Het Romeins Museum (voorheen Thermenmuseum)
| Het Romeins Museum | ||||
|---|---|---|---|---|
| (voorheen Thermenmuseum) | ||||
 | ||||
| Locatie | ||||
| Locatie(s) | Coriovallumstraat 9, Heerlen | |||
| Adres | Coriovallumstraat 9 | |||
| Thema en expositie | ||||
| Type | archeologische opgraving, Romeinse artefacten | |||
| Status en tijdlijn | ||||
| Opgericht | 1977 | |||
| Personen en statistieken | ||||
| Directeur(s) | Gert-Jan de Graaf | |||
| Conservator(s) | Karen Jeneson | |||
| Architectuur en huisvesting | ||||
| Monumentstatus | Rijksmonument | |||
| Monumentnummer | 524991 | |||
| Tijdschrift en links | ||||
| http://www.hetromeinsmuseum.nl/ | ||||
| ||||
Het Romeins Museum (tijdelijk gesloten vanwege nieuwbouw) is een oudheidkundig museum in het centrum van de Nederlands-Limburgse stad Heerlen. Het museum werd oorspronkelijk als Thermenmuseum geopend in 1977 en is gebouwd rond de opgraving van een Romeins badhuis Dit is het oudste, grootste en best bewaarde antieke gebouw in Nederland.[1] Vanaf 2028 zal het – naast de geschiedenis van het badhuis - de verhalen vertellen van het alledaagse Romeinse leven in de regio.
Geschiedenis badhuis
[bewerken | brontekst bewerken]
In 1940 werd in het centrum van Heerlen het fundament ontdekt van een thermencomplex, het tot nu toe belangrijkste bouwwerk van de Romeinse nederzetting Coriovallum. Een boer die het braakliggende grasland aan het omploegen was bleef op 18 juni van dat jaar met zijn ploeg in een deel van een zuilschacht steken. Later werden nog drie zuilfragmenten gevonden. Een aantal dagen later begon amateurarcheoloog dr. H.J. Beckers, geholpen door vrijwilligers, met een grote opgraving en in 1941 waren de voor Nederland imposante archeologische resten blootgelegd. Men dekte het terrein af met een laag zilverzand met de bedoeling om het later weer te ontgraven. Dat gebeurde in 1975, waarna de opgraving werd opgenomen binnen de muren van een nieuw gebouwd museum, dat men het Thermenmuseum noemde en in 1977 werd geopend voor publiek.
Het belang van de vondst werd vrijwel meteen ingezien. In 1948 publiceerde A.E. van Giffen 'Thermen en castella te Heerlen-Coriovallum', het eerste en tot nu toe enige wetenschappelijk rapport over dit Romeins badhuis. Van Giffen concludeerde dat het badhuis in twee fasen gebouwd was: de eerste fase uit de eerste eeuw na Christus en enkele decennia later een uitbreiding en verbouwing. Volgens conservator en archeoloog Karen Jeneson kwam het gebouw tot stand omstreeks het jaar 40 na Chr.[2] Hoewel het opgaande muurwerk bijna geheel verdwenen is, kan men zich aan de hand van funderingen en vloerniveaus nog een goede voorstelling maken van het badhuis. Het bestond uit een ommuurd terrein met daarbinnen een badgebouw van 50 bij 50 meter. Via een overdekte zuilengalerij kwam men achtereenvolgens in een kleedruimte (apodyterium), een zweetruimte (sudatorium), twee dompelbaden (frigidaria), een verwarmde massageruimte (tepidarium) en een warmwaterbad (caldarium). Indrukwekkend zijn de restanten van het hypocaustum (vloerverwarmingssysteem). Ook is een fragment van een mozaïekvloer in een van de frigidaria bewaard gebleven. Buiten was er nog een openluchtbad (natatio), kon er gesport worden in een speciaal daarvoor aangelegde ruimte (palaestra), en waren er toiletten en kleine winkeltjes.
In 2013 luidde conservator Karen Jeneson de noodklok met de mededeling dat de opgravingssite op 17 plaatsen instabiel was en op zeker 138 plekken beschadigd. De beschadigingen zijn ontstaan enerzijds door de ongunstige klimaatomstandigheden in de museumhal met extreme temperatuurschommelingen en te hoge vochtigheidsgraad, anderzijds door bezoekers die over de balustrade klommen en zich op het terrein begaven.[3] De resten van het badhuis moesten dringend gerestaureerd worden.
Tijdens de restauratie in 2016 en 2017 zijn de beschadigde plekken en honderden meters muur hersteld. Met gekleurd grind zijn diverse onderdelen, zoals de zuilengalerij, winkeltjes of de werkplek van de arts, extra geaccentueerd. Er zijn materialen en technieken gebruikt zoals de Romeinen dat ook deden. Ontbrekende bouwstenen zijn uit Kunradersteen gekapt en replica’s van dakpannen en tegels zijn met de hand gemaakt uit lokale klei.
De restauratiewerkzaamheden zijn ook aangegrepen om archeologisch onderzoek te doen en meer informatie te verzamelen over het badhuis en het Romeins verleden van Heerlen. Deze resultaten hiervan zijn terug te vinden in een wetenschappelijke publicatie[4]
Opgraving 1940
Opgraving 1940
Geconserveerde opgraving
Restanten mozaïekvloer
Beschrijving museum
[bewerken | brontekst bewerken]Oorspronkelijke gebouw
[bewerken | brontekst bewerken]De eerste plannen voor een overkapping van de opgravingen waren al in 1941 gemaakt door de tijdens de opgraving aanwezige architect Frits Peutz. Het ontwerp werd in 1975 uitgewerkt door het Bureau Peutz, dat door zijn zonen was voortgezet. Het museumcomplex bestond uit drie delen. In het entreegebouw waren onder andere de kassahal, een ruimte voor tijdelijke tentoonstellingen, de filmzaal, de aula, de studiezaal van het archief, de garderobes en toiletten ondergebracht. Boven het entreegebouw 'zweefde' een betonnen archieftoren. Aan de achterzijde van het complex lag een expositiezaal voor de vaste collectie. Tussen deze twee bouwdelen ligt de grote expositiehal van 50 x 55 meter met stalen overkapping, die de opgraving van het badhuis overdekt. De overkapping rust op slechts vier stalen kolommen, zodat vanaf een stalen loopbrug een vrij uitzicht op de opgravingsrestanten mogelijk was.
Ingang aan de Coriovallumstraat
Entree en maquette
Interieur, audiovisuele ruimte
Loopbrug opgravingssite
In het voormalige Thermenmuseum waren niet alleen de resten van het Romeinse badhuis te bewonderen maar ook vele archeologische voorwerpen die in de regio Heerlen zijn gevonden. In het museum was tot augustus 2022 ook het regionaal archief Rijckheyt ondergebracht met een servicebalie en een studiezaal. Dit archief is nu onderdeel van Historisch Centrum Limburg.
Nieuwbouw
[bewerken | brontekst bewerken]Omdat het oorspronkelijke museumgebouw niet voldeed aan de klimatologische eisen om het badhuis goed te bewaren heeft de gemeente Heerlen in juni 2024 besloten dat de stad een nieuw beeldbepalend museum zal krijgen, dat is ontworpen door Kraaijvanger Architects en TomDavid Architecten. Los van de technische uitdagingen van nieuwbouw rond een tweeduizend jaar oud rijksmonument, hebben de architecten zich gericht op de beschermende functie, het creëren van de voorwaarden voor een onderscheidende museumbeleving, zowel van binnen als buiten en de aansluiting op de directe omgeving. Het Thermenmuseum sloot in september 2024 haar deuren en Het Romeins Museum zal in 2028 geopend worden.[5]
Collectie
[bewerken | brontekst bewerken]Het museum bezit een collectie van circa 30.000 kunst- en gebruiksvoorwerpen uit de Romeinse tijd, voornamelijk afkomstig van opgravingen in Heerlen en omgeving. Behalve een schaalmodel van het badhuis, bezit het museum een opengewerkte maquette van de Romeinse villa Vaesrade, die geldt als een typisch voorbeeld van de villae rusticae in de omgeving van Heerlen.
Kunstvoorwerpen
[bewerken | brontekst bewerken]In de collectie bevinden zich enkele fragmenten van vrijstaande beelden en reliëfs, en verder diverse gebeeldhouwde architectuurfragmenten, votiefstenen, grafstenen en de zogenaamde mijlpalen van Eygelshoven. Bijzonder is ook de replica van de sarcofaag van Simpelveld, waarvan het origineel zich in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden bevindt.
Vrouwenkopje
Deel Jupiterzuil
Grafstenen
Gebruiksvoorwerpen
[bewerken | brontekst bewerken]Het museum bezit verder een grote verzameling gebruiksvoorwerpen van metaal, aardewerk en glas. Een deel daarvan werd als grafgift aan de doden meegegeven. Tot de topstukken behoort de zogenaamde 'kruik van Lucius', een grote voorraadkruik met een inscriptie van de Heerlense pottenbakker Lucius.
Grafbijgiften
Grafbijgiften
Kruik van Lucius
Romeins glas
Bordspel
[bewerken | brontekst bewerken]In 2026 werd er met behulp van het Digital Ludeme Project (3D-scans gecombineerd met AI) ontdekt dat een tot dan toe onbekend object een strategisch bordspel was. Dit is het oudst bekende van zijn soort.[6]
Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]- ↑ 'Romeins badhuis in Heerlen is oudste gebouw van Nederland' op website historiek.net, 20 juni 2024.
- ↑ Zie artikel Th. Toebosch, 'Romeins Heerlen: ouder en groter dan Maastricht'. In: NRC Handelsblad, 4 april 2015 (online tekst).
- ↑ Zie artikel W. Beijer, 'Verval bedreigt de thermen' in: Dagblad De Limburger, 20 december 2013.
- ↑ Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, NAR 65: Roman bathing in Coriovallum. The thermae of Heerlen revisited | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. www.cultureelerfgoed.nl (6 maart 2020). Geraadpleegd op 1 april 2026.
- ↑ Historisch Centrum Limburg. Historisch Centrum Limburg. Geraadpleegd op 1 april 2026.
- ↑ Rens van Maasakker, 'AI ontrafelt spelregels van 2000 jaar oud Romeins bordspel uit Heerlen' op archeologieonline.nl, geraadpleegd 21 februari 2026.
