Spoorboekje

Een spoorboekje geeft de dienstregeling en de treinenloop weer, vaak van een land voor een jaar, en bestaat dan ook voornamelijk uit dienstregelingtabellen. Het kan van papier zijn of bestaan uit computerbestanden. Een spoorboekje en een reisplanner hebben ieder hun sterke punten en vullen elkaar goed aan.

In het geval van busdiensten spreekt men van een busboekje. Ook wordt wel de algemenere term OV-gids gebruikt, die ook geschikt is voor een gids met zowel dienstregelingtabellen voor de trein als voor de bus.

Een spoorboekje kan ook als metafoor dienen voor een tijdpad of een planning. In deze zin wordt de term spoorboekje ook gebruikt om bijvoorbeeld een stamboom aan te duiden, hoewel dit taaltechnisch dubieus is.

Rangschikking van de gegevens

In een spoorboekje zijn de verschillende trajecten van de betreffende spoorwegmaatschappij vastgelegd in tabellen waarbij (meestal) links de stations in de volgorde van het af te leggen traject staan. In de verschillende kolommen worden de treindiensten op dat traject aangegeven, zoveel mogelijk op volgorde van vertrektijd. Door middel van symbolen en verschillende lijnen kunnen bijzonderheden in de dienstregeling schematisch worden weergegeven.

Soms staan de treindiensten in rijen in plaats van in kolommen, zie bijvoorbeeld Spoorlijn Breda - Eindhoven#Geschiedenis.

Toepassing

Een spoorboekje geeft een overzicht van alle treindiensten op een traject, met voor elk de dagen waarop deze van toepassing is (anders dan een reisplanner, die slechts voor een gegeven dag de treindiensten geeft, en dan nog alleen de snelste verbindingen). Vaak rijdt een trein dagelijks (in het geval van een trein 's avonds: behalve op oudejaarsavond). Dit kan men in het spoorboekje zien aan het ontbreken van een indicatie over beperkingen. Als het niet dagelijks is is het vaak volgens een vast weekpatroon, bijvoorbeeld ma-vr, ma-za, alleen za of alleen zo, soms onderscheiden naar bijvoorbeeld zomer en winter, en met uitzonderingen rond feestdagen. Een totaaloverzicht hiervan voor de geldigheidsduur van het spoorboekje wordt voor elke treindienst vermeld door middel van codes en voetnoten. Vaak is dit overzicht hetzelfde voor verschillende treindiensten; het hoeft dan slechts per twee pagina's herhaald te worden, waarbij vanuit meerdere kolommen naar dezelfde voetnoot verwezen kan worden.

Een spoorboekje is dus een nuttige aanvulling op de reisplanner voor wie vaker op hetzelfde traject reist: het eenmalig opzoeken van informatie kan voldoende zijn voor meerdere reizen. Bovendien kan het overzicht van alle verbindingen in plaats van alleen de snelste nuttig zijn bij bijzondere wensen zoals meer tijd hebben bij overstappen, voorkeur voor kunnen blijven zitten in plaats van een kortere reisduur met overstap, enzovoort. (Soms biedt een reisplanner echter ook mogelijkheden om deze wensen in te stellen.)

Ook voor het plannen van een eenmalige reis heeft men niet per se een reisplanner nodig, men ook alleen het spoorboekje gebruiken. Nadelen zijn onder meer dat het opzoeken van een ingewikkelde reis nogal wat inzicht vereist en dat het geen deur-tot-deur-advies kan geven. Ook worden andere vormen van openbaar vervoer niet of nauwelijks meegenomen in het reisadvies (in het Nederlands spoorboekje werden voorheen wel aansluitende boot- en busverbindingen vermeld, dit is in de editie van 2007 niet meer het geval). Bij een papieren spoorboekje is een ander nadeel dat bij tussentijdse wijzigingen van de dienstregeling, die niet voor verschijning van het boekje bekend waren, het spoorboekje op bepaalde punten achterhaald kan zijn.

Nederland

Digitaal spoorboekje

Sinds het dienstregelingjaar 2010/2011 geeft NS geen gedrukte versie meer uit van het spoorboekje. In plaats daarvan is er voor Nederland een Digitaal Spoorboekje, met de dienstregeling van het personenvervoer per trein in Nederland van alle maatschappijen, behalve die van de toeristische spoorwegen en de chartertreinen.

Het bevat twee spoorkaarten: één met een onderverdeling van het net in trajecten, met een nummer voor elk, en één met langere trajecten, elk aangeduid met één van de hoofdletters A t/m H.

Per traject zijn er twee pdf-bestanden, één per richting, met een aanduiding a en b achter het nummer of de hoofdletter. Elke pdf-pagina bestaat uit een linker en rechterhelft, als twee pagina's uit een boek. In de meest linkse kolom staan de stations. Deze worden halverwege (aan de linkerzijde van de rechter "boekpagina") in de vorm van een afkorting herhaald; deze afkortingen zijn anders dan de officiële stationsafkortingen; ze hebben ook geen unieke betekenis, zelfs niet binnen één tabel: "He" kan bijvoorbeeld Heiloo en Heerlen betekenen. Het zijn de opeenvolgende stations op het traject, maar soms staat er een vertakking tussendoor.

Het pdf-bestand vormt een tabel met per kolom één of meer treindiensten. Zoveel mogelijk loopt de tijd op van links naar rechts, maar omdat binnen het behandelde traject een trein soms een andere inhaalt, en een treindienst nooit verdeeld over meerdere kolommen staat weergegeven, is het onvermijdelijk dat de volgorde van de tijden niet voor elk station precies oplopend is. Dwarsstrepen vestigen de aandacht op overstapmogelijkheden naar een eerdere kolom; soms raken deze elkaar echter, waardoor ze ten onrechte één geheel lijken.

Vermeld staan de vertrektijden, en voor grote stations en het laatste station de aankomsttijd; dit wordt aangegeven met een A achter de stationsnaam. Een verticale streep geeft aan dat de trein of niet langs het betreffende station rijdt, of er niet stopt.

In tegenstelling tot de vertrekstaten geeft het spoorboekje ook de treinnummers. Het vermeldt ook de treinsoort, afgekort IC, S, Sp (zonder zo'n aanduiding is het een stoptrein).

Het Digitale Spoorboekje bevat de planning voor een jaar, het eerste dus tot december 2011, maar de bestanden worden zo nodig tussentijds vervangen. In de tabellen zelf staat nergens een dienstregelingjaar vermeld. Wel staat er in de eigenschappen van het pdf-bestand een datum. Die van datum 31-10-2011 zijn van het jaar dec 2011 - dec 2012. Indirect is dit te achterhalen uit bijv. een voetnoot met twee kruisende hamertjes, verklaard als "niet zondags en niet op 25 dec en 1 jan" in de dienstregeling 2010/2011 omdat 26 dec 2010 op zondag valt, en als "niet zondags en niet op 26 dec en 9 apr" in de dienstregeling 2011/2012 omdat 25 dec 2011 op zondag valt.

In principe staan in de tabellen van een traject alle treinen. Een uitzondering vormen de nachtnettreinen, deze staan alleen in tabel 1. Bovendien zijn er nog enkele trajecten, zoals station Amsterdam Centraal - station Amsterdam Sloterdijk, waarvoor meerdere tabellen moeten worden geraadpleegd. Sommige diensten zijn tabeloverschrijdend. In de tabel staat dat niet vermeld, laat staan waar ze beginnen en eindigen. Dit kan worden afgeleid uit de treinnummers, zie de lijst van treinseries in Nederland.

Deels staan deze diensten wel helemaal in de aparte lettertabellen. In andere gevallen kan men alleen aan identieke treinnummers in verschillende tabellen zien dat het een doorgaande trein is.

In de volgende gevallen staan er meerdere treinnummers boven een kolom:

• Er staan twee treinen in de kolom die op niet aansluitende trajecten rijden.
• Er staan twee treinen in de kolom die op aansluitende trajecten rijden, te onderscheiden doordat voor de tweede de tijden cursief staan.
• Twee treinseries zijn gekoppeld (de trein rijdt door onder een ander treinnummer). De vermelding van beide nummers gebeurt zelfs als het treinnummer pas wisselt aan het eind van het traject dat de tabel behandelt. Zo kan men toch zien dat de trein in de andere tabel dezelfde is.

Als een trein wordt gesplitst of twee treinen worden gekoppeld dan wordt de dienst van de gecombineerde trein dubbel vermeld. Voor de aparte treinen en de gecombineerde trein wordt meestal voor alle drie hetzelfde treinnummer vermeld: het spoorboekje geeft niet de vleugeltrein-nummers uit de series 10500, 10700, 20500, 20800 en 21700, maar vermeldt wel zowel het nummer uit de serie 6000 als dat uit de serie 16000 bij de 's avonds gesplitste (en in omgekeerde richting gekoppelde) Sprinters op het traject Utrecht–Geldermalsen–Tiel/’s-Hertogenbosch.

Alle beperkingen staan op elke pdf-pagina in voetnoten, behalve (bij NS en Arriva) het niet rijden op oudejaarsavond (bij Veolia en Syntus staat dit wel in de voetnoten). Voetnoten die met een cijfer worden aangegeven kunnen per bestand en pagina verschillen. De overige hebben altijd dezelfde inhoud (die toch steeds wordt vermeld); hieronder staat de korte formulering, waarbij in aanmerking moet worden genomen dat Paas- en Pinkstermaandag en Hemelvaartsdag als zaterdag gelden, en beide kerstdagen en Nieuwjaarsdag als zondag, en de volledige formulering in het spoorboekje, waarbij niet gerefereerd wordt aan feestdagen of vakantie, maar de data worden genoemd:

• twee kruisende hamertjes: niet zondags (2010/2011: "niet zondags en niet op 25 dec en 1 jan")
• † (complement van twee kruisende hamertjes): zondags (2010/2011: "zondags en op 25 dec en 1 jan")
• A: niet zaterdags en niet zondags (2010/2011: "niet zaterdags en niet zondags en niet op 25 apr, 2 en 13 jun")
• B: niet zaterdags (2010/2011: "niet zaterdags en niet op 25 apr, 2 en 13 jun, wel op 25 dec en 1 jan")
• C (complement van A) : zaterdags en zondags (2010/2011: "zaterdags en zondags en op 25 apr, 2 en 13 jun")
• D: niet in vakantieperioden, niet zaterdags en niet zondags (2010/2011: "van 13-21 dec, van 3 jan-29 apr, van 9 mei-1 jul en van 15 aug-9 dec, echter niet zaterdags en niet zondags en niet op 25 apr en 2 en 13 jun")
• W (complement van D): in vakantieperioden, en ook zaterdags en zondags ("van 2 jul-14 aug; van 12 dec-26 jun en van 20 aug-10 dec zaterdags en zondags en op 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30 en 31 dec, 25 apr, 2 en 13 jun"); komt voor in tabel 17

Voor elk van de genoemde hoofdletters bestaat het gebruikte symbool uit deze letter en een cirkeltje er om heen. Deze symbolen met een vaste betekenis moeten niet verward worden met soortgelijke symbolen op de vertrekstaten, die slechts bedoeld zijn voor een willekeurige voetnoot.

De voetnoten kunnen ingewikkelder zijn dan op vertrekstaten doordat ze op een heel jaar betrekking hebben.

De bestanden van het spoorboekje worden tussentijds zonodig vervangen; de opgegeven dienstregeling voor de verstreken maanden is dan niet de oude dienstregeling maar een extrapolatie van de nieuwe (zie bijvoorbeeld de voetnoot van dienstregeling 120a van de Fyra: deze trein rijdt sinds 3 april 2011 naar Breda, toch staat er een uitzonderingen voor 25 december 2010 en 1 januari 2001 vermeld). Nergens toont de tekst van het bestand een datering; deze kan men wel vinden bij de bestandseigenschappen.

Het spoorboekje bevat geen spoornummers.

Het spoorboekje is in zwart-wit, zodat de tabellen goedkoop en gemakkelijk kunnen worden geprint zonder dat informatie verloren gaat.

Geschiedenis

Spoorboekje uit 1970

Er zijn jaarlijks papieren spoorboekjes geweest tot en met dat van 2010, dat geldig was van december 2009 tot december 2010. Tot en met 2001 verscheen dit eind mei, sinds 2002 had het een ingangsdatum medio december. De opmaak was hetzelfde als nu in het Digitaal Spoorboekje, maar de lijnnummers waren anders.

Het laatste papieren spoorboekje kostte € 5,50 (het was goedkoper of gratis voor abonnementhouders), had ruim 1000 pagina's en woog 650 gram.

In sommige opzichten was het papieren spoorboekje geavanceerder dan het huidige digitale:

• De volgorde van de tijden was voor elk station strikt oplopend; als een trein een andere inhaalde werd dit opgelost door de dienst van de ingehaalde trein te verdelen over meerdere kolommen, verbonden met een blauwe dwarsstreep.
• Er was meer overlap in de trajecten, met de namen van de extra stations cursief weergegeven, waardoor voor minder treindiensten meerdere tabellen hoefden te worden geraadpleegd.

Tot de jaren zestig heette het boekje in Nederland Officiële Reisgids, daarna Dienstregeling en vanaf 1969 werd de informele naam Spoorboekje ook als boektitel gebruikt.[3]

De Reisgids besloeg in 1922 208 pagina's, was 6 mm dik, en kostte 25 cent. Vijftig jaar later zou het Spoorboekje al 538 pagina's tellen en 16 mm dik zijn (voor ƒ 1,95).

Er zijn in de tussentijd ook andere soorten van spoorboekjes verschenen, zo zijn er aparte Intercityboekjes geweest, die alleen de tijden van de Intercity-treinen aangaven in de vorm, die we uit het spoorboekje kennen. Ook zijn er tal van dienstregelingen op klein formaat geweest voor slechts één traject. Bij de SNCF zijn deze nog steeds veel te krijgen, maar in Nederland zijn deze nooit echt in trek geraakt.

Naast de zomer- en winterdienstregelingen (van voor 1970) kwamen er ook internationale spoorboekjes met de belangrijkste verbindingen in heel Europa.

Busboekjes

Sommige busvervoerders publiceren busboekjes per regio.

Overeenkomsten met het spoorboekje:

• Een rit heeft een ritnummer, even in de ene en oneven in de andere richting.

Verschillen met het spoorboekje:

• Er zijn aparte tabellen voor maandag t/m vrijdag, zaterdag en zondag (drie tabellen per lijn per richting). Een nadeel is dat men slechts door het vergelijken van tabellen kan zien of een busdienst van een bepaalde tijd elke dag hetzelfde is. Soms is zelfs de route in het weekend anders, zoals bij Veolia bus 91.
• Eén pdf-bestand bevat vaak de tabellen van meerdere buslijnen, in beide richtingen. Soms staan dan de zes tabellen van een lijn achter elkaar, soms staan alle tabellen voor maandag t/m vrijdag achter elkaar en volgen dan alle tabellen voor zaterdag, en dan alle voor zondag.
• Snelbussen hebben vaak een eigen lijnnummer, en daarmee eigen tabellen.
• In plaats van lijnen die zich vertakken zijn er vaak lijnen per tak (met deels dezelfde route), en daarmee aparte tabellen (dat laatste niet altijd, zo hebben de Zuidhollandse Connexxion Interliners 88, 89 en 95 gemeenschappelijke tabellen). De gemeenschappelijke tabellen verstoren de oplopende volgorde van de tabelnummers.
• De tabellen bevatten slechts een selectie van haltes, maar in ieder geval wel de tijdhaltes. Er is soms een aparte lijst met alle haltes.
• Splitsing en koppeling van bussen is niet van toepassing.
• Als gevolg van diverse factoren, waaronder de bovenstaande, is de structuur van de tabellen eenvoudiger.

Sommige digitale busboekjes zijn toegespitst op het drukken en printen van de informatie en minder gebruiksvriendelijk bij gebruik op een computer: de tabellen zijn dan gekanteld, en iedere keer dat men het bestand laadt moet men de roteerfunctie gebruiken (met Adobe Reader kan men de geroteerde versie niet opslaan).

Zie ook

• Dienstregelinginformatie over treinen in Nederland
• Spoorboekloos