereld samen met het subject (onderwerp) en eventueel een object (voorwerp) de basis vormt van een zin.
Werkwoorden verschillen als woordsoort wezenlijk van naamwoorden, doordat ze geen verwijzende functie hebben maar een actie (doen, gooien), toestand (zijn, staan, drijven) of een gebeurtenis (sterven, glinsteren) uitdrukken.
Inhoud |
[bewerken] Overgankelijkheid
Men onderscheidt overgankelijke (transitieve) en onovergankelijke (intransitieve) werkwoorden.
[bewerken] Overgankelijke werkwoorden
Overgankelijke of transitieve werkwoorden hebben naast een onderwerp ook één of twee objecten:
- Jan slaat Piet
Deze bovenstaande zin heeft één object. Jan is het onderwerp en Piet is object (in dit geval lijdend voorwerp).
- Jan geeft Piet een boek
Deze zin heeft twee objecten: Piet en een boek (Piet is meewerkend voorwerp, een boek lijdend voorwerp).
Kenmerkend is dat het object subject wordt en vice versa, wanneer je het werkwoord passief maakt. Bijvoorbeeld: 'ik sla hem' wordt na passiveren: 'hij wordt door mij geslagen'. Zie verder bedrijvende vorm en lijdende vorm.
[bewerken] Onovergankelijke werkwoorden
Onovergankelijke of intransitieve werkwoorden hebben geen object:
- Hij glimt
Er zijn ook werkwoorden die zowel met als zonder object kunnen optreden:
- Het sneeuwt
- Het sneeuwt poedersuiker
[bewerken] Getal en persoon
In bijna alle talen (behalve de puur analytische) veranderen werkwoorden in meer of mindere mate van vorm al naargelang het getal, de persoon en soms ook het geslacht van het bijbehorende subject. Dit heet de vervoeging. De aldus aan het subject aangepaste werkwoordsvorm heet ook wel de persoonsvorm. Met het getal wordt bedoeld enkelvoud (singularis) of meervoud (pluralis). Sommige talen kennen ook nog het tweevoud (dualis). Persoon onderscheiden wij in eerste, tweede en derde persoon. Deze zijn in het enkelvoud: (1) ik, (2) jij en u (en gij) en (3) hij, zij en het. In het meervoud: (1) wij, (2) jullie en u en (3) zij.
Zie werkwoord (Nederlands) voor informatie over hoe dit specifiek in het Nederlands wordt gerealiseerd.
[bewerken] Tijd
Werkwoorden worden ook vervoegd naar tijd (tempus mv:tempora):
- Onvoltooid tegenwoordige tijd (presens): ik loop
- Voltooid tegenwoordige tijd (perfectum): ik heb gelopen
- Onvoltooid verleden tijd (imperfectum): ik liep
- Voltooid verleden tijd (plusquamperfectum): ik had gelopen
- Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd (futurum simplex): ik zal lopen
- Voltooid tegenwoordige toekomende tijd (futurum exactum): ik zal gelopen hebben
- Onvoltooid verleden toekomende tijd (futurum praeteriti): ik zou lopen
- Voltooid verleden toekomende tijd (futurum exactum praeteriti): ik zou gelopen hebben
[bewerken] Wijs
Werkwoorden kennen de volgende wijzen (modi):
Aantonende wijs (indicatief)
Dit is de "normale" vorm van het werkwoord, die de werkelijkheid aangeeft: ik loop, hij liep.
Onbepaalde wijs (infinitief)
Het hele werkwoord: lopen.
Gebiedende wijs (imperatief)
Deze geeft over het algemeen een bevel weer: loop!
Aanvoegende wijs (conjunctief)
De basisbetekenis van de conjunctief is: "iets dat niet waar is, iets waarvan niet zeker is of het waar is, of iets waarvan men wenst dat het waar is": hij zou lopen, hij zou dat gezegd hebben, ik wou dat het zo was.
Uit de hier gegeven formuleringen blijkt duidelijk Nederlands kent - in tegenstelling tot veel andere talen - behoudens versteende uitdrukkingen geen aparte conjunctiefvormen meer kent, maar de betekenis van de conjunctief weergeeft met behulp van hulpwerkwoorden. Het Nederlands gebruikt het imperfectum van de aantonende wijs (was het maar zo) en/of omschrijven de betekenis van de conjunctief door middel van het hulpwerkwoord zullen: ik zou het niet doen.
Heel incidenteel komen nog echte conjunctiefvormen voor, bijvoorbeeld om extra nadruk te leggen op het bevel/advies/wens: leve de koningin!, het ga je goed , men zegge het voort en Tijdens de rechtszaak kwamen alle gruwelijke details over het drama aan bod. Wie daar kennis van wil nemen, leze de Telegraaf van vrijdag.
| WERKWOORD : de WIJZEN | ||
| modi | wijzen | voorbeeld |
| Infinitief | onbepaalde wijs | lopen |
| Participium | deelwoord | lopende |
| Indicatief | aantonende wijs | ik loop |
| Imperatief | gebiedende wijs | loop! |
| Conjunctief | aanvoegende wijs | dat hij lope |
| Conditionalis | voorwaardelijke wijs | Als ...,zou hij lopen |
| Optatief | wensende wijs | moge hij lopen |
| Gerundium | verbaal substantief | het lopen |
| Gerundivum | verbaal adjectief | lopend |
| Supinum | verbaal substantief | het lopen |
| Woordsoorten |
|---|
|
bijvoeglijk naamwoord · bijwoord · eigennaam · lidwoord · telwoord (hoofdtelwoord · rangtelwoord) · tussenwerpsel · voegwoord · voornaamwoord (aanwijzend · betrekkelijk · bezittelijk · onbepaald · persoonlijk · uitroepend · vragend · wederkerend · wederkerig) · voorzetsel · werkwoord |
 |
Zoek werkwoord op in het WikiWoordenboek. |
