Gerundivum

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Het gerundivum is een grammaticale constructie die vooral in het Latijn gebruikt wordt. Het gerundivum is een verbaaladjectief. Dit wil zeggen dat het bijvoeglijk wordt verbogen (bonus, -a, -um) en wordt vertaald met 'moeten...kunnen...' of als het negatief is met 'niet mogen...' of 'niet kunnen...'

Een beroemd voorbeeld van het gerundivum is het woord delendam in de uitspraak van de Romeinse senator Cato: Ceterum censeo Carthaginem esse delendam. Een ander bekend voorbeeld is een citaat van Horatius, vaak nog gebruikt als oproep tot het borreluur: "Nunc est bibendum" (Nu is het tijd om te drinken).
Ook het woord agenda is een gerundivum, net als de woorden promovendus, legenda, examinandus, addendum en corrigendum en de eigennaam Amanda. Ook het Nederlandse woord legende is van oorsprong een gerundivum.

Vorming[bewerken]

Het gerundivum wordt gevormd op basis van het participium praesens actief. De laatste letter van de stam van het participium praesens wordt vervangen door een d en daaraan worden de uitgangen van bonus, -a, -um toegevoegd.

Voorbeelden:

  • amareamant-isamandamand-us, -a, -um.
  • tegĕretegent-istegendtegend-us, -a, -um.

Opmerkingen[bewerken]

* In het oude (en archaïserende) Latijn werd het Gerundivum van de werkwoorden op -ĕre en -ire gevormd met -undus, -unda, -undum enz...
In ambtelijke en juridische taal, zoals in wetteksten en in de titulatuur van magistraten bleef deze karakteristieke uitgang bewaard (vb. ... repetundis, ... faciundis, ... dicundo, ... feriundo, enz.)
* Het gerundivum van ire is, ook in het klassiek Latijn eundus, -a, -um.

Betekenis en gebruik[bewerken]

Het gerundivum heeft altijd Passieve betekenis, en de meest letterlijke vertaling is "moetende (ge-) ….. worden" ["die moet (ge-) ….. worden"]. Voorbeelden:

  • amandus = "moetende bemind worden" en vandaar vrijer "te beminnen", "beminnelijk";
  • timendus = "moetende gevreesd worden" en vandaar vrijer "te vrezen", "geducht";
  • agendus = "moetende (uit)gevoerd worden" en vandaar vrijer "uit te voeren", "die moet uitgevoerd worden", enz…

We kunnen het gerundivum op drie verschillende manieren gebruiken:

Zelfstandig[bewerken]

Het gerundivum staat op zichzelf en wordt vertaald met "(iemand / iets) die / dat (ge-)... moet worden". Voorbeelden:

  • corrigendum = "wat dient verbeterd te worden"
  • addendum = "wat dient toegevoegd te worden"
  • agenda = "dingen die uitgevoerd moeten worden"

Bijvoeglijk[bewerken]

Het gerundivum staat bijvoeglijk bij een zelfstandig naamwoord en we vertalen met "te <werkwoord> <substantief>". Voorbeelden:

  • timendus hostis = "een te vrezen vijand""een geduchte vijand"
  • laudanda virtus = "een te bewonderen dapperheid""een bewonderenswaardige dapperheid"
  • horrendum bellum = "een oorlog waarvoor gehuiverd moet worden""een huiveringwekkende oorlog"

Gerundivum necessitatis[bewerken]

Het gerundivum necessitatis staat als naamwoordelijk gezegde bij esse en we vertalen door "... moet(en) (ge-) ... worden." De handelende persoon staat in de vorm van een dativus auctoris. Voorbeelden:

  • Nunc bibendum est (Horatius) = "Nu moet er gedronken worden"
  • Vobis abeundum non est! = = "Jullie mogen niet weggaan" (Letterlijk: "Voor jullie is niet weg te gaan")
  • Colenda iuveni est virtus (Cicero) = "Jonge mensen moeten de deugd in ere houden" (Letterlijker: "Het is aan een jongeling de deugd in ere te houden")

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

WERKWOORDWIJZEN
modus wijs voorbeeld
Infinitief onbepaalde wijs lopen
Participium deelwoord lopende
Indicatief aantonende wijs ik loop
Imperatief gebiedende wijs loop!
Conjunctief aanvoegende wijs dat hij lope
Conditionalis voorwaardelijke wijs Als ...,zou hij lopen
Optatief wensende wijs moge hij lopen
Gerundium verbaal substantief het lopen
Gerundivum verbaal adjectief lopend
Supinum verbaal substantief het lopen