Baskisch
| Baskisch (Euskara) | ||||
| Gesproken in | Baskenland | |||
| Sprekers | 2.000.000 (waarvan 800.000 moedertaalsprekers) | |||
| Taalfamilie | ||||
| Dialecten |
|
|||
| Alfabet | Latijns alfabet | |||
| Officiële status | ||||
| Officieel in |
- |
|||
| Taalcodes | ||||
| ISO 639-1 | eu | |||
| ISO 639-2 | eus | |||
| ISO 639-3 | eus | |||
|
||||
Het Baskisch (in het Baskisch Euskara of Euskera) is een van de weinige niet-Indo-Europese talen van Europa. Het wordt gesproken in Baskenland, het Spaans-Franse grensgebied aan de westkust, en door emigranten uit dit gebied elders in de wereld. Baskisch is de moedertaal van wereldwijd ongeveer 800.000 mensen. Daarvan wonen er 700.000 in Baskenland zelf, waar zij een kwart van de bevolking vormen. Het totaal aantal mensen dat het Baskisch actief of passief beheerst, wordt geschat op bijna 2 miljoen.
Inhoud |
Taalcode [bewerken]
De Taalcode van het Baskisch is eu dan wel baq dan wel eus (volgens ISO 639).
Verband met andere talen [bewerken]
Zie ook: Pre-Indo-Europese talen
Wegens de grote verschillen tussen het Baskisch en alle bekende taalfamilies wordt het een geïsoleerde taal genoemd (niet te verwarren met een isolerende taal).
Pogingen om verwantschap van het Baskisch met andere talen (bijvoorbeeld Georgisch, Iberisch of Hamitisch) aan te tonen, zijn tot nu toe zonder succes. Het vinden van een mogelijke taalverwantschap is voor het Baskisch erg moeilijk, omdat de oudste bronnen van redelijke grootte uit de 15e eeuw stammen, waardoor de structuur van het Proto-Baskisch slechts met moeite gereconstrueerd kan worden.
Ook is het Iberisch, de meest waarschijnlijke kandidaat voor verwantschap, al ruim 15 eeuwen uitgestorven en zijn er van deze taal heel weinig overblijfselen bewaard, hetgeen het onmogelijk maakt de verwantschap ervan met het Baskisch afdoende te bewijzen.
Wel bestaan er sterke aanwijzingen dat het Baskisch verwant is geweest met het, eveneens reeds lang uitgestorven, Aquitaans. Ook van deze taal zijn echter weinig geschreven teksten bewaard gebleven (slechts enkele votieven en grafstenen), zodat niet duidelijk is wat precies het verband was tussen het Baskisch en het Aquitaans.
Vaak wordt de taal ook in verband gebracht met andere niet-Indo-Europese talen in het Middellandse Zeegebied, zoals de Tyrreense talen. Soms overweegt men ook een verband met Afro-Aziatische talen en Dravidische talen.
Bijzondere taalkundige eigenschappen [bewerken]
Het Baskisch is een synthetische taal en wordt dus gekenmerkt door een sterk agglutinatieve morfologie, die bijvoorbeeld ook in het Hongaars en Turks voorkomt. Werkwoordsvormen kunnen bijvoorbeeld wel vier persoonsindexaties bevatten. Daarentegen kent het Baskisch geen grammaticale geslachten, zoals de meeste Indo-Europese talen.
Vergeleken met andere Europese talen heeft het Baskisch de opmerkelijke eigenschap dat in transitieve zinnen het onderwerp een speciale naamval krijgt. Dit heet in de taalkunde de ergatieve naamval.
Verspreiding [bewerken]
Tegenwoordig wordt het Baskisch alleen gesproken in de noordelijke helft van Baskenland. Van de zeven provincies van Baskenland vallen er zodoende vijf (bijna) volledig in het Baskisch taalgebied. Hier spreekt ongeveer de helft van de bevolking nog Baskisch. In het midden en zuiden van de provincie Navarra en het overgrote deel van de provincie Álava wordt weinig of geen Baskisch meer gesproken. In Baskenland als geheel bedraagt het aandeel Baskischtaligen ongeveer een kwart van de bevolking.
Regionale verschillen [bewerken]
Bij de volkstelling van 2001 in Spanje was in de Baskische Autonome Regio (bestaande uit de drie provincies Álava, Biskaje en Gipuzkoa, waar ruim 71% van de bevolking van Baskenland woont) het Baskisch voor 20,0% van de bevolking de moedertaal. Nog eens 4,2% van de bevolking was tweetalig Baskisch-Spaans. Daarmee is voor ruim 458.000 inwoners in deze regio het Baskisch een moedertaal. De verschillen tussen de provincies zijn echter zeer groot: in Álava zijn er nauwelijks Baskischtaligen, terwijl in Gipuzkoa bijna de helft van de bevolking Baskisch als (een) moedertaal heeft. Het aantal mensen dat thuis Baskisch spreekt is iets lager dan het aantal moedertaalsprekers, maar het aantal tweetaligen is weer hoger. Voor 13,6% van de bevolking is het Baskisch de thuistaal, voor 8,4% Baskisch en Spaans. Dankzij de invoering van het Baskisch als onderwijstaal is de kennis van het Baskisch veel groter dan het aantal moedertaalsprekers: 32% van de bevolking beheerst het Baskisch volledig, 23% beheerst het enkel passief en 55% beheerst geen Baskisch. Ook hierin zijn regionale verschillen te zien: in Álava heeft bijna 60% geen enkele Baskische taalkennis, terwijl in Gipuzkoa meer dan 50% het Baskisch volledig beheerst. Opmerkelijk is, dat het percentage mensen dat Baskisch beheerst sinds de eerste vrije volkstelling in 1981 sterk gestegen is. Dit is vooral te danken aan de jeugd, die het Baskisch beter beheerst dan de ouderen van voor de Franco-dictatuur. 65% van de 5- tot 14-jarigen beheerst het Baskisch volledig en bijna een kwart passief, terwijl bij de 75-plussers bijna twee derde geen enkele kennis van het Baskisch heeft.
In Navarra (qua oppervlakte even groot als de Baskische Autonome Regio, maar met slechts 19% van de bevolking van Baskenland) is Baskisch de moedertaal van slechts 6,8% van de bevolking, terwijl 2,0% van de bevolking tweetalig is. Hier is het Baskisch als thuistaal minder populair: 5,4% spreekt alleen Baskisch thuis, 3,3% Baskisch en Spaans. Een nog veel groter verschil met de Baskische Autonome Regio blijkt op vlak van de kennis van het Baskisch: slechts 11,8% beheerst het Baskisch volledig, 9,1% beheerst het enkel passief en maar liefst 79,1% heeft geen enkele kennis van het Baskisch. Dit is vooral te wijten aan het beleid van de Navarrese overheid, die in tegenstelling tot de Baskisch Autonome overheid geen moeite heeft gedaan om de kennis van het Baskisch te vergroten. Men heeft de provincie in drie taalzones ingedeeld - een Baskische, een gemengde en een Spaanse zone - en alleen in de noordelijke Baskische zone is het Baskisch een volwaardige officiële taal. In dit gebied, met 10% van de totale Navarrese bevolking, is het Baskisch de moedertaal van een nipte meerderheid van de bevolking, beheerst 60% de taal volledig en 15% passief. In de gemengde zone, waar 60% van de Navarrezen woont, is Baskisch de moedertaal van slechts 5% van de bevolking en heeft 79% van de bevolking geen enkele kennis van het Baskisch. In de Spaanse zone spreekt 1% Baskisch als moedertaal en heeft bijna 94% geen enkele kennis van het Baskisch.
In het Franse deel van Baskenland is het Baskisch op geen enkele manier erkend. Toch behoort dit gebied volledig tot het Baskisch taalgebied en spreekt een aanzienlijk deel van de bevolking - naar schatting nog een derde van de bevolking - Baskisch als moedertaal. Het aantal Baskischtaligen en ook de kennis van het Baskisch lopen echter terug door gebrek aan erkenning en gebruik van de taal op school.
| Gebied | Inwoners | Moedertaal (%) | Huistaal (%) | Taalkennis Baskisch | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2001/1999 | Baskisch | Tweetalig | Spaans | Frans | Andere | Baskisch | Tweetalig | Spaans | Frans | Andere | Volledig | Passief | Geen | |
| Baskenland | ± 2.900.000 | 18 | 5 | 71 | 6 | - | 27 | 19 | 54 | |||||
| Spaans deel van Baskenland | 2.638.416 | 17,3 | 3,7 | 77,1 | - | 1,8 | 12,0 | 7,4 | 79,7 | - | 0,9 | 28,0 | 20,2 | 51,8 |
| *Baskische Autonome Regio | 2.082.587 | 20,0 | 4,2 | 74,1 | - | 1,8 | 13,6 | 8,4 | 77,2 | - | 0,7 | 32,3 | 23,1 | 44,6 |
| - Álava | 286.387 | 3,6 | 2,3 | 92,1 | - | 1,9 | 1,9 | 3,5 | 93,6 | - | 1,0 | 16,2 | 24,7 | 59,1 |
| - Biskaje | 1.122.637 | 13,4 | 3,5 | 81,3 | - | 1,8 | 8,6 | 6,3 | 84,4 | - | 0,7 | 25,0 | 24,8 | 50,2 |
| - Gipuzkoa | 673.563 | 37,8 | 6,1 | 54,4 | - | 1,7 | 27,0 | 14,0 | 58,3 | - | 0,6 | 51,5 | 19,7 | 28,8 |
| *Navarra | 555.829 | 7,0 | 2,1 | 88,9 | - | 2,1 | 5,6 | 3,4 | 89,4 | - | 1,6 | 11,8 | 9,1 | 79,1 |
| Frans deel van Baskenland | 246.471 | 25 | 6 | - | 69 | - | 24 | 12 | 63 | |||||
| - Labourd | 205.000 | 20 | 5 | - | 75 | - | 19 | 14 | 57 | |||||
| - Neder-Navarra * | 28.000 | 60 | 10 | - | 30 | - | 61 | 15 | 24 | |||||
| - Soule * | 13.471 | 60 | 10 | - | 30 | - | 61 | 15 | 24 | |||||
- Bron: volkstelling 2001 (Spaans deel), enquête Eustat (Frans deel)
- * Enquêtegegevens voor Neder-Navarra en Soule gezamenlijk
Vroegere verspreiding [bewerken]
Vroeger moet de verspreiding veel groter geweest zijn. In Zaragoza (halverwege Baskenland en Barcelona) in Spanje is bijvoorbeeld een tweetalig tablet gevonden uit de 1e eeuw voor Christus, Latijn-Baskisch. Dit duidt er op dat ten tijde van het begin van de Romeinse overheersing in Spanje het Baskisch bekend genoeg was en in gebruik, dat een tweetalige inscriptie gemaakt werd. Tijdens de dictatuur van Franco was het Baskisch een verboden taal. Omdat het in die periode niet onderwezen is, is er een hele generatie Basken die de taal niet beheerst.
Dialecten [bewerken]
Het Baskische taalgebied kenmerkt zich door een grote verscheidenheid. De tot voor kort gangbare dialectclassificatie stamt uit 1863, en is opgesteld door prins Lodewijk Lucien Bonaparte. De dialecten zijn:
- Biskaais
- Gipuzkoaans
- Labourdijns
- Westelijk Neder-Navarrees
- Oostelijk Neder-Navarrees
- Noordelijk Opper-Navarrees
- Zuidelijk Opper-Navarrees
- Souletijns
In 1998 is de taalkundige Koldo Zuazo tot een nieuwe indeling gekomen, gebaseerd op nieuw onderzoek (tussen haakjes de overeenkomstige dialecten in de indeling van L.L. Bonaparte):
- West-Baskisch (Biskaais)
- Midden-Baskisch (komt grotendeels overeen met het Gipuzkoaans)
- Navarrees (komt grotendeels overeen met beide Opper-Navarrese dialecten)
- Navarro-Labourdijns (komt grotendeels overeen met het Labourdijnse en beide Neder-Navarrese dialecten)
- Souletijns (Souletijns)
- Oost-Navarrees (het bijna uitgestorven Salazarees (onderdialect van het Oostelijk Neder-Navarrees) en het inmiddels uitgestorven Roncalees (onderdialect van het Souletijns))
Het West-Baskisch of Biskaais in het westen en het Souletijns in het oosten zijn zodanig afwijkend van de centrale dialecten, ook grammaticaal, dat sprekers van de centrale dialecten en het Standaardbaskisch zeer grote moeite hebben deze dialecten te verstaan.
Het Standaardbaskisch is een taal die voornamelijk is samengesteld uit de centrale dialecten, dus uit het Gipuzkoaans en het Labourdijns. Dit Standaardbaskisch, waarvan het gebruik in de media steeds meer de norm wordt, wordt het Euskara Batua ("Verenigd Baskisch") genoemd. De instantie die verantwoordelijk is voor de standaardisering van het Baskisch is de Koninklijke Academie van de Baskische taal (beter bekend onder de Baskische naam Euskaltzaindia), zetelend in Bilbao.
Het Baskisch is in de negentiende en in de eerste helft van de twintigste eeuw uitvoerig bestudeerd door Nederlandse onderzoekers als Willem Jan van Eys en C.C. Uhlenbeck.
Externe links [bewerken]
 |
Zie de Baskische uitgave van Wikipedia. |
 |
Zoek Baskisch op in het WikiWoordenboek. |
 |
Zie de categorie Basque language van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
| Baskenland |  |
|||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
