Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Hoofdvestiging in Amsterdam, in het Trippenhuis.
Hoofdvestiging in Amsterdam, in het Trippenhuis.
Opgericht 1938
Werkgebied Wetenschap
Voorzitter José van Dijck
Doel genootschap van excellente wetenschappers, institutenorganisatie en adviesorgaan van de regering.
Aantal leden c. 500
Aantal werknemers c. 1300
Hoofdkantoor Trippenhuis in Amsterdam
Website

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) is zowel een genootschap van uitmuntende geleerden, een organisatie van nationale wetenschappelijke instituten als een adviesorgaan voor de overheid op wetenschapsgebied. De Akademie is gevestigd in het Trippenhuis in Amsterdam.

Geschiedenis van de Akademie[bewerken]

Koninklijk Instituut van Wetenschappen[bewerken]

In de 18e eeuw werden er verschillende verenigingen opgericht die tot doel hadden de wetenschap te bevorderen. Voorbeelden van nu nog bestaande verenigingen zijn het Bataafs Genootschap voor Proefondervindelijke wijsbegeerte, opgericht in 1761, en de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen opgericht in 1752. De genootschappen waren lokaal, vaak per provincie, georganiseerd, maar leken qua organisatie en handelwijze sterk op elkaar. De genootschappen schreven prijsvragen uit; de beste verhandelingen werden gepubliceerd. Een onderdeel, de Oeconomische Tak opgericht in 1777, probeerde ondernemers aan te moedigen armen aan werk te helpen en door wedstrijden te organiseren kinderen voor het spinnen en de weefgetouwen op te leiden. De Oeconomische Tak was de voorloper van de huidige Nederlandsche Maatschappij voor Nijverheid en Handel (NMNH).

Nadat de provinciën verenigd werden in een Koninkrijk onder de Franse bezetter, was er de wens om een overkoepelend instituut van wetenschappen te vormen in navolging van dat te Parijs. In 1808 werd door Lodewijk Napoleon, koning van het Koninkrijk Holland, het Koninklijk Instituut van Wetenschappen opgericht. Dit instituut wordt als voorganger van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen gezien. Het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten, zoals het instituut aanvankelijk heette, diende als adviesorgaan inzake cultuurbeleid. De wis- en natuurkundige Jean Henri van Swinden werd de eerste algemeen voorzitter.

Van Instituut naar Akademie[bewerken]

De staatsman Thorbecke, zelf lid van het Koninklijk Instituut, hief bij Koninklijk Besluit van 26 oktober 1851 het instituut op. In de plaats ervan kwam er in 1851 een Koninklijke Akademie van Wetenschappen. De Akademie moest zich gaan richten op de "bevordering der Wis- en Natuurkunde in haren gehelen omvang". Aan de adviezen van de Eerste Klasse (van de wis- en natuurkunde) had de regering altijd meer gehad dan aan de schone kunsten.

Door de verandering van doelstelling van de Akademie kon een aantal voormalige leden van het Instituut niet benoemd worden tot lid van de Akademie. Onder andere Da Costa werd niet benoemd, dit tot grote verontwaardiging van Groen van Prinsterer, die daarna zijn benoeming ook weigerde. Ook Thorbecke, die betrokken was bij het opheffen van het Instituut, werd niet tot lid benoemd.

Na de val van het eerste ministerie Thorbecke breidde de nieuwe regering in 1855 het doel van de Akademie uit met de “bevordering der taal- letter- geschiedkundige en wijsgerige wetenschappen”. 

In 1938 krijgt de Akademie haar huidige naam. Aan de naam van de Akademie wordt het woord 'Nederlandse' toegevoegd. Voortaan zou het de 'Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen' zijn. De 'k' werd niet in een 'c' veranderd, in weerwil van alle spellingsregels. De Akademie houdt vast aan haar Griekse wortels.

De nieuwe Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen kon slechts kort van haar nieuwe naam genieten. Op last van de Duitse bezetter moest het 'Koninklijke' onmiddellijk uit de naam verdwijnen. In de oorlog bestond slechts de naam 'Nederlandse Akademie van Wetenschappen'. Direct na de oorlog werd de nieuwe naam in ere hersteld.

Het archief van de KNAW wordt beheerd door het Noord-Hollands Archief in Haarlem.

Doel en taken van de Akademie[bewerken]

Het doel van de Akademie is het bevorderen van de wetenschapsbeoefening in Nederland. De meeste andere landen hebben een vergelijkbare wetenschapsacademie, zoals de Royal Society in Engeland, de National Academy of Sciences in de Verenigde Staten en de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten in Vlaanderen.

De KNAW vervult drie taken:

  • genootschap van excellente wetenschappers uit alle disciplines;
  • bestuurder van wetenschappelijke onderzoeksinstituten;
  • regeringsadviseur over wetenschapsbeoefening.

Leden en organisatie van de Akademie[bewerken]

De KNAW telt circa 500 leden. Zij maken deel uit van de Afdeling Letterkunde of van de Afdeling Natuurkunde. De KNAW is van oudsher een genootschap van excellente Nederlandse wetenschappers. Leden worden gekozen op basis van hoogwaardige wetenschappelijke prestaties. Een lidmaatschap is voor het leven. Vanaf mei 2011 kiest de KNAW jaarlijks maximaal 16 nieuwe leden. Dit op grond van voordrachten van binnen en buiten de KNAW. Het oordeel van externe referenten weegt voortaan mee in de selectie.

Lidmaatschap van de KNAW is in Nederland een groot eerbetoon voor een wetenschappelijke carrière. De KNAW heeft gewone leden en buitenlandse leden. Daarnaast worden er tot mei 2011 correspondenten benoemd.

De KNAW bestaat uit twee afdelingen:

  • Natuurkunde (wis- en natuurkunde, sterrenkunde, aard- en levenswetenschappen, en technische wetenschappen) bestaande uit circa 280 gewone leden
  • Letterkunde (geesteswetenschappen, rechtswetenschappen, gedragswetenschappen en maatschappijwetenschappen) bestaande uit circa 249 gewone leden.

De verenigde vergadering van beide afdelingen komt in beginsel eens per jaar bijeen. Zij benoemt uit haar midden een bestuur en stelt de reglementen vast.

De KNAW is zowel genootschap van excellente wetenschappers als institutenorganisatie. Het bestuur van de KNAW stelt de hoofdlijnen van het beleid en de begroting vast. De dagelijkse leiding is in handen van de algemeen directeur. De directeur instituten draagt zorg voor het beleid van de institutenorganisatie.

Het bestuur van de Akademie bestaat uit de president en de bestuursleden van de Afdeling Letterkunde en de Afdeling Natuurkunde. De president is voorzitter van het bestuur. Hij of zij wordt benoemd voor een periode van vier jaar met de mogelijkheid van herbenoeming voor maximaal vier jaar. In 2015 werd José van Dijck de nieuwe president; ze is tevens de eerste vrouw die deze positie vervult. Recente voorgangers zijn Hans Clevers (2012-2015), Robbert Dijkgraaf (2008-2012), Frits van Oostrom (2005-2008) en Willem Levelt (2002-2005).[1]

De Jonge Akademie[bewerken]

De Jonge Akademie werd opgericht in 2005. De Jonge Akademie bestaat uit jonge onderzoekers die minder dan tien jaar geleden zijn gepromoveerd, zich reeds wetenschappelijk hebben onderscheiden en over een brede belangstelling voor de wetenschap beschikken. Elk jaar worden tien nieuwe leden van De Jonge Akademie gekozen. Leden treden na een vijfjarig lidmaatschap uit.

De Akademie van Kunsten[bewerken]

De Akademie van Kunsten begon op 23 april 2014 onder minister Jet Bussemaker van OCW. De Akademie telt momenteel 35 leden uit de hele breedte van de kunsten. De Akademie heeft tot doel de stem te vertolken van de kunsten in de Nederlandse samenleving (inclusief de politiek) en het bevorderen van de interactie tussen de kunsten onderling, de kunst en de maatschappij en tussen wetenschap en kunst.[2]

Onderzoeksinstituten[bewerken]

De volgende onderzoeksinstituten maken deel uit van de koepelorganisatie KNAW:

Prijzen[bewerken]

Een aantal prestigieuze wetenschapsprijzen worden onder verantwoordelijkheid van Akademiecommissies toegekend:

Zie ook[bewerken]

Academie van wetenschappen

Externe links[bewerken]