Naar inhoud springen

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
Het NIOD-gebouw aan de Herengracht 380 in Amsterdam (2016)
Het NIOD-gebouw aan de Herengracht 380 in Amsterdam (2016)
Locatie
Hoofdkantoor AmsterdamBewerken op Wikidata
Adres Herengracht 380, 1016 CJ AmsterdamBewerken op Wikidata
Industrie en producten
Doel Bestuderen van, publiceren en informeren over de uitwerking van oorlogen, de Holocaust en andere genociden op individu en samenleving in de 20ste en 21ste eeuw.[1]
Werkgebied Nederland
Partnerschap met NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (Beeldbank WO2),[2] Achterhoeks Archief (Beeldbank WO2),[3] Airborne Museum (Beeldbank WO2),[4] Algemeen Dagblad (Beeldbank WO2),[5] Anne Frank Stichting (Beeldbank WO2),[6] Gelders Archief (Beeldbank WO2),[7] Stadsarchief Rotterdam (Beeldbank WO2),[8] Gemeentearchief Weert (Beeldbank WO2),[9] Herinneringscentrum Kamp Westerbork (Beeldbank WO2),[10] Historisch Centrum Leeuwarden (Beeldbank WO2),[11] Joods Museum (Beeldbank WO2),[12] Legermuseum (Beeldbank WO2),[13] Maritiem Museum Rotterdam (Beeldbank WO2),[14] Museon-Omniversum (Beeldbank WO2),[15] Museum Bronbeek (Beeldbank WO2),[16] Nationaal Archief (Beeldbank WO2),[17] Vrijheidsmuseum (Beeldbank WO2),[18] Nationaal Monument Kamp Amersfoort (Beeldbank WO2),[19] Nationaal Monument Kamp Vught (Beeldbank WO2),[20] Oorlogsmuseum Overloon (Beeldbank WO2),[21] Nederlands Instituut voor Militaire Historie (Beeldbank WO2),[22] Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen (Beeldbank WO2),[23] Regionaal Archief Alkmaar (Beeldbank WO2),[24] Gemeentearchief Leiden (Beeldbank WO2),[25] Spaarnestad Photo (Beeldbank WO2),[26] Stadsarchief Amsterdam (Beeldbank WO2),[27] Theater Instituut Nederland (Beeldbank WO2),[28] Universiteit Leiden (Beeldbank WO2),[29] Verzetsmuseum Amsterdam (Beeldbank WO2),[30] Fries Verzetsmuseum (Beeldbank WO2),[31] Libertum (Beeldbank WO2),[32] Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (Collectie Nederland)[33]Bewerken op Wikidata
Status en tijdlijn
Opgericht 8 mei 1945
Organisatiestructuur
Eigenaar Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Moeder­onderneming Bewerken op Wikidata
Directeur Martijn Eickhoff
Aantal werknemers 58 (31 december 2014)[34]
Lid van Het Geheugen van NederlandBewerken op Wikidata
Tijdschrift en links
Website https://www.niod.nl/
Portaal  Portaalicoon   Tweede Wereldoorlog
Polygoonjournal uit 1948 over het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie
NIOD publicatie: Ben Sijes - De Razzia van Rotterdam 10-11 november 1944. Klik voor pdf.
NIOD publicatie: L. de Jong - Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog 1939-1945 Deel 1 Voorspel. Klik voor pdf.

Het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, voorheen Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD), is een Nederlands instituut voor de bestudering van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en hedendaagse genociden. Het instituut werd bij het grote publiek vooral bekend door het mediagenieke optreden van de directeur Loe de Jong. Diens levenswerk Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog is het omvangrijkste resultaat van de activiteiten van wat toen nog het RIOD heette.

Geschiedenis

[bewerken | brontekst bewerken]

Oprichting

[bewerken | brontekst bewerken]

Het instituut werd op 8 mei 1945 opgericht onder de naam Rijksbureau voor Documentatie van de geschiedenis van Nederland in Oorlogstijd. Op 1 oktober dat jaar werd de naam gewijzigd in die van Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie. In het begin werd die naam nog afgekort tot RvO, later tot RIOD.[35] Reeds op 6 juni 1945 werd evenwel door de Chef Staf van het Militair Gezag afgekondigd dat "de veiligheid van de Staat vordert" dat het oprichtingsbesluit van 8 mei moest worden ingetrokken,[36] een besluit dat geen doorgang vond.

Op 1 januari 1999 veranderde de naam in het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) en werd het onderdeel van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. In 2002 werd door het NIOD en de Universiteit van Amsterdam het Centrum voor Holocaust- en Genocidestudies (CHGS) opgericht. Het CHGS hield zich bezig met wetenschappelijk onderwijs en onderzoek naar de Holocaust en andere vormen van genocide, zoals de genocide in Rwanda en in Bosnië. Het vormde vanaf het begin onderdeel van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Op 9 december 2010 fuseerden het NIOD en het CHGS tot het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies.

Directeuren

[bewerken | brontekst bewerken]

De Jong werd per 1 oktober 1945 aangesteld als 'chef' van het instituut. In die positie had hij de dagelijkse leiding.[35] In 1979 ging hij als directeur met pensioen en werd opgevolgd door RIOD-medewerker Harry Paape, die op zijn beurt in 1990 door Kees Schulten werd opgevolgd. In 1996 werd Hans Blom directeur. In 2007 volgde Marjan Schwegman Blom op. Zij nam op 18 februari 2016 afscheid. Wichert ten Have was daarna interim-directeur. Per 1 september 2016 werd Frank van Vree benoemd tot Schwegmans opvolger. Sinds 1 september 2021 is Martijn Eickhoff directeur.

Taken

[bewerken | brontekst bewerken]

Het NIOD deed in de eerste decennia na de oprichting vooral onderzoek naar en publiceerde over Nederland (inclusief voormalig Nederlands-Indië) in de Tweede Wereldoorlog. De taken waren aanvankelijk:

  • archieven en collecties van en over de Tweede Wereldoorlog te archiveren, verzamelen en beschikbaar te stellen;
  • wetenschappelijk onderzoek uit te voeren en hierover te publiceren;
  • particulieren en overheidsinstellingen informatie te verschaffen.

Van 1946 tot eind 1950 bracht het instituut het maandblad Nederland in oorlogstijd uit.[37]

Eind jaren 1990 werd het onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog verbreed in tijd en in geografie. De aanloop tot en de nawerking van de oorlog werden nadrukkelijker bij het NIOD-onderzoek betrokken, net als de internationale dimensies van de Tweede Wereldoorlog. De fusie met het Centrum voor Holocaust- en Genocidestudies (CHGS) in 2010 tenslotte zorgde voor de inhoudelijke verbreding naar genocidestudies, waardoor thema’s als transitional justice, genocide en wereldwijd massaal geweld een vaste plaats kregen binnen het NIOD onderzoek.

Ondanks de veranderingen sinds 1945 is de kern van het NIOD-werk hetzelfde gebleven:

  • het verzamelen, beheren en toegankelijk maken van archiefmateriaal;
  • het verrichten van onderzoek en hierover publiceren;
  • het bijdragen aan publieke kennis en bewustwording over oorlog, de Holocaust, genocides en grootschalig geweld.

Collectie

Als gevolg van de uitbreiding van het onderzoeksterrein, heeft het NIOD ook zijn collectievorming verbreed van de Tweede Wereldoorlog en de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog naar oorlogen, genocides en grootschalig geweld in bredere (mondiale) context.   

Tegelijkertijd hebben nieuwe digitale technologieën de manier waarop historische kennis wordt vastgelegd en gedeeld ingrijpend veranderd. Door digitalisering en dataficatie te integreren in het collectiebeleid wil het NIOD kwetsbaar digitaal erfgoed veiligstellen en nieuwe vormen van onderzoek en publieksbereik stimuleren.

Binnen het programma 'Leven met Oorlog'[38] wordt sinds januari 2026 gewerkt aan een nieuwe infrastructuur voor het verzamelen, beheren en toegankelijk maken van persoonlijke ervaringen met oorlog en massaal geweld. Daarbij richt het NIOD zich, voortbouwend op inhoudelijke en technologische ontwikkelingen, op multimodale en vaak digitale bronnen.

De archiefcollectie beslaat anno 2026 ongeveer 2,6 kilometer en bevat vooral materiaal over de Tweede Wereldoorlog in Europa en Azië, aangevuld met archieven over andere genociden. De kern van de collectie bestaat uit (ego)documenten en persoonlijke getuigenissen die direct na de oorlog door RIOD-medewerkers zijn verzameld.[39] Tot op de dag van vandaag groeit de collectie verder, doordat particulieren documenten blijven schenken. Daarnaast beheert het NIOD een bibliotheek met ca. 80.000 publicaties over de Tweede Wereldoorlog, genociden en massaal geweld in de twintigste en eenentwintigste eeuw.[40] Tot slot zijn in de Beeldbank WO2 ruim 175.000 historische beelden beschikbaar.[41]

Onderzoek Nederlandse missies in Afghanistan

[bewerken | brontekst bewerken]

Het NIOD verklaarde zich in 2022 bereid samen met het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) wetenschappelijk en historisch onderzoek te doen naar het resultaat van twintig jaar Nederlandse inzet in Afghanistan, sinds de deelname aan de internationale actie Operation Enduring Freedom en sinds 2015 Operation Resolute Support. Dit berichtten de ministers Kajsa Ollongren (Defensie), Wopke Hoekstra (Buitenlandse Zaken) en staatssecretaris Eric van der Burg (Justitie en Veiligheid) op 20 januari 2022 in een brief aan de Tweede Kamer. Nederland was sinds 2002 militair en civiel actief in Afghanistan met Provinciaal Reconstructie Teams (PRT's) in de provincies Baghlan en Uruzgan (zie Task Force Uruzgan) en vervolgens met de Nederlandse geïntegreerde politietrainingsmissie in Kunduz, terwijl er eerder in het kader van de militaire interventie waarmee Operation Enduring Freedom begon ook geheime militaire operaties hadden plaatsgevonden.

Kritiek

[bewerken | brontekst bewerken]

Het NIOD heeft in de loop van jaren heel wat kritiek te verduren gekregen en ook zijn regelmatig vraagtekens gezet bij de legitimiteit van een Nederlands of nationaal instituut ter bestudering van de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Een van de belangrijkste critici in de jaren zeventig van de twintigste eeuw was Jan Rogier. Het instituut kwam ook onder vuur te liggen toen Loe de Jong in een rechtstreeks op televisie uitgezonden persconferentie verklaarde dat CDA-fractievoorzitter Willem Aantjes bewaker was geweest in strafkamp Port Natal bij Assen en bij de Waffen-SS in vreemde krijgsdienst had gezeten, wat achteraf onjuist bleek (affaire-Aantjes). Historicus Jan Bank betwijfelde in zijn inaugurele rede van 1983 het nut van het voortbestaan van het instituut. Ook het onderzoeksrapport[42]naar de val van Srebrenica lokte kritiek uit, net als het onderzoek[43] naar Nederlands extreem geweld in de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog.[44][45]

Huisvesting

[bewerken | brontekst bewerken]

Het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies is gevestigd in een rijksmonument aan de Herengracht 380 te Amsterdam, oorspronkelijk tussen 1888 en 1890 gebouwd door architect Abraham Salm in opdracht van de Nederlandse tabaksplanter Jacob Nienhuys. Een studiezaal met 32 plaatsen vormt het hart van het instituut. Deze is tijdens kantooruren geopend voor onderzoekers en belangstellenden. Eerder huisde het instituut aan de Herengracht 474. In de beginjaren had het instituut een dependance in Batavia en jarenlang ook een aan de Prins Hendriklaan in Amsterdam.

Literatuur

[bewerken | brontekst bewerken]
  • Gerard Aalders, Het Instituut: Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie als speelbal van Den Haag en koningshuis. Meppel: Just Publishers, 2019, ISBN 9789089757838
  • Marjo Bakker, Petra Drenth, Jeroen Kemperman en Hinke Piersma. (red.), Oorlog in onderzoek : 75 jaar NIOD. Amsterdam: Boom, 2020, ISBN 9789024430932
  • Annemieke van Bockxmeer, De oorlog verzameld: Het ontstaan van de collectie van het NIOD. Amsterdam: De Bezige Bij, 2014, ISBN 978-90-2348939-9
  • Jaap Cohen, Het bewaren van de oorlog: De roerige beginperiode van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie 1945-1960. Amsterdam: Boom, 2007, ISBN 978-90-8506508-1
  • Patrick Spijkerman (red.), Herengracht 380: Nieuwe huisvesting voor het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie. Den Haag: Sdu Uitgevers, 1997, ISBN 9789012085021

Galerij

[bewerken | brontekst bewerken]
[bewerken | brontekst bewerken]

Zie ook

[bewerken | brontekst bewerken]
Zie de categorie NIOD van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Overgenomen van "https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=NIOD_Instituut_voor_Oorlogs-,_Holocaust-_en_Genocidestudies&oldid=70737265"