Naamval

Naamvallen
Nominatief
Genitief
Datief
Accusatief
Vocatief
Ablatief
Locatief
Instrumentalis
Algemene Latijnse vervoegingen en verbuigingen

Een naamval of casus is een middel waarmee de grammaticale functie van een woord in de zin kan worden aangegeven. Zichtbare naamvallen betreffen de morfologie, wat wil zeggen dat de vorm van het betrokken woord wijzigingen ondergaat, meestal in de vorm van een naamvalsuitgang - en worden onderscheiden van onzichtbare (abstracte) naamvallen.

Benaming van de Indo-Europese naamvallen

Voorbeelden van Indo-Europese talen met morfologische naamvallen zijn het Latijn, het Russisch en het Duits. In al deze talen gaat het naamvallensysteem terug op dat van het Proto-Indo-Europees, dat acht naamvallen kende (zie het tabelletje hiernaast). Het naamvallensysteem op zich is echter zeker niet iets specifieks voor deze taalfamilie.

De term naamval wordt vaak in engere zin gebruikt voor vormen die afstammen van deze oorspronkelijke acht, maar kan ook in breder verband toegepast worden in de analyse van andere taalgroepen.

De acht Indo-Europese naamvallen hebben verschillende namen: aangegeven met de rangtelwoorden eerste t/m achtste, met de vernederlandsing van de Latijnse namen, ofwel een Nederlandse vertaling; voor dit laatste heeft o.a. Christiaen van Heule zich ingezet. Het onderscheid tussen de locatief en de instrumentalis bestaat tegenwoordig nog in veel Slavische talen.

Rangtelwoord	Vernederlandsing	Vertaling (van Heule)
Eerste naamval	Nominatief	Noemer
Tweede naamval	Genitief	Bearer (Drager)
Derde naamval	Datief	Gever
Vierde naamval	Accusatief	Aenklager (Aanklager)
Vijfde naamval	Vocatief	Rouper (Roeper)
Zesde naamval	Ablatief	Ofnemer (Afnemer)
Zevende naamval	Locatief	-
Achtste naamval	Instrumentalis	-

Taalkundigen (en Wikipedia, zie tabel boven) geven de voorkeur aan de vernederlandsing, taalpuristen eerder aan het rangtelwoord of een vertaling.

Gebruik van naamvallen

Sommige talen, zoals het Nieuwgrieks en het Arabisch, hebben slechts een paar naamvallen. Andere niet-Indo-Europese talen zoals het Fins en het Hongaars hebben er veel meer. Of juist helemaal geen, zoals het Mandarijn. Het volledig ontbreken van een naamvallensysteem is kenmerkend voor een isolerende taal.

Talen die geen of niet in alle gevallen naamvallen gebruiken - van het type analytische taal -, gebruiken hiervoor in de plaats meestal voorzetsels of een vaste volgorde van woorden en zinsdelen. Een voorbeeld van een naamvallen- versus voorzetselsysteem aan de hand van het Duits en het Nederlands:

• Das Auto meines Bruders
• De auto van mijn broer

• Tod den Spammern!
• Dood aan de spammers!

Het Duits bezigt hier een naamval om de functie van mein Bruder (genitief) en die Spammer (datief) aan te geven. Het Nederlands bezigt in plaats daarvan een voorzetsel: in de eerste zin van, in de tweede aan.

In veel talen worden naamvallen en voorzetsel ook in combinatie gebruikt. Het Nederlandse voorzetsel met had bijvoorbeeld in het verleden de datief, in het Duits is dat voor het overeenkomstige mit nog steeds het geval. In zekere zin heeft dit gebruik iets tautologisch, want vaak is bij het weglaten van de naamvalsuitgang de betekenis nog steeds duidelijk. Dit is waarschijnlijk ook de reden of een van de redenen dat het Nederlands de overeenkomstige uitgangen gaandeweg verloren heeft.

Er zijn echter ook voorzetsels die in combinatie met meer dan een naamval voorkomen, en meestal is er dan ook verschil in betekenis. In het Russisch bijvoorbeeld heeft het voorzetsel s bijvoorbeeld ofwel de betekenis met ofwel vanaf. In het eerste geval gaat het gepaard met de instrumentalis in het tweede met de genitief.

Een voorbeeld van naamval versus woordvolgorde aan de hand van het Nederlands en het Latijn:

• Cornelia slaat Marcus

Het Nederlands kent in dit geval geen naamvalsonderscheid (meer). In plaats daarvan wordt hier een vaste woordvolgorde gebruikt. Aan Cornelia en Marcus is niet te zien welke functie ze hebben in de zin. Je kan niet zeggen Marcus slaat Cornelia als je bedoelt dat Cornelia Marcus slaat. In het Latijn - waar de zelfstandige naamwoorden uitgangen kregen - is het anders. De volgende twee zinnen betekenen hetzelfde:

• Cornelia Marcum castigat (Cornelia slaat Marcus)
• Marcum Cornelia castigat (Cornelia slaat Marcus)

Dit kan omdat in het Latijn de functie van woorden uit de naamvalsvorm ervan blijkt. De nominatief-uitgang -a bij Cornelia wijst er in dit geval op dat Cornelia onderwerp is in deze zin. De accusatief-uitgang -um bij Marcum wijst erop dat dit woord lijdend voorwerp is. Hierdoor is de woordvolgorde dus niet meer van belang. Zou je willen zeggen dat Marcus Cornelia slaat, dan wordt het:

• Marcus Corneliam castigat (Marcus slaat Cornelia)
• Corneliam Marcus castigat (Marcus slaat Cornelia)

Dit werkt ook bij gecompliceerdere zinnen:

• Cornelia Marco librum antiquum dat (Cornelia geeft Marcus een oud boek)
• Marco dat librum Cornelia antiquum
• Antiquum Cornelia dat librum Marco
• Librum Marco Cornelia antiquum dat
• Enzovoorts...

Alle mogelijke woordvolgordes (in dit geval 120) zijn in deze zin mogelijk, zonder dat de betekenis verandert. De nadruk in de zin kan echter wel verschillend zijn. De nominatief-uitgang -a geeft aan dat Cornelia onderwerp is, -um (accusatief) dat librum (boek) en antiquum (oud) lijdend voorwerp zijn en -o (datief) dat Marco meewerkend voorwerp is. Hierdoor maakt de volgorde waarin ze staan niet meer uit. Overigens zijn lang niet alle mogelijke volgordes gebruikelijk in het Latijn, al zijn ze in principe wel allemaal correct. Bij gecompliceerdere zinnen kan de woordvolgorde wel degelijk van belang zijn, maar die blijft oneindig veel vrijer dan de Nederlandse. Daardoor kan het Latijn ook veel meer met inversies werken dan het Nederlands.

Naamvallen in het Nederlands

Het Nederlands is in de eerste plaats een analytische taal, en heeft het stelselmatige gebruik van naamvallen dus grotendeels verloren. Persoonlijke voornaamwoorden vormen de enige uitzondering:

Ik zie hem.

Hij ziet mij.

Hem en mij zijn de accusatiefvormen van hij en ik.

Het enige verschil tussen accusatief en datief in het modern Nederlands, buiten de standaard uitdrukkingen, vindt men in het onderscheid tussen hen en hun. Hen is de accusatief van het persoonlijk voornaamwoord in de derde persoon meervoud en hun is de datief. In de praktijk worden deze vormen echter veelal door elkaar gehaald.

Voor de rest moeten we het vooral van de volgorde en de voorzetsels hebben. Toch is er nog een aanzienlijk aantal overblijfselen van de stelselmatige verbuiging van het zelfstandig naamwoord in het Nederlands:

• De heer des huizes = de heer van het huis
• Het jaar der jaren = het jaar van de jaren
• Het beste lied aller tijden = het beste lied van alle tijden
• 's Morgens ga ik naar school, 's middags kom ik terug.
• U bent één mijner vrienden. = U bent één van mijn vrienden.
• Woordenboek der Nederlandsche taal = Woordenboek van de Nederlandse taal

De genitief komt nog het meeste voor in het Nederlands, maar er zijn ook voorbeelden van de datief en de accusatief te vinden in wat vaste of staande uitdrukkingen genoemd worden.

• Van harte!
• Op den duur
• Ik ben slecht ter been
• Iemand in koelen bloede vermoorden

Ook in (achter)namen komen we naamvallen nog wel eens tegen:

• Peter van den Berg
• Wilko ter Witte
• Jan den Appel

Overzicht van naamvallen

Naamval	Betekenis	Voorbeeld	Talen (bijvoorbeeld)
Abessief	afwezigheid van iets	zonder het huis	Fins, Estisch
Ablatief (1)	indirect	het huis betreffend	Latijn, Sanskriet
Ablatief (2)	beweging ergens vandaan	van het huis weg	Fins, Estisch, Latijn, Turks, Tamil
Ablatief (3)	handelend voorwerp	door het huis	Latijn
Absolutief	subject van onovergankelijke werkwoorden; object van overgankelijke werkwoorden	het huis	Baskisch
Accusatief	direct object	het huis	Arabisch, Esperanto, Latijn, Grieks, Oudiers, Duits, Engels, Russisch, Tsjechisch, Slowaaks, Pools, Roemeens
Adessief	dichtbij / op / om...heen	bij het huis	Fins, Estisch
Adverbialis	bijwoord (afgeleid van bijvoeglijk naamwoord)	...	Abchazisch, Georgisch
Allatief	beweging ergens heen	naar het huis, tot bij het huis	Fins, Estisch
Antessief	voorafgaand aan	voorafgaand aan het concert	Dravidische talen
Apudessief	naast	naast het huis	Tsezisch, Bezjta
Aversief (evitatief)	vermijdend/ vrezend	het huis vermijdend/ vrezend	Australische talen
Comitatief	samen met	met het huis	Estisch, Hongaars
Comparatief (Equatief)	(net) als	net als het huis	Mari, Ossetisch, Fins, Sumerisch
Datief	richting, ontvanger; indirect object	aan het huis, ten huize	Duits, (oud-)Latijn, Russisch, Hindi, Oudiers, Pools, Roemeens, Tsjechisch, Slowaaks, Nederlands, Grieks
Dedatief (Respectief)	verwantschap	met het huis verbonden	Quenya (dit is geen natuurlijke taal; mogelijk is deze naamval door Tolkien bedacht)
Delatief	van...af, van...uit, over	van het huis af	Hongaars
Elatief	beweging ergens uit	het huis uit	Fins, Estisch, Hongaars
Ergatief	subject dat een overgankelijk werkwoord uitvoert	het huis	Baskisch, Inuktitut
Essief	kenmerk	zoals het huis	Fins, Estisch, Middel-Egyptisch
Exessief	van...in (toestand)	van een huis tot...	Savo-Fins
Finalis	voor een huis, met een huis als einddoel	...	Semitische talen (vroeger)
Genitief	bezit, betrekking	des huizes	Fins, Estisch, Arabisch, Nederlands, Duits, Hebreeuws, Oudiers, Modern-Iers, Latijn, Grieks, Pools, Roemeens, Tsjechisch,Slowaaks, Engels
Illatief	beweging naar binnen	het huis in	Fins, Estisch
Inessief	binnenin	in het huis	Fins, Estisch, Hongaars, Erzja, Ossetisch, Tsezisch
Instrumentalis / Instructief	benutten van iets	door het huis	Russisch, Sanskriet, Pools, Tsjechisch, Fins.
Intratief	tussen	tussen de huizen	Limbu
Latief	naar...toe	naar het huis toe	Fins, Erzja, Moksja, Mari
Locatief	plaats	in / bij het huis, ten huize	Sanskriet, Lets, Pools, Turks, Xhosa, (oud-)Latijn, Russisch, Tsjechisch, (Nederlands zie locatief)
Multiplicatief	aantal	drie huizen	Hongaars
Nominatief	onderwerp	het huis	vrijwel elke taal
Obliquus	omvattend/betreffend, ofwel elke andere naamval dan het onderwerp		Hindi, Kirmanci, Zazaki, Adyghe, Kabardisch, Oebychs, Bulgaars (alleen bij voornaamwoorden)
Partitief	enkele / aantal / deel van	deel van huis	Fins, Estisch
Pegatief	agens met datief	...	Tlapaneeks
Pertingent	in aanraking met	in aanraking met het huis	Tlingit
Possessief	bezit	het huis toebehorend (des huizes)	Quenya (zie ook "Dedatief").
Postpositionalis	voor bepaalde achterzetsels	het huis aan ...	Hindi
Prepositionalis	na bepaalde voorzetsels	... aan het huis	Russisch
Prolatief {Prosecutief, Vialis}	medium: "door...heen, door middel van"	d.m.v. het huis	Fins, Estisch, Nenets, Baskisch, Inuktitut
Proximatief	dicht bij...	dicht bij het huis	Gimív (kunsttaal)
Subessief	onder, lager dan	onder het huis	Tsezisch
Sublatief	naar het oppervlak/de bodem van	naar de bodem van het huis	Fins, Hongaars, Tsezisch
Superessief	op het oppervlak van	op het huis	Hongaars, Ossetisch, Tsezisch
Temporalis	tijdens, gedurende	gedurende de maaltijd	Hongaars
Terminatief	einde van een beweging of tijd	tot aan het huis	Fins-Oegrische talen, Mongoolse talen, Sumerisch, Tibetaans
Translatief	verandering naar iets	verandert in het huis	Fins, Hongaars, Estisch
Vocatief	aanspreekvorm	huis!	Latijn, Grieks, Oudiers, Modern-Iers, Sanskriet, Pools, Bulgaars, Tsjechisch, Slowaaks Welsh

Zie ook

• Indo-Europese talen
• Paradigma
• Ontleding
• Thematische relatie
• Dieptecasus
• Agglutinatie
• Synthetische taal
• Declinatie

Bronnen, noten en/of referenties