Brugse godshuizen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Godshuis "Vette Vispoort", Moerstraat.
Godshuis "De Vos", Noordstraat.
Godshuizen "De Mûelenaere", Nieuwe Gentweg.

De Godshuizen in Brugge behoren tot het patrimonium van het Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW) en bieden bewoning aan, aan minderbegoede bejaarden.

Historiek[bewerken]

De meeste godshuizen zijn kleine, wit of geel geschilderde huisjes, soms op een rij, maar vaak gegroepeerd rond een binnentuin. Ze bevinden zich in het historische centrum van de Belgische stad Brugge en dragen op beduidende wijze bij tot het algemeen beeld dat deze stad aanbiedt.

Godshuizen werden vanaf de 14e eeuw opgericht door rijke burgers of door ambachtsgilden. De oudste thans nog bestaande dateren van 1330, 1335 en 1355. Ze gaven onderdak aan behoeftige bejaarden of weduwen zonder bestaansmiddelen. Ze werden opgericht door ambachten (de wevers, de smeden, de bakkers, de schoenmakers, de schippers, enz) of door privé personen. Tot op het einde van het Ancien regime behoorden ze toe aan private stichtingen die door de besturen van de ambachten of door de afstammelingen van de stichters beheerd werden. Het Franse bestuur onteigende ze alle en bracht ze onder het openbaar bestuur dat men de Burgerlijke godshuizen noemde, waarbij de oorspronkelijke beheerders nog enig zeggingsrecht behielden over het toezeggen van de huizen. Onder de wisselende namen van dit openbaar bestuur, zijn de godshuizen er eigendom van gebleven.

Over de stad zijn 45 grotere of kleinere godshuisbeluiken verspreid (een 46ste op de deelgemeente Sint-Pieters dateert uit 1959). Hiervan worden er 43 nog steeds door bejaarden bewoond. In totaal gaat het om 260 woningen die door het OCMW tegen geringe prijzen aan bejaarden worden verhuurd. De meeste godshuizen dragen nog steeds de naam van hun oorspronkelijke oprichters.

Het oudste nog bestaande godshuis is het 'Rooms Convent' van 1330 in de Katelijnestraat. Kort erop volgden Hertsberghe (1335, ook in de Katelijnestraat) en Sint-Joos (1352, in de Ezelstraat).

Brugge was natuurlijk niet de enige stad die 'godshuizen' kende. Gelijkaardige stichtingen trof men aan in alle steden van de Zuidelijke Nederlanden. In de Noordelijke provincies noemde men ze 'hofjes', in Engeland 'almshouses', in Frankrijk 'Maisons-Dieu'. Om veelvuldige redenen zijn ze op de meeste plaatsen verdwenen of bijna verdwenen. In Brugge hielden ze uitzonderlijk stand en zijn ze nog steeds een aanzienlijk en beeldbepalend element in de binnenstad, terwijl ze tevens een welkom instrument zijn in het sociale stedelijk beleid ten behoeve van de bejaarden.

Liefdadigheid[bewerken]

In een samenleving waar de sociale voorzieningen weinig aanwezig waren, behoorde het tot de georganiseerde beroepsgroepen en tot de welvarende inwoners om te voorzien in de huisvesting en verzorging van stadsgenoten die niet voor de oude dag hadden kunnen sparen. De liefdadigheid werd aangewakkerd doordat de milde schenkers de overtuiging hadden hierdoor ook hun zielenheil veilig te stellen.

Wie gratis of bijna gratis mocht wonen nam de plicht op zich voor zijn weldoeners te bidden, zoals een 17e eeuwse gedenksteen in het kapelletje van het godshuis Hertsberge specifiek vermeldt: ... was gebouwd opdat ze voor hem zouden bidden.... In bijna elk godshuis (ook die van relatief recente datum) was er een eenvoudige bidkapel voorzien. Het stichten van een godshuis betekende uiteraard ook prestige voor de voorname burgers die het zich konden permitteren, en dit straalde generaties lang op hun nakomelingen en familie af.

De bewoners die werden gehuisvest in de godshuizen van de ambachten, waren uiteraard beoefenaars van het beroep die op oudere leeftijd niet in eigen onderhoud konden voorzien. De privégodshuizen werden door de beheerders (vaak afstammelingen of verwanten van de stichters) toegewezen aan onbemiddelde lieden, soms echtparen, maar toch in meerderheid aan alleenstaande vrouwen. Soms kregen gehandicapten de voorkeur zoals in het godshuis voor de blinden, Onze-Lieve-Vrouw van Blindekens. De kandidaat-bewoners werden in dit geval door een chirurgijn op hun blindheid gecontroleerd.

De godshuizen waren niet bestemd voor totaal berooiden, maar voor verarmde bejaarden, die tegenspoed kenden door de dood van de kostwinner, door ziekte, handicap of ouderdom. Er werd een bescheiden huurgeld gevraagd en soms moesten de bewoners hun huisraad, bed en lakens meebrengen. Er was ook een huisreglement. Zo moest men Bruggeling zijn, dagelijks bidden voor zijn weldoener, en zich behoorlijk gedragen. Bedelen was verboden en slecht gedrag werd bestraft. In de meeste godshuizen kregen de inwoners een kleine som onderhoudsgeld en een dagelijkse kom soep. In de winter kregen ze brandhout.

Architectuur[bewerken]

De godshuizen, in sobere en karakteristieke architectuur opgetrokken, zijn soms naast elkaar gebouwd, langs een straat of van de straat afgeschermd door een muur met een toegangspoort. In meerderheid zijn ze rond een binnentuin gebouwd. Fraaie voorbeelden hiervan zijn de godshuizen De Mûelenaere in de Nieuwe Gentweg en de ernaast gelegen godshuizen Sint-Jozef. De tuin was meestal gemeenschappelijk, maar werd soms ook opgedeeld in lapjes grond, waar elke bewoner wat groenten kon kweken. Oorspronkelijk bestonden de woningen ('stenen kamers' genoemd) uit een enkele kamer die dienst deed als keuken, woonkamer en slaapkamer. Een steile trap leidde naar de zolder die stapelruimte bood. Op de koer stond het (al dan niet gemeenschappelijk) sanitair. In de 20ste en 21ste eeuw werden de huisjes per 2, soms per 3 samengevoegd en verbouwd tot een grotere en meer comfortabele woning.

Om reden van hun architecturale en kunsthistorische waarde zijn de meeste Brugse godshuiscomplexen als monument beschermd.

Overzicht van de godshuizen[bewerken]

De godshuizen zijn verspreid over de ganse binnenstad van Brugge. Van slechts een paar werd de oorspronkelijke sociale functie gewijzigd. Het gaat om de 'Schoenmakersrente' die in 1971 werd verbouwd tot Stedelijk Museum voor Volkskunde. Het tegenoverliggende godshuis 'Jeruzalem' (wel van het godshuistype, maar altijd in privébezit gebleven en niet behorende tot de godshuizen toebehorende aan het OCMW) is door de vzw Kantcentrum in gebruik genomen als kantschool.

De reeks omvat:

Naam Adres Foto Nummer in Inventaris van
het Bouwkundig Erfgoed
Opmerkingen
Bakkersrente, godshuis van het Bakkersambacht Zwarte-Leertouwersstraat 22-26 Godshuis Bakkersrente.JPG 82022 Gesticht in 1469.
De Boodt Helmstraat 1 Godshuizen Helmstraat.JPG Vermelding,
geen afzonderlijk nummer
Gesticht in 1567.
Broloos - Laris - Stochove Baliestraat 86-90 82875 Respectievelijk gesticht in 1459 door J. Brooloos, in 1473 door M. Laris en in 1689 door V. Stockhove.
Marie De Clercq Van Voldenstraat 1-11 Godshuizen De Clercq Van Voldenstraat.JPG 82451 Gesticht in 20e eeuw.
Cobrysse Leffingestraat 5-11 Godshuis Cobrysse.JPG 83364 Gestiocht in 1663.
Coppé Balsemboomstraat 11-15 Gesticht in 1957, gebouwd in 1959.
De Croeser Raamstraat 29-57 Godshuis de Croeser 01Raamstraat.JPG 82773 Gesticht in 1919 door Alexander De Croeser
De La Fontaine Zwarte Leertouwersstraat 68-82 Godshuizen Fontaine.JPG 82294 Gesticht in 1636 door Graaf Paul-Bernard de la Fontaine en zijn echtgenote Anna de Raggicourt.
De Generaliteit Katelijnestraat 79-83 Godshuizen Katelijnestraat Generaliteit.JPG 81998 Sinds 1873 afgesplitst van Godshuis Hertsberge.
Godshuizen Metselaarsambacht Noord-Gistelhof 1-9 83005 Gesticht in 1757.
De Moor Boeveriestraat 52-62 Godshuizen Boeveriestraat.JPG 82438 Gesticht in 1480 door Donaas De Moor en echtgenote Adriana De Vos.
De Muelenaere Nieuwe Gentweg 8-22 Godshuis de meulenaere 1613, Nieuwe gentweg,.jpg 82042 Gesticht in 1613 door J. de Meulenaere in de Dweersstraat. Later overgebracht naar huidige locatie.
De Pelikaan Groenerei 8 | 1-4 Godshuis Pelikaan Groene rei.JPG 81928 Gesticht in 1714.
Het Goderickx Convent Moerstraat 7-17 Godshuizen Moerstraat Goderickx Convent.JPG 29486 Gesticht in de Geerwijnstraat in 1383. in 1589 overgebracht naar huidige locatie.
Het Heilig Nest Pottenmakersstraat Heilig Nest Pottenmakersstraat.JPG 82748 Gesticht in 20e eeuw.
Heilige moeder Anna Potterierei 51-53 83187 Gebouwd in 1901.
't Groot Hertsberge Katelijnestraat 85-91 Godshuizen Katelijnestraat Hertsberge.JPG 82002 Gesticht in 1683.
Godshuis van het Kleermakersambacht Oude Gentweg 126-130 Godshuizen Kleermakers.JPG 82100 Gebouwd in 1756.
Kattepoortje Oude Gentweg 153-167 Kattepoort.JPG 82107 In 1952 omgevormd van pleinbeluik tot godshuis.
Le Maire Walplein 30-31 Godshuizen Walplein.JPG 82228 Gesticht in 1910.
Godshuizen Moulaert Blankenbergsesteenseweg 188-196 Vermelding,
geen afzonderlijk nummer
Gesticht in 1959.
Ondermarck Van Voldenstraat 13-23, Hendrik Consciencelaan 19, 20 Godshuizen Van Voldenstraat.JPG 82452 Gesticht in 1903.
Onze Lieve Vrouw van Bijstand Rozendal 18-30 O.L.V. Bijstand, Rozendal, Brugge.jpg 82783 Gesticht in 1690 door Pieter De Clerck en zijn derde echtgenote Constance van de Walle.
Onze Lieve Vrouw van Blindekens Kreupelenstraat 10-18 & Kammakersstraat 19-25 Blindekenskapel - Brugge - Belgium.jpg 82489, 82490 en 82493 Gesticht door broeder Pieter vanden Driessche in 1667.
Onze Lieve Vrouw van de Zeven Weeën Driekroezenstraat 2-6, Oude Gentweg 8 Godshuizen Drie Kroezenstraat.JPG 81852 Gesticht door Maria de Damhouder en Joost van der Straeten in 1653.
Paruitte Willemijnendreef 22-28 Godshuizen Willemijnendreef.JPG Vermelding,
geen afzonderlijk nummer
Reylof - De Blieck Korte Vuldersstraat 1-3 Godshuizen Korte Vuldersstraat.JPG 29396 In 1455 gesticht door J. De Blieck. In 1631 uitgebreid door O. Reylof
Reyphins Hendrik Consciencelaan 2-11 Godshuizen Consciencelaan 2-10 3-11.JPG 82444 In 1634 Gesticht Joos Reyphins in de Nieuwe Gentweg. In 1905 overgeplaatst naar huidige locatie.
Het Rooms Convent Katelijnestraat 9-19 Brugge - Katelijnestraat 19 - Voormalig godshuis ROOMS CONVENT - 1330 - 81978.jpg 81978 Reeds vóór 1330 gesticht als convent.
Roussel Hendrik Consciencelaan 12-18 Godshuizen Consciencelaan 19-22.JPG 82445 Gesticht in 1931.
De Schippers Peterseliestraat 136-158 83167 1908
Spanoghe Katelijnestraat 8, Stoofstraat 8-10 Godshuizen Spanoghe.JPG 81977 Gesticht in 1680 door Francesca Spanooghe.
Sint-Joos Ezelstraat 83, 87-105 HH. Konstantijn-en-Helenakerk Brugge.jpg 82605 Gesticht in 1352 nabij Ezelpoort. Later naar huidige locatie overgebracht, waar vroeger godshuis "Reyphins gevestigd was.
Sint-Jozef Nieuwe Gentweg 24-32 Godshuizen Sint-Jozef.JPG 82044 Gesticht in 1699 door M. Wouters in de Oostmeers. in 1905 overgebracht naar huidige locatie.
Sint-Trudo Garenmarkt 23-25 Gofdshuis Sint-Trudo.JPG 81899 In 1808 door de dismeesters van Sint-Magdalena ingericht als godshuis.
Sint-Walburga Raamstraat 12 Godshuis St Walburga Raamstraat.JPG 82768 Gesticht in 1432.
Soutieu Maagdendal 16-26 83004 Gesticht in 1661 en in 1910 overgebracht naar huidige locatie.
Van Campen - Sucx Boeveriestraat 5-7, Gloribusstraat 1-5 Bruges Gloribusstraat 05.jpg 82419 Gesticht in 1436 door Pieter van Campen.
Gloribus Gloribusstraat 2-12 Godshuizen Gloribus Gloribusstraat.JPG Vermelding,
geen afzonderlijk nummer
Gesticht door Isabella Gloribus, echtgenote van Pieter Van Peenen.
Van der Meulen Greinschuurstraat 13-17 Godshuizen Van der Meulen Greinschuurstraat.JPG 82453 Gesticht in 1676.
Van Pamel Kammakersstraat 7-11 Godshuizen Kammakersstraat 7-9.JPG 82487 Gesticht door Jan van Paemel in 1664.
Van Peenen Boeveriestraat 9-19 Bruges Gloribusstraat 03.jpg 82422 Gesticht in 1621 door Pieter Van Peenen
Van Volden Boeveriestraat 50 Godshuizen Van Volden Boeveriestraat.JPG 82437 In 1614 door Gerard en Herman van Volden als Godshuis ingericht.
Vette Vischpoort Moerstraat 8-16 Brugge - Vette Vispoort 1.jpg 29485 Gesticht in 1434 door J. Fierens en M. van Leeuwerghem. In 1614 naar huidige locatie verplaatst.
Marius Voet Kammakersstraat 13-17 Godshuizen Marius Voet Kammakersstraat 11-13.JPG 83697 Gesticht door Marius Voet in 1672.
De Vos Noordstraat 6-14 Brugge - Godshuis De Vos 1.jpg 82087 Gesticht en gebouwd ca. 1713-1715 door C. de Vos.
Ten Wijngaerde (Dopsconvent) Begijnhof 32-40 82317 In 1338 door Maria Dops gesticht.
Wevershof Wevershof 1-22 & Zonnekemeers 7-11 Godshuizen Wevershof.JPG 82403 In 1924 aangekocht door de Commissie van Openbare Onderstand en in 1936-37 omgevormd tot godshuizen.
Elisabeth Zorghe, Paruitte, Schippersambacht Stijn Streuvelsstraat 3-49 Brugge Godshuizen R01.jpg 83131 In 1631 gesticht door Elisabeth Zorghe. In 1897 naar huidige locatie verplaatst.

Gewijzigde bestemming:

Naam Adres Foto Nummer in Inventaris van
het Bouwkundig Erfgoed
Onze Lieve Vrouw Boodschap Zakske 26-32 82840
Schoenmakersrente (Museum Volkskunde) Balstraat 27-41 83084
Godshuizen Jeruzalem (Kantcentrum) Balstraat 2-12 Vermelding,
geen afzonderlijk nummer

Literatuur[bewerken]

  • Adolphe DUCLOS, Bruges, histoire et souvenirs, Brugge, 1910.
  • A. MAERTENS, Gids der Brugsche godshuizen, Brugge, 1940.
  • Luc DEVLIEGHER, De huizen te Brugge, Tielt, 1968.
  • P. QUACKELBEEN, De godshuizen te Brugge, licentiaatsverhandeling (onuitgegeven), Universiteit Gent, 1975.
  • Brigitte BEERNAERT e. a., Brugse gevelgids, Brugge, 1982
  • Hilde DE BRUYNE, De godshuizen in Brugge, Roeselare, 1994.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties