Salpeter

Mijnwerkers van een salpetermijn in Chili, begin 20e eeuw

Salpeter is de triviale naam voor een aantal salpeterzure metaal-zouten:

• met name voor gewone salpeter of kaliumnitraat (KNO₃)
• Chilisalpeter of natriumnitraat (NaNO₃), en
• kalksalpeter of calciumnitraat (Ca(NO₃)₂), of
• ammoniumsalpeter ammoniumnitraat (NH₄NO₃)

Het woord salpeter komt van het Latijnse woord sal, zout, en het Latijnse/Griekse woord petra/πετρα, stenen/steen, omdat het zout oorspronkelijk van de stenen rondom mestvaalten werd geschraapt.

Toepassingen

Salpeter kan worden gebruikt voor het maken van explosieve mengsels zoals zwart buskruit en andere sassen. Nitraten zijn vrij sterke oxidatoren en dat is de reden dat buskruit, een gepoederd mengsel van salpeter met houtskool en zwavel explosief is: het nitraat oxideert de zwavel en de houtskool en daar komt veel warmte bij vrij en bovendien zetten de vaste stoffen met klein volume zich om in gassen met groot volume.

Als meststof vindt salpeter ook toepassing, bijvoorbeeld als kalkammonsalpeter. Het bevat het nitraation NO₃⁻ dat voor de plantenwereld een belangrijke bron is van gebonden stikstof. Stikstof is nodig voor de synthese van aminozuren, de bouwstenen van alle eiwitten. Hoewel de atmosfeer grotendeels uit stikstofgas bestaat, zijn de meeste planten alleen via de hulp van bepaalde bacteriën in staat van deze bron gebruik te maken, zij kunnen dat niet direct.

Het wordt (soms) ook toegevoegd tijdens de wrongelbereiding bij het kaas maken om het ontkiemen van boterzuurbacteriesporen te voorkomen. Daardoor zou anders tijdens de rijping in de kaas laatlos kunnen ontstaan.

Als salpeter verhit wordt zonder een toegevoegde brandstof zoals houtskool of zwavel, dan ontleedt de stof onder vrijmaking van zuurstof. Bijvoorbeeld:

${\ce {2 KNO3 -> 2 KNO2 + O2}}$

Deze reactie was al vroeg in de 17e eeuw bekend. Cornelis Drebbel heeft de ontleding waarschijnlijk gebruikt om adembare 'lucht' aan te maken aan boord van zijn onderzeeboot.

Productie

Salpeter ontstaat als ammoniak in aarde in nitriet wordt omgezet en daarna in salpeter, door nitrificatie. Het werd eerst uit nitraathoudende aarde geproduceerd, die als een mengsel van mest en grond in oude stallen van boerderijen was te vinden. De Engelse koning Hendrik VIII stuurde daarvoor mannen de boer op: de Petermen. Zij hadden wettelijk toegang tot de erven, de stallen, de duivenhokken en zelfs de huizen van de boeren. Die moesten ook helpen de eventueel aangetroffen salpeterhoudende aarde uit te graven en af te voeren.

Het kon ook kunstmatig in salpeterbedden worden geproduceerd. Dit waren lagen van mest, urine en aarde en in sommige landen kon men het ook als guano delven. Om hieruit salpeter te krijgen werd de aarde vermengd met potas of weedas en in water opgelost. Na filtratie bleef een vloeistof van salpeter, andere zouten en verontreinigingen over. Dit werd ingekookt zodat een kristallijne massa ontstond. Die werd opnieuw in water opgelost, verhit en door verdamping geconcentreerd. De verontreinigingen werden afgeschuimd. De zouten zonken naar de bodem en werden uitgeschept. De overblijvende vloeistof koelde men af en aldus ontstonden salpeterkristallen. Deze werden eventueel opnieuw gewassen om de vereiste zuiverheid te halen.

Industrieel wordt salpeter uit salpeterzuur geproduceerd, dat via het ostwaldprocedé uit ammoniak wordt vervaardigd.

Literatuur

• David Cressy: Salpeter. The Mother of Gunpowder, Oxford University Press, 2013. 
• Thomas Hager: The Alchemy of Air: A Jewish Genius, a Doomed Tycoon, and the Scientific Discovery That Fed the World but Fueled the Rise of Hitler, Three Rivers Press, 2008.

Voetnoten

WikiWoordenboek

Zoek salpeter op in het WikiWoordenboek.