Aardgasbaten
Sinds de ontdekking van het aardgasveld van Slochteren rond 1960 heeft de schatkist van het rijk ruim 211 miljard euro aan gasbaten binnengekregen.[1]
Inhoud |
[bewerken] Inkomsten
In 2009 ontving het Rijk in de orde van 10 miljard euro aan aardgasbaten. De aardgasbaten worden gevormd door:
- Meeropbrengstregeling Groningen (MOR)
- uitkeringen van Energie Beheer Nederland (EBN)
- Opbrengsten op basis van de Mijnbouwwet
- dividenduitkering van Nederlandse Gasunie
[bewerken] Besteding
Ruim 52 miljard euro, bijna een kwart, is besteed aan de sociale zekerheid. Op de tweede plaats komen openbaar bestuur en veiligheid. 15 procent van de gasinkomsten, zo'n 30 miljard euro is gebruikt voor investeringen in de infrastructuur.[2] De Kam schrijft dat politici dankzij de aardgasbaten een ruimhartige verzorgingsstaat hebben kunnen opbouwen. “Zonder de gasbaten hadden de burgers in de loop van de jaren 211 miljard euro meer aan belastingen en sociale premies moeten opbrengen om de gedane collectieve uitgaven te kunnen financieren”, zegt De Kam. Het is volgens hem de vraag of de burgers zo’n grote lastenverzwaring hadden geaccepteerd. [2]
Men denkt vrij algemeen dat de aardgasbaten vooral in de jaren zeventig hebben bijgedragen aan de zogenaamde Dutch disease.
Volgens sommigen heeft Nederland structureel gezien weinig baat gehad aan de extra inkomsten. Toen de gasvoorraden steeds meer geld opleverden werden analoog hieraan de rijksuitgaven opgevoerd. De opbrengsten werden decennia lang voor een verscheidenheid aan doeleinden gebruikt: de verzorgingsstaat, openbaar bestuur, subsidies en infrastructuur. In de ogen van sommige mensen heeft de Nederlandse overheid het grootste gedeelte van de opbrengsten verkwanseld. Daarnaast is veel aardgas voor een relatief goedkope prijs verkocht aan andere landen. Tijdens de Koude Oorlog moest Nederland onder druk van de NAVO gas verkopen aan Italië voor een prijs die ver beneden de marktprijs lag, omdat Italië anders gedwongen was om gas uit de Soviet-Unie te importeren. Deze deal uit de Koude Oorlog bestaat tot op de dag van vandaag[3].
Om een 'verkwanseling' van grondstoffenbaten te voorkomen hebben landen als Noorwegen, Chili en Rusland een investeringsfonds opgericht waarin ze de opbrengsten van hun fossiele brandstoffen storten, door dit geld te investeren profiteren zij jaarlijks én structureel van hun aardgas en -olie baten.
[bewerken] Fonds Economische Structuurversterking
Sinds 1995 wordt van de aardgasbaten 40 procent gestoken in het Fonds Economische Structuurversterking. Dit fonds investeert in infrastructuur, onderwijs en innovatieve projecten. In het noorden vindt men dat te weinig van de aardgasbaten ten goede zijn gekomen aan de noordelijke provincies. Daarbij wordt geschermd met een percentage van 1%. Hierbij gaat het echter over de bestedingen uit het FES (westen 88%, zuiden 9%, oosten 2%, noorden 1%), niet over de totale aardgasbaten. Ter verdediging voert men aan dat de FES was bedoeld voor de oplossing van knelpunten, waarvan de meeste zich nu eenmaal in het westen van het land voordoen.
[bewerken] Begrotingstechniek
De opbrengsten van de aardgasbaten worden in de miljoenennota onder het kopje niet-belastingmiddelen opgenomen. Datzelfde geldt voor de uitkeringen uit de Fonds Economische Structuurversterking.
[bewerken] Voorstel voor een sovereign wealth fonds
Sinds 1994 heeft men steeds de keuze gemaakt om een groot deel van de aardgasbaten via de begroting te laten lopen. Volgens de De Nederlandsche Bank ging dat in de periode 1994-2006 gemiddeld om 70 procent. Dit zorgde keer op keer voor meevallers, iets wat eigenlijk een scheef beeld geeft en problemen zou kunnen geven in geval van tegenvallers.[4]
In de jaren 1962-1963 heeft de toenmalige minister van Financiën Jelle Zijlstra er bewust voor gekozen geen sovereign wealth funds (staatsvermogenfonds) op te richten. Hij had hiervoor twee argumenten: hij verwachtte dat de opbrengsten te laag waren, en mocht dat niet zo zijn dan zou het geld toch worden uitgegeven.
