Aanwijzend voornaamwoord

Het aanwijzend voornaamwoord of pronomen demonstrativum is het voornaamwoord met een verwijzende waarde, die nadrukkelijker is dan die van andere voornaamwoorden.

Vormen

Niet-zelfstandig en zelfstandig gebruik

Een aanwijzend voornaamwoord dat een functionele relatie heeft met een ander naamwoord in dezelfde zin c.q. hoofd- of bijzin, noemen we niet-zelfstandig gebruikt.

• Dit huis is prachtig.

Er zijn daarentegen ook zelfstandig gebruikte aanwijzend voornaamwoorden. De relatie betreft er dan een met een niet (in dezelfde zin) genoemd object.

• Ik wil rode bloemen. Die vind ik mooier.

Verbuiging

de-woorden enkelvoud

deze (voor dichtbij)

die (voor veraf of niet-aanwezig)

gene, gindse (voor veraf, verouderd)

zo'n, zo een (volledige vorm van zo'n), zulk een

het-woorden enkelvoud

dit (voor dichtbij)

dat (voor veraf of niet-aanwezig)

ginds (voor veraf, verouderd)

zo'n, zo een (volledige vorm van zo'n), zulk een

zulks (Archaïsch, in formeel taalgebruik nog gebezigd om herhaling van dat te voorkomen)

• Het verbaast me dat zulks kan gebeuren.

meervoud

deze (voor dichtbij)

die (voor veraf of niet-aanwezig)

gene, gindse (voor veraf, verouderd)

zulke

Genitiefvormen

In geschreven, formeel, dan wel archaïsch taalgebruik komen de genitiefvormen van die en deze nog wel voor.

Die (vrouwelijk en meervoud)

dier

• De moeder dier kinderen

Die (mannelijk en onzijdig)

diens

• Je kent Jakob; diens vrouw ligt in het ziekenhuis

deze (vrouwelijk en meervoud)

dezer

• Een dezer dagen voornamelijk in versteende uitdrukkingen

deze (mannelijk en onzijdig)

dezes

• vrijwel uitgestorven, komt nog wel voor in de vaste uitdrukking schrijver dezes, waarin een (brief)schrijver naar zichzelf verwijst.

Bronnen, noten en/of referenties E-ANS