Olmeken

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Olmeeks stenen hoofd

De Olmeken waren een Meso-Amerikaans volk dat tijdens de Preklassieke Periode in het zuiden van Mexico leefde. Ze vormden een basis en stuwkracht voor andere precolumbiaanse culturen in Meso-Amerika, en staan daarom bekend als het 'Moedervolk'. Sommige onderzoekers menen echter dat de Olmeken slechts een van verschillende culturen waren die gelijktijdig ontstonden, waardoor het correcter zou zijn van een 'Zustervolk' te spreken.

De naam Olmeken stamt van Olmecatl (rubbervolk of volk van het rubberland), de Azteekse naam voor het volk dat rond 1500 in het gebied woonde waar eerder de Olmeekse beschaving gebloeid had.[1]

Geschiedenis[bewerken]

Masker van de Olmeken

De Olmeekse beschaving is vermoedelijk tussen 1500 en 1200 v.Chr. ontstaan uit vroege landbouwculturen in Tabasco, en bloeide tot ca. 400 v.Chr. in de dalen van Tabasco en Veracruz. De bevolking woonde grotendeels in dorpen,[2] en de vier grote Olmeekse steden San Lorenzo, La Venta, Laguna de los Cerros en Tres Zapotes waren voornamelijk ceremoniële centra. Daar bouwden de Olmeken piramides van aarde. De kunst van portretschilderingen en het maken van spiegels was ver ontwikkeld. De Olmeken hebben door middel van handel andere culturen in andere streken beïnvloed.

Archeologen vermoeden dat de Olmeekse beschaving een hiërarchische machtsstructuur kende, gedomineerd door een elite die eerst in San Lorenzo gevestigd was. Rond 900 v.Chr. werd deze stad verlaten en nam La Venta haar dominante positie over.[3]

In de laatste eeuwen voor het begin van de jaartelling, rond 400 v.Chr., stortte de Olmeekse beschaving in elkaar. Kenmerken van de Olmeekse cultuur verdwenen, de bevolking in het oostelijke deel van het Olmeekse kerngebied daalde sterk, en in het westelijke deel ontwikkelde de Olmeekse cultuur zich tot de Epi-Olmeekse cultuur.

Het Olmeekse kernland

Epi-Olmeekse cultuur[bewerken]

De Epi-Olmeekse cultuur volgde op de Olmeekse cultuur en bloeide tussen 300 v.Chr. en 250 n.Chr. in het basin van de Papaloapan in Veracruz, in het westen van het oude Olmeekse gebied.[4] De belangrijkste steden van deze cultuur waren Tres Zapotes en Cerro de las Mesas. Vergeleken met de Olmeekse beschaving was de kunst van mindere kwaliteit, nam de handel met culturen in het westen af en het contact met culturen in het oosten toe. Terwijl het nog niet zeker is of de Olmeekse beschaving een schrift kende, weten we dat wel van de Epi-Olmeekse cultuur, waar het Isthmische schrift in gebruik was. Ook op het gebied van kalenders is de Epi-Olmeekse beschaving verder ontwikkeld en monumenten tonen een vroeg gebruik van de lange telling. Tegen 250 hadden Cerro de las Mesas en andere steden in het noorden Tres Zapotes overvleugeld en maakte de Epi-Olmeekse cultuur plaats voor de Veracruzcultuur uit de Klassieke Periode.

Kunst[bewerken]

De Olmeken zijn bekend geworden door de grote stenen hoofden die ze achtergelaten hebben, en waarvan er in totaal 17 gevonden zijn. Men vermoedt dat de beelden portretten zijn van Olmeekse heersers .[1] De belangrijkste plek waar deze beelden te vinden zijn is La Venta, gelegen in de Mexicaanse staat Tabasco. Tot op heden zijn de geleerden er niet in geslaagd te ontdekken hoe de Olmeken met de toen beschikbare middelen de stenen hoofden hebben kunnen verplaatsen. De mooiste voorbeelden van deze monumentale hoofden vindt men in de musea La Venta in Villahermosa, het Antropologisch Museum in Xalapa en Nationaal Antropologiemuseum in Mexico-Stad.

Op Olmeekse tempels zijn afbeeldingen van dieren te vinden. In de kunst komen veel afbeeldingen voor van jaguars met daaronder menselijke baby's met jaguartrekken. Het wijst op het idee dat de elite afstamde van een jaguar-man en een menselijke vrouw. De stijl komt al voor in de vroegste periode (tot 900 v.Chr.) in een groot gebied, van San Lorenzo aan de Golfkust via San José Mogote in het dal van Oaxaca, Ajalpán in de vallei van Téhuacan, tot aan Ixtapaluca in het dal van Mexico.

Taal en schrift[bewerken]

Het Cascajalblok

Taal[bewerken]

Over de etnische identiteit van de Olmeken bestaat geen zekerheid. Omdat in het Olmeekse kerngebied in historische tijden de Mixe-Zoquetalen gesproken werden en worden, veronderstellen de meeste wetenschappers dat de Olmeken een of meer talen van deze familie spraken. Zo poneerden de Amerikaanse linguïsten Terrence Kaufman en Lyle Campbell in 1976 de stelling dat de Olmeken Proto-Mixe-Zoque gesproken zouden hebben, en suggereerde de Mixe-Zoquespecialist Søren Wichmann in 2008 dat de Olmeken van San Lorenzo Proto-Mixe spraken en de Olmeken van La Venta Proto-Zoque. Michael D. Coe speculeerde in 1968 dat de Olmeken voorouders van de Maya’s zouden zijn en ook Otomanguetalen behoren tot de mogelijkheden.

Cascajalblok[bewerken]

In 2006 werd het Cascajalblok, dat al in 1990 was opgegraven, bekendgemaakt toen het tijdschrift Science er een artikel over publiceerde. Op het blok zijn in totaal 62 karakters afgebeeld, die volgens sommige archeologen schrifttekens zijn. Het blok is niet ontcijferd en de afgebeelde tekens vertonen geen overeenkomsten met tekens uit latere Meso-Amerikaanse schriften. Wanneer het daadwerkelijk om een schrift gaat, is het Cascajalblok het oudst bekende schrift op het Amerikaanse continent.

San Andrés-tekens[bewerken]

In 1997 en 1998 werden in San Andrés, vlakbij La Venta, drie voorwerpen gevonden met enkele tekens erop, die overeenkomsten vertonen met het latere Isthmische schrift en het Mayaschrift. De tekens dateren van ca. 650 v.Chr. en worden door sommige archeologen gezien als bewijs dat de Olmeken een schrift kenden. De mayanist David Stuart meent dat de enkele gevonden tekens niet voldoende zijn om vast te stellen of het daadwerkelijk om een schrift gaat.

Isthmische schrift[bewerken]

Het Isthmische, La Mojarra- of Epi-Olmeekse schrift is een vroeg Meso-Amerikaans schrift dat in gebruik was in het gebied van de landengte van Tehuantepec, gedateerd tussen 500 v.Chr. en 500 n.Chr. Het schrift bestaat uit zowel logogrammen als syllabische tekens. In 1993 claimden de taalkundigen John Justeson en Terrence Kaufman een van de gevonden teksten gedeeltelijk ontcijferd te hebben. Het zou om een Zoquetaal gaan.[5] Stephen D. Houston en Michael D. Coe probeerden in 1998 het ontcijferingssysteem van Justeson en Kaufman toe te passen op een pas ontdekte Isthmische tekst, maar zonder succes. De ontcijfering van Justeson en Kaufman blijft dan ook onzeker.[6]

Recente ontdekkingen[bewerken]

In 2006 werd bekend dat de Olmeken mogelijk ook in de staat San Luis Potosí vestigingen hadden. In de opgravingen bij Tamtoc werd namelijk een monoliet gevonden die een maankalender en drie menselijke figuren voorstelde, waarschijnlijk afkomstig uit de Olmeekse periode.


Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b Olmec, Encyclopaedia Brittannica, geraadpleegd 16-05-2013
  2. DIEHL, RICHARD (2004). The Olmecs: America's First Civilization. Ancient peoples and places series. London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-02119-8. OCLC 56746987
  3. CYPHERS, ANN (1999). "From Stone to Symbols: Olmec Art in Social Context at San Lorenzo Tenochtitlán" (PDF online e-text reproduction). In David C. Grove and Rosemary A. Joyce (eds.). Social patterns in pre-classic Mesoamerica: a symposium at Dumbarton Oaks, 9 and 10 October 1993. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection and Trustees for Harvard University. pp. 155–181. ISBN 0-88402-252-8. OCLC 39229716.
  4. DIEHL, RICHARD A. (2004) The Olmecs: America's First Civilization p.6, Thames & Hudson, London.
  5. Justeson, John S., and Terrence Kaufman (1993), "A Decipherment of Epi-Olmec Hieroglyphic Writing" in Science, Vol. 259, 19 March 1993, pp. 1703–11.
  6. Houston, Stephen, and Michael Coe (2004) "Has Isthmian Writing Been Deciphered?", in Mexicon XXV:151-161.