Gerard Heymans

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Gerard Heymans
Portret Heymans in 1906
Persoonlijke gegevens
Volledige naam Gerardus Heymans
Geboortedatum 17 april 1857
Geboorteplaats Ferwerd
Datum van overlijden 18 februari 1930
Plaats van overlijden Groningen
Nationaliteit Nederlands
Wetenschappelijk werk
Vakgebied filosofie en psychologie
Overig
Handtekening Handtekening Gerard Heymans (1857-1930).jpg
Portaal  Portaalicoon   filosofie
psychologie

Gerardus (Gerard) Heymans (Ferwerd, 17 april 1857 - Groningen, 18 februari 1930) was een Nederlands filosoof en psycholoog.[1] Vanaf 1890 was hij hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) in de filosofie met als leeropdracht onder andere de zielkunde, een functie die hij tot 1928 vervulde. Ook was hij rector magnificus van de RUG in het collegejaar 1908-1909.[2] Heymans wordt gezien als een van de belangrijkste filosofen van Nederland en als de grondlegger van de Nederlandse psychologie.[3][4] Het oprichten van het psychologisch laboratorium in 1892 wordt gemarkeerd als de start van de experimentele psychologie in Nederland.[5]

Leven[bewerken | brontekst bewerken]

Heymans werd geboren in Friesland als zoon van de gemeentesecretaris Jan Heijmans en zijn vrouw Sara Wijsman. Hij ging in Leeuwarden naar de HBS en studeerde daarna rechten en wijsbegeerte aan de Universiteit van Leiden waar hij lid was van het Leidsche Studenten Corps.[4] In 1880 promoveerde hij in de staatswetenschappen. Daarna volgde hij wijsbegeerte aan de universiteit van Freiburg im Breisgau waar hij in 1881 op promoveerde. In datzelfde jaar trouwde hij in Leiden met Anthonia Barkey.[1] Hij kreeg werk als repetitor en daarna als privaatdocent in de wijsbegeerte aan de Universiteit van Leiden.[3]

In 1890 werd Heymans benoemd als hoogleraar aan de faculteit Letteren en Wijsbegeerte aan de Universiteit van Groningen. Hij ging lesgeven in de wijsbegeerte en de zielkunde. Hij en zijn vrouw woonden eerst in een herenhuis aan de Stationsstraat in Groningen waar Heymans in 1892 zijn psychologisch laboratorium opzette. In 1894 gingen zij in de villa aan de Ubbo Emmiussingel wonen die ze hadden laten ontwerpen door H.P. Berlage.[6] Van 1908-1909 was Heymans rector magnificus van de RUG. In zijn speech schetste hij een toekomst van een psychologie met veel maatschappelijke waarde.[7] In het jaar daarna, in 1910, overleed zijn vrouw Anthonia.

In 1909 kreeg Heymans een grote collegezaal en ruimte voor zijn laboratorium toegewezen.[5] Zijn colleges waren populair en trokken ook veel studenten van andere studies, hoogleraren en andere geïnteresseerden.[4] Heymans heeft daarom zijn colleges ook wel twee keren moeten geven.[5] Heymans bleef gedurende zijn academische carrière boeken en artikelen publiceren binnen verschillende vakgebieden van de filosofie en psychologie. In 1926 was hij voorzitter van het Internationaal Congres van Psychologie dat toen in Groningen werd gehouden. Uiteindelijk ging Heymans in 1927 met pensioen. Drie jaar later stierf hij nadat zijn gezondheid snel achteruit was gegaan.[5]

Heymans onderhield veel goede vriendschappen, zo ook met andere hoogleraren. Hij maakte bijvoorbeeld regelmatig lange wandelingen met J. C. Kapteyn en was hij goede vrienden met Enno Wiersma, hoogleraar psychiatrie en neurologie, waarmee hij ook meerdere onderzoeken deed.[4] Daarnaast ontvingen hij en zijn vrouw vaak bezoek en logees zoals Sebald Steinmetz en zijn vrouw die hij tijdens zijn studententijd in Leiden had leren kennen.[8]

Heymans is ook lid van meerdere verenigingen geweest. Zo was hij bijvoorbeeld vanaf 1900 lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Een jaar na de Eerste Wereldoorlog zei zijn lidmaatschap echter op omdat hij vond dat de Akademie zich niet neutraal genoeg opstelde tegenover wetenschappers uit Duitsland en Oostenrijk.[5] In 1919 werd Heymans de eerste voorzitter van de Studievereniging voor Psychical Research (SPR). Dit is de Nederlandse variant van de Society of Psychical Research die in 1882 in Groot-Brittannië is opgericht.[9] Hij trok zich een paar jaar later echter terug omdat er binnen de vereniging te weinig belangstelling was voor wetenschappelijk onderzoek.[1] Daarnaast ontving Heymans ook vele onderscheidingen. Zo werd hij Commandeur in de Orde van Oranje Nassau en was hij erelid van The British Psychological Society.[3][10]

Werk[bewerken | brontekst bewerken]

Figuur 1.

Heymans schreef meerdere boeken en essays en publiceerde regelmatig in de Gids.

Filosofie[bewerken | brontekst bewerken]

Heymans wilde een filosofisch systeem opbouwen dat gebaseerd was op een empirische methode. Toch was hij geen empirist, hij dacht namelijk niet dat alles uit de ervaring kon worden afgeleid, zoals bijvoorbeeld logische wetten.[3]

Zijn boeken Einführung in die Metaphysik en Einführung in die Ethik auf Grundlage der Erfahrung

Heymans was aangesteld als hoogleraar om les te geven in de geschiedenis van de wijsbegeerte, logica, metafysica, ethica, esthetica, en de zielkunde. Heymans zelf gebruikte liever de term psychologie wanneer hij het over zielkunde had.[4]

In zijn inauguratiespeech legde hij de nadruk op een empirische benadering van de filosofie.


Op het gebied van de psychologie ontwikkelde hij de theorie van het psychische monisme, dat stelt dat de werkelijkheid slechts uit psychische processen bestaat, en dat het enkel de zintuigen zijn die ze als fysische verschijnselen aan ons laten voordoen.

Psychologie[bewerken | brontekst bewerken]

Figuur 2. Opstelling voor het parapsychologisch onderzoek door Heymans

Heymans vergeleek psychologie vaak met de natuurkunde. Hij was ervan overtuigd dat voor psychologie ook wetten geformuleerd konden worden en deed daarom veel onderzoek naar algemene waarneming. Hij werd hierin sterk beïnvloed door de psychologie in Duitsland.[5] Heymans begon dan ook met onderzoek naar psychische remming. Een voorbeeld hiervan is dat als je lichte pijn hebt in je linkerarm, maar dan een ergere pijn voelt in je rechter, wordt de pijn in je linkerarm verstomd.[11] Hij baseerde zijn onderzoek op eerdere resultaten van Weber en Fechner.

Heymans deed ook veel onderzoek naar visuele illusies. De bekendste voorbeelden zijn de Müller-Lyer en de Zöllner illusie. Door hier experimenteel onderzoek naar te doen wilde hij de verschillende verklaringen van andere psychologen en die van hem zelf testen.[4][5] Hij ontwierp verschillende opstellingen waarbij proefpersonen moesten aangeven wanneer zijn dachten dat de lijnen even lang (Müller-Lyer) of evenwijdig (Zöllner) waren. Hij publiceerde beide onderzoeken, naar illusies en remming, in het Zeitschrift für Psychologie.[4]

Heymans was de eerste psycholoog die een typologie, een classificatie van persoonlijkheidstypes, baseerde op emperisch onderzoek.[3] Deze typologie wordt ook wel de 'kubus van Heymans' genoemd (zie figuur 1).

Parapsychologie[bewerken | brontekst bewerken]

Eind negentiende, begin twintigste eeuw, was er binnen de psychologie ook veel interesse naar parapsychologie (toen psychical research). Bekende psychologen zoals William James, Alfred Binet, Francis Galton en ook Heymans hadden interesse in of deden onderzoek naar parapsychologie.[5] Tussen 1920 en 1923 heeft Heymans onderzoek gedaan naar telepathie met de student Van Dam als proefpersoon. Figuur 2 laat de proefopstelling zien, waarbij Van Dam achter het gordijn zat en signalen moest opvangen van de proefleider die in zijn gedachten de hand van de proefpersoon leidde.[5][12]

Psychologisch laboratorium[bewerken | brontekst bewerken]

Figuur 3. Het psychologisch laboratorium van Heymans in 1923

Het psychologisch laboratorium van Heymans begon in 1892 als kamer in zijn huis aan de Stationsstraat. Voor de bouw van de villa aan de Ubbo Emmiussingel werd rekening gehouden met het laboratorium. De ruimte lag aan de waterkant en had extra dikke muren om zoveel mogelijk geluid tegen te houden.[13] Tot 1909 voerde Heymans hier zijn experimenten uit met zijn vrouw als belangrijkste proefpersoon. Voor zijn experimenten heeft Heymans een grote collectie aan apparaten gekocht of laten maken. Ze waren in eerste instantie gekocht voor educatie en demonstraties en waren ook bedoeld om psychologieonderwijs aantrekkelijk te maken.[5] De meeste van deze apparaten waren bedoeld voor onderzoek naar zintuiglijke waarneming.

Toen het Academiegebouw in 1906 grotendeels door brand was verwoest, werden er snel plannen gemaakt voor een nieuw gebouw. In dit nieuwe gebouw zou ook ruimte beschikbaar komen voor het laboratorium van Heymans.[7] De ruimte die Heymans tot zijn beschikking kreeg, bestond uit een grote collegezaal en vier werklokalen. Een van die lokalen was speciaal ingericht voor visuele en auditieve experimenten. Er werden nu ook meer practica gegeven en studenten konden experimenten repliceren en meedoen als proefpersoon.[5]

In 1927 gaf Heymans de leiding over aan zijn voormalige lab-assistent en op dat moment lector pedagogiek Henri Brugmans.[5][14] Tot 1956 zat het lab in het Academiegebouw van de RUG.[6]

Publicaties[bewerken | brontekst bewerken]

Heymans schreef een twintigtal monografieën, waarvan er enkele postuum verschenen, en een honderdtal artikelen. Een overzicht van zijn boeken:

  • 1905. Einführung in die Metaphysik. Leipzig, Barth.
  • 1909. De toekomstige eeuw der psychologie. Rede uitgesproken bij de overdracht van het rectoraat der Rijksuniversiteit te Groningen den 20sten september 1909. Groningen, Wolters.
  • 1910. Die Psychologie der Frauen. Heidelberg, Winter.
  • 1911. Psychologie der vrouwen. Onder toezicht van den schrijver in het Nederlandsch overgebracht door J.F. van Hees, Amsterdam.
  • 1914. De oorlog en de vredesbeweging. Groningen.
  • 1914. Einführung in die Ethik auf Grundlage der Erfahrung. Leipzig, Barth.
  • 1915. Die Gesetze und Elemente des wissenschaftlichen Denkens, Ein Lehrbuch der Erkenntnistheorie in Grundzügen. Leipzig, Barth, (3e herziene druk).
  • 1915. Het psychisch monisme. Baarn, Hollandia Uitgeverij.
Postuum uitgegeven
  • 1938. La philosophie de Heymans. G. Heymans & T.J.C. Gerritsen. Parijs, Alcan.
  • 1939. Beitrag zur Psychologie der tragischen Dramatiker. Eine psychologische Studie, nach Heymans' biographischer Methode bearbeitet. G. Heymans & G. Pannenborg. 's-Gravenhage, Nijhoff.
  • 1941. Inleiding tot de logica en methodologie. G. Heymans bewerkt en voltooid door W.A. Pannenborg. Leiden, Sijthoff.
  • 1943. Inleiding in de metaphysica op grondslag der ervaring (Einführung in die Metaphysik). G. Heymans, naar den derden Duitschen druk vertaald door H. Tulner. Onder toezicht van L. Polak, Amsterdam, Wereldbibliotheek, 3e druk.
  • 1944. Een schijn-psychologie. Een kritische studie over de psychologie van Heymans en Wiersma. G. Heymans & G. Meijering. Assen, Van Gorcum.
  • 1946. De Groninger psychologie en de critiek van dr. Meyering. Met een inleiding van Prof.dr. H.J.F.W. Brugmans. G. Heymans & T.T. ten Have. Met H.J.F.W. Brugmans. Groningen, Wolters.
  • 1949. Inleiding tot de algemeene psychologie volgens Prof. dr. G. Heymans. Bewerkt door W.A. Pannenborg. Uitgegeven door het Heymans-Genootschap. Groningen, Wolters.
  • 1987. Over metafysica en esthetica. Uitgegeven, ingeleid en van aantekeningen voorzien door H.G. Hubbeling. Baarn, Ambo.

Vernoemd[bewerken | brontekst bewerken]

Vooral in Groningen wordt erkenning gegeven aan Heymans en is er veel naar hem vernoemd, zoals:

  • Het Heymansgebouw van de RUG dat gebruikt wordt als het hoofdgebouw voor psychologie
  • Het Heymans Instituut waaronder het psychologisch onderzoek aan de RUG wordt gedaan[15]
  • De Heymanszaal in het Academiegebouw van de RUG
  • De Heymanslaan (ook in Rotterdam is een straat naar Heymans vernoemd)
Voorganger:
Marten Edsge Mulder
Rector magnificus van de Rijksuniversiteit Groningen
1908–1909
Opvolger:
Jan Willem Moll