Lineair A

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Tabletten met Lineair A gevonden in Santorini

Het Lineair A is een schrift dat ontwikkeld is door de Minoïsche beschaving op Kreta (3000 - 1370 v.Chr.). Het is het eerste Europese schrift. Het is nog steeds niet geheel ontcijferd, omdat men de taal niet kent.

Ontstaan en gebruik[bewerken]

Aanvankelijk bestond het schrift als beeldschrift uit ideogrammen. Hierbij stelde elk teken een voorwerp, handeling of persoon voor; het doet denken aan Egyptische hiërogliefen. De tekens werden in klei gedrukt met stempels. Later werd het vervangen door het Lineair A dat met grote waarschijnlijkheid een lettergrepenschrift is.

Lineair A-inscriptie op een kruik, afkomstig uit Akrotiri.

De Kretenzers maakten gebruik van het Lineair A om de administratie van het paleis bij te houden. Van veel van de ca. 90 schrifttekens is wel (bij benadering) de uitspraak bekend, omdat de vorm van die tekens bijna hetzelfde is als in het latere Lineair B, maar de taal (of mogelijk ook: talen) is geen Grieks (maar Prehelleens) en nog steeds een raadsel. De taal wordt gewoonlijk Minoïsch genoemd om het te onderscheiden van het veel latere Eteokretenzisch dat er wel of niet iets mee van doen kan hebben. Er zijn erg veel pogingen geweest het Minoïsch te ontcijferen en het aan andere talen te relateren, maar een consensus is er zeker niet.

Er zijn ook onderzoekers die zich niet wagen aan een identificatie of ontcijfering van de taal omdat het best mogelijk is dat het een om een isolaat gaat. Packard[1] bijvoorbeeld concentreerde zich op de interne structuur van de woorden. Hij kende de klankwaarde van de overeenkomstige tekens van het Lineair B aan het Linear A toe, niet omdat het vaststaat dat deze hetzelfde geweest moet zijn, maar omdat

Aanhalingsteken openen

...zelfs specialisten het makkelijker zullen vinden KU.MI.NA.QE te onthouden dan 98-76-26-91.

Aanhalingsteken sluiten

Bijna 150 kleitabletten zijn gevonden bij Hagia Triada in zuidelijk Kreta, maar helaas zijn maar 30 daarvan compleet; de overige zijn brokstukken. Verder zijn er nog tabletten uit Knossos, Phaistos, Tylissos, Palaikastro, Kato Zakro, Arkhanes, Mirtos en een paar andere plaatsen.

Semitische hypothese[bewerken]

Een van de mogelijkheden is dat de taal van het Lineair A tot de (West-)Semitische taalgroep behoort. Deze stelling is vooral door Cyrus H. Gordon verdedigd, in een reeks publicaties sinds 1956.[2] Een feit is dat een aantal woorden waarvan we zowel de uitspraak, als uit de context de betekenis kennen, overeen lijkt te komen met gebruikelijke woorden in talen als het Hebreeuws of Fenicisch. Gordon beweerde voor zo'n twee dozijn woorden Semitische parallellen te kunnen aanwijzen.

Een voorbeeld is het woord "ku-lo" waarmee totalen van inventarisaties worden aangeduid: dit correspondeert met Semitisch "kull" ("kul", "kol") = "totaliteit, geheel". Maar zoals ons woord "totaal" ontleend is aan het Latijn, zo zou ook in het Lineair A het woord "ku-lo" een leenwoord kunnen zijn. Het gebruik van het woord bewijst dus niet dat de taal van het Lineair A Semitisch is, en de meeste deskundigen staan sceptisch tegenover Gordons hypothese.

Meer recent heeft de Nederlander Jan Best in een lange reeks publicaties geprobeerd de "Semitische oplossing" voor het Lineair A aannemelijk te maken. Hij identificeerde de taal van Lineair A als een Noordwest-Semitische taal. Best beargumenteerde aan de hand van geschiedkundige argumenten dat Kreta vanaf ca. 2000 v.Chr. een belangrijke doorgangsplaats was voor internationale handel tussen Europa, Egypte en de Levant, en voerde de tekeninventaris van het Lineair A terug op drie bronnen: de Egyptische hiërogliefen, authentieke Kretenzische tradities en het Assyrisch-Babylonisch spijkerschrift.

Onwetenschappelijk kan echter een lezing van een Lineair A-teken genoemd worden, dat Best[3] afleidt van de Oudegyptische hieroglief van 'twee naar voren uitgestrekte armen' dat in de egyptologie standaard wordt gelezen als kꜢ. De ware uitspra(a)k(en) daarvan rond 2000 v.Chr. staat/staan niet vast, want vocalen werden niet weergegeven in het Oudegyptisch, maar waarschijnlijk klonk die als 'ko' of 'koe'; zeker zo in latere perioden, bijvoorbeeld in het woord hai-koe-pta(h) "tempel van de generatieve energie van de god Ptah (van Memfis)" (in het Ugaritisch weergegeven als hqpt) waarvan uiteindelijk het Griekse Ai-gy-ptos - dan als landsnaam, dus de naam Egypte, is afgeleid. Het van dezelfde stam kꜢ afgeleide woorddeel kꜢ- in het Oudegyptische samengestelde toponiem kꜢ-km "Zwarte Stier" wordt zo ook in het Grieks als Kochome weergegeven. Dit fonologisch gegeven van kꜢ gold, wanneer de oorspronkelijke betekenis van het Egyptische ideogram ten minste overeenkwam met of nauw gelieerd bleef met het beeldteken kꜢ. Werd ditzelfde Egyptische teken echter als fonogram geschreven in bijvoorbeeld uitheemse in Egypte gebruikte woorden, dan kon de klank ervan alle vocale kanten opgaan: ke, ki, ko, koe, ka. Toch leest Best het volgens hem op Kreta overgenomen Egyptische teken zonder enige twijfel en uitleg als de ene Lineair A-lettergreep met vaste uitspraak ka. Ook leest Best '(de Egyptische god) Re' voor het Kretenzisch teken van een 'lotus' (als het al een lotusbloem is). Waarom nam men op Kreta dan niet het simpele Egyptische teken van de zonneschijf (een cirkel) over om die Egyptische godsnaam mee weer te geven?[4]

Niet alleen de qua taalmateriaal spaarzame en voor een ontcijfering nauwelijks toereikende kleitabletten wist Best als Semitisch te interpreteren, hij slaagde er bovendien in de langere zogenaamde "Libation inscriptions" als Noordwest-Semitisch te interpreteren. Deze teksten zijn met name belangrijk, omdat ze in de regel complete zinnen vormen, waardoor de grammaticale eigenschappen van de taal gemakkelijker kunnen worden geanalyseerd.

Een hoofdprobleem bij de toetsing van een ontcijfering van het Lineair A is het geringe aantal teksten in dat schrift. Daardoor is intern bewijs moeilijk te vinden. Nieuwe hoop rijst, nu duidelijk is geworden dat in Byblos teksten zijn gevonden in een schrift dat vele tekens met het Lineair A gemeenschappelijk heeft en bovendien volgens de consensus van de geleerden eveneens Semitisch noteert. Mochten deze teksten inderdaad overtuigend als Semitisch geïnterpreteerd kunnen worden, dan kan met behulp van die teksten de geldigheid van de ontcijfering van het Lineair A door Jan G.P. Best bevestigd worden.

Jan Best publiceerde in 2009 in Ugarit-Forschungen dat hij het Byblosschrift eveneens had ontcijferd. Over het Lineair A zegt hij tegenwoordig dat het niet om ontcijfering maar om 'reconstructie' gaat.[5]

Vedische hypothese[bewerken]

Zeer recent is de theorie geopperd dat de Minoïsche taal gerelateerd is aan het Vedisch, en daarmee een Indo-Europese taal zou zijn. Ook zou de Minoïsche cultuur gerelateerd zijn aan die van de Indusvallei.[6][bron?]

Onderscheid met Lineair B[bewerken]

Het lineair lettergrepenschrift van de Kretenzers heet "Lineair A" om het te onderscheiden van dat van de Myceners of Achaeërs, dat behalve op Kreta voornamelijk ook op het Griekse vasteland werd gebruikt, het "Lineair B". Het Lineair B ontwikkelde zich, na de vestiging van de Myceners op Kreta, uit het Lineair A. De taal van dit Lineair B is Grieks.

Tekens[bewerken]

Tekens en nummering volgens E. Bennett. Het lezen van tekens is gebaseerd op analoga van Lineair B.
*01-*20 *21-*30 *31-*53 *54-*74 *76-*122 *123-*306
Linear A Sign A001.svg DA

*01

Linear A Sign A021.svg QI

*21

Linear A Sign A031.svg SA

*31

Linear A Sign A054.svg WA

*54

Linear A Sign A076.svg

*76

Linear A Sign A123.svg

*123

Linear A Sign A002.svg RO

*02

Linear A Sign A021f.svg

*21f

Linear A Sign A034.svg

*34

Linear A Sign A055.svg

*55

Linear A Sign A077.svg KA

*77

Linear A Sign A131a.svg

*131a

Linear A Sign A003.svg PA

*03

Linear A Sign A021m.svg

*21m

Linear A Sign A037.svg TI

*37

Linear A Sign A056.svg PA3

*56

Linear A Sign A078.svg QE

*78

Linear A Sign A131b.svg

*131b

Linear A Sign A004.svg TE

*04

Linear A Sign A022.svg MI?

*22

Linear A Sign A038.svg E

*38

Linear A Sign A057.svg JA

*57

Linear A Sign A079.svg WO2?

*79

Linear A Sign A131c.svg

*131c

Linear A Sign A005.svg

*05

Linear A Sign A022f.svg

*22f

Linear A Sign A039.svg PI

*39

Linear A Sign A058.svg SU

*58

Linear A Sign A080.svg MA

*80

Linear A Sign A164.svg

*164

Linear A Sign A006.svg NA

*06

Linear A Sign A022m.svg

*22m

Linear A Sign A040.svg WI

*40

Linear A Sign A059.svg TA

*59

Linear A Sign A081.svg KU

*81

Linear A Sign A171.svg

*171

Linear A Sign A007.svg DI

*07

Linear A Sign A023.svg MU

*23

Linear A Sign A041.svg SI

*41

Linear A Sign A060.svg RA

*60

Linear A Sign A082.svg

*82

Linear A Sign A180.svg

*180

Linear A Sign A008.svg A

*08

Linear A Sign A023m.svg

*23m

Linear A Sign A044.svg KE

*44

Linear A Sign A061.svg O

*61

Linear A Sign A085.svg

*85

Linear A Sign A188.svg

*188

Linear A Sign A009.svg S

*09

Linear A Sign A024.svg NE

*24

Linear A Sign A045.svg

*45

Linear A Sign A065.svg JU

*65

Linear A Sign A086.svg

*86

Linear A Sign A191.svg

*191

Linear A Sign A010.svg

*10

Linear A Sign A026.svg RU

*26

Linear A Sign A046.svg

*46

Linear A Sign A066.svg TA2

*66

Linear A Sign A087.svg TWE

*87

Linear A Sign A301.svg

*301

Linear A Sign A011.svg

*11

Linear A Sign A027.svg RE

*27

Linear A Sign A047.svg

*47

Linear A Sign A067.svg KI

*67

Linear A Sign A100.svg

*100/
*102

Linear A Sign A302.svg

*302

Linear A Sign A013.svg ME

*13

Linear A Sign A028.svg I

*28

Linear A Sign A049.svg

*49

Linear A Sign A069.svg TU

*69

Linear A Sign A118.svg

*118

Linear A Sign A304.svg

*303

Linear A Sign A016.svg QA2

*16

Linear A Sign A028b.svg

*28b

Linear A Sign A050.svg PU

*50

Linear A Sign A070.svg

*70

Linear A Sign A120.svg

*120

Linear A Sign A304.svg

*304

Linear A Sign A017.svg ZA

*17

Linear A Sign A029.svg

*29

Linear A Sign A051.svg DU

*51

Linear A Sign A073.svg MI

*73

Linear A Sign A120b.svg

*120b

Linear A Sign A305.svg

*305

Linear A Sign A020.svg ZO

*20

Linear A Sign A030.svg NI

*30

Linear A Sign A053.svg

*53

Linear A Sign A074.svg ZE

*74

Linear A Sign A122.svg

*122

Linear A Sign A306.svg

*306

Zie ook[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. David W. Packard Minoan Linear A, 1974, ISBN 0-520-02580-6
  2. Vóór de Bijbel; Het Spectrum Aula pocket, 1966, bladz 271,
  3. in zijn Het Byblosschrift ontcijferd (2010)
  4. Deze kritische noten naar drs. Carles Wolterman, egyptoloog
  5. Jan G.P. Best Het Byblosschrift ontcijferd - In het voetspoor van Willem Glasbergen Amsterdam, 2010, p. 95
  6. Zie de artikelen in het tijdschrift Minoa: Minoa

Externe link[bewerken]