Klinkerharmonie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De term klinkerharmonie of vocaalharmonie duidt strikt genomen het verschijnsel aan dat klinkers in een woord 'harmoniëren', dat wil zeggen bepaalde articulatiekenmerken gemeen hebben. Dat kunnen zowel kenmerken van de plaats als van de wijze van articulatie zijn.

Vaak voorkomende vormen van klinkerharmonie zijn:

  • het verschijnsel dat de lipvorm bij alle klinkers gelijk is (hetzij gerond, hetzij gespreid);
  • het verschijnsel dat alle klinkers hetzij voorin, hetzij achterin de mond worden uitgesproken.

In engere zin wordt de term klinkerharmonie met name gebruikt voor het beschrijven van bepaalde morfonologische gevallen waarin een stamwoord affixen (voor- en achtervoegsels) selecteert waarin de klinkers met die van het stamwoord harmoniëren. Dat laat zich goed illustreren aan het voorbeeld van de Turkse talen, die een rijk systeem van klinkerharmonie kennen. Zo krijgen in het Turks zelfstandige naamwoorden met in de laatste lettergreep een voorklinker de meervoudsuitgang -ler (met eveneens een voorklinker), die met een achterklinker de uitgang -lar (met eveneens een achterklinker).

Voorbeeld: evler (huizen) naast kitaplar (boeken)

Gelijkaardige mechanismen zijn aanwezig in het Koreaans en in de meeste Finoegrische talen, bijvoorbeeld in het Fins en het Hongaars (maar niet het Estisch).[1]

De indeling van de klinkers in drie groepen in het Hongaars:

Indeling van de klinkers
in het Hongaars
volgens de tongstand
achterklinkers,
velaar
voorklinkers,
palataal
volgens de
stand van lippen
met
ronding van
de lippen
a,
o, ó,
u, ú

á

ö, ő,
ü, ű
zonder
lipronding
e, é,
i, í

Umlaut[bewerken]

Een bekender verschijnsel dat men onder klinkerharmonie in zijn eerstgenoemde, ruime definitie kan vatten is de toevoeging van simulfixen, wat in Westgermaanse talen meestal neerkomt op umlaut. Dit is het in het Nederlands en Duits voorkomende verschijnsel dat stamklinkers articulatiekenmerken overnemen van de klinkers in een achtervoegsel.

Vaak wordt umlaut van klinkerharmonie onderscheiden, omdat uitgegaan wordt van klinkerharmonie in de engere zin.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Met name vanwege deze overeenkomst is het idee van een verwantschap tussen de Finoegrische talen en de Altaïsche talen geopperd, maar dit is allerminst zeker.