Frisbee

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Dit artikel gaat over frisbee als voorwerp. Zie Frisbee (attractie) voor het attractietype.
Professionele frisbee
Ultimate frisbee-wedstrijd. Foto: René Westenberg, Nederlandse Frisbee Bond, 2004.

Frisbee is een handelsmerk van het speelgoedbedrijf Wham-O, maar de naam wordt gebruikt voor alle soortgelijke vliegende schijven. Frisbees zijn gewoonlijk uitgevoerd in plastic, hebben een diameter van ongeveer 20 tot 30 cm en een boord. Ze zijn ontworpen om aerodynamisch te vliegen en rond te draaien wanneer ze gegooid worden. Ze kunnen met de hand worden gevangen. De eerste frisbee werd geproduceerd op 13 januari 1957. Het wereldrecord van de verst gegooide frisbee is 250 meter en werd in 2002 behaald door de Zweed Christian Sandström.

Vorm en kwaliteit[bewerken]

De vorm en kwaliteit van frisbees lopen sterk uiteen. Een frisbee van goede kwaliteit vliegt makkelijk veel verder dan een goedkope frisbee. De schijven voor diskgolf (een frisbeevariant van golf) zijn meestal kleiner in diameter en speciaal ontworpen, bijvoorbeeld voor stabiel of ver vliegen.

Toen ontdekt werd dat honden graag de traag vliegende schijven vangen werden er speciale frisbees ontworpen van buigzaam materiaal waardoor de frisbee minder schade oploopt. Dit leidde tot zogenaamde Disc dog-wedstrijden, waarbij honden als vangers tegen elkaar uitkomen.

Veel frisbee-achtige schijven (aerofoils, vleugelprofielen) hebben een groot gat in het midden en vliegen aanmerkelijk verder. Er bestaan frisbees van fosforescerend plastic of met ledjes die licht geven. Andere speciale frisbees maken tijdens de vlucht een fluitend geluid.

Geschiedenis[bewerken]

De Flying-Saucer (vliegende schotel) werd in 1948 uitgevonden door Walter Frederick Morrison en mede ontwikkeld en gefinancierd door Warren Franscioni. Dit model was geen succes. Maar de rechten op een later model, eveneens gemaakt door Morrison in 1955 en verkocht als Pluto Platter, werden in 1957 gekocht door Wham-O, die het in 1958 herdoopte tot Frisbee. Dit was een (mogelijk bewust) verkeerde spelling van de naam van de bakkerij Frisbie Pie uit Bridgeport (Connecticut). De aluminium taartvormen van deze winkel werden door studenten van Yale gebruikt om over te gooien, te frisbeeën. Dit was in feite de uitvinding van de frisbee.

Natuurkundige achtergrond[bewerken]

Speler pakt een schijf

De liftkracht op een frisbee wordt op dezelfde manier opgewekt als bij een gewoon asymmetrisch vleugelprofiel, namelijk door een verschil in kracht op onder- en bovenkant. Wind is niet nodig.[1] Ribbels aan de voorrand veroorzaken turbulentie zodat remmende loslating van de luchtstroom voorkomen wordt.

De vliegende schijf ondervindt door draaiing een verticaal stabiliserend impulsmoment op zijn stand in de ruimte, net als een gyroscoop. Afhankelijk van de vorm van de dwarsdoorsnede kan de liftkracht op de voor- en achterkant van de schijf verschillen. Als de schijf niet draaide zou hij kantelen door stampen, maar de draaiing geeft een precessie-beweging, die de schijf in zijn vlucht naar links of rechts zou laten afbuigen.

De meeste schijven zijn zo ontworpen dat rollen gecompenseerd wordt voor een groot bereik aan snelheden en draaisnelheden. Toch zijn vele schijven expres onstabiel zodat ze pas bij hogere draaisnelheden stabiel worden.

Een kleine deuk of vervorming in een schijf (in het Engels een zogenaamde "taco" omdat de schijf op een Mexicaanse tortilla kan gaan lijken) leidt al tot vroegtijdig neerstorten. Een vervorming kan achterhaald worden door de schijf op ooghoogte langzaam te draaien.

Frisbeespelen[bewerken]

Frisbee, maar vooral de teamsport ultimate, wordt veel gespeeld in de Verenigde Staten en Canada, Australië en Nieuw-Zeeland en Japan. In Europa vooral in GB, Duitsland, Frankrijk, Zwitserland, Italië en Oostenrijk en van oudsher in Zweden, Finland en Denemarken, hoewel het de laatste tijd ook in Oost-Europa, Spanje en Israël snel aan populariteit wint. Ook in Zuid-Afrika, Zuid-Amerika (met name Colombia en Venezuela) en Zuidoost-Azië (Filipijnen en Viëtnam) wordt steeds meer gespeeld. In totaal zijn er zo'n 65.000 geregistreerde spelers over de hele wereld, maar dit getal is sterk aan het stijgen. Er wordt aangenomen dat ongeveer zo'n 4.000.000 mensen op deze aardbol regelmatig aan ultimate doen, de meeste daarvan (95%) trouwens in Noord-Amerika op highschools en colleges en vooral in zogenaamde City Leagues.

Een bekende vereniging in Nederland is Red Lights (Amsterdam), dat vele nationale en enkele Europese titels behaalde in deze teamsport. Maar op dit moment zijn de grootste clubs Crunch (Amsterdam), UFO (Utrecht) en Gronical Dizziness (Groningen). Bovendien onder andere Airborn (Arnhem), Ultimus Prime (Den Haag), DDT (Enschede), Spinners (Almere), Tijgers (Veenendaal) en BFrisBee2's (Nijmegen), naast studentenclubs als WAF (Wageningen), Force Elektro (Delft), UTKA (Utrecht), Vertigo (Eindhoven) en NUTS (Amsterdam). In totaal zijn er in Nederland 30 verenigingen, waarvan vier voor diskgolf. Ongeveer 1100 mensen doen regelmatig aan een frisbeesport. In Nederland worden een Outdoor-competitie in het voorjaar, een Mixed-competitie in het najaar en een Indoor-competitie in de winter georganiseerd door de NFB, de Nederlands Frisbee Bond. Daarnaast wordt er een tiental meerdaagse toernooien gehouden, waarvan Devils' Heaven in Enschede (indoor), Rising High in Delft (outdoor), Windmill Windup in Amsterdam (het grootste outdoor-toernooi van Europa), HUT in Hargen (beach), Monster Ball in Monster (beach), de Schreeuw van de Meeuw in Nijmegen (indoor Mixed) en de MartiniCup in Leek (indoor) de bekendste zijn.

Ook in België zijn veel clubs, onder meer Gentle (Ghent), Freezzz Beezzz (Brugge), Mooncatchers (Brussel), de Slijpschijven (Aalter), de Schijnwerpers (Antwerpen), Diabolic Heaven (Hasselt), XLR8RS (Brussel), JetSet (Leuven), Huyltimate (Huy), Freespect (Mechelen), Helgtre (Helchteren), Frisbier (Boom) en Vos Reinaert Ultimate (Sint-Niklaas). En ook in België worden er een Outdoor-competitie (BUOC) en een Indoor-competitie (BUIC) gehouden door de Belgische bond. Het BUOC zijn twee weekends in het voorjaar waarin alle ploegen van België, onderverdeeld in twee divisies, strijden om kampioen van België te worden. Sinds 2013 is er ook een Belgian Ultimate League (BUL) waarin de zes sterkste clubteams elkaar regelmatig tegenkomen. Een heel groot Outdoor-toernooi in België is Tom's Tourney in Brugge, een bekend beginnerstoernooi is LAFF (Love At First Flight) in Hasselt.

Sinds 2006 organiseert de Europese Ultimate Federatie elke jaar de Championship Series, zeg maar de Champions League van het Frisbee. De nationale federaties vaardigen hun beste clubs af naar de vijf Regionals eind augustus, waar per Europese regio de beste 12 tot 16 teams bijeenkomen in de categorieën Open (heren), Dames en Mixed. Daarvan mogen in totaal de beste 24/12/12 clubs uitkomen tijdens de Finals, het toppunt van het seizoen vroeg in oktober. De laatste jaren waren vooral het Londense Clapham, Skogshyddan uit Göteborg en Flying Angels uit Bern toonaangevend bij deze European Ultimate Championships Series, naast het Londense Iceni bij de Dames.

Frisbee is nog geen Olympische sport, maar sinds 2001 is ultimate wel een onderdeel van de World Games, het voorportaal van de Spelen. De beste vijf landen van het laatste wereldkampioenschap (waarbij wordt gekeken naar de klasseringen in Open, Dames en Mixed) en het gastland mogen een Mixed-ploeg afvaardigen die een round robin tegen elkaar spelen, gevolgd door een finaleronde. Tijdens de laatste WG in 2013 in Cali (Colombia) werden de VS ongeslagen kampioen, waarna ze via een internetpoll ook werden verkozen tot World Games' Team van het Jaar.

Media[bewerken]

In de science-fictionfilms Tron (1982) en Tron: Legacy (2010) worden frisbees als wapens gebruikt.

Literatuur[bewerken]

  • Stancil, E. D., and Johnson, M. D.; Frisbee, A Practitioner's Manual and Definitive Treatise, Workman Publishing Company, New York (July, 1975); ISBN 978-0-911104-53-0
  • Norton, Gary; The Official Frisbee Handbook, Bantam Books, Toronto/New York/London (July, 1972); no ISBN
  • Danna, Mark, and Poynter, Dan; Frisbee Players' Handbook, Parachuting Publications, Santa Barbara, California (1978); ISBN 0-915516-19-5
  • Tips, Charles, and Roddick, Dan; Frisbee Sports & Games, Celestial Arts, Millbrae, California (March 1979); ISBN 978-0-89087-233-8
  • Tips, Charles; Frisbee by the Masters, Celestial Arts, Millbrae, California (March 1977); ISBN 978-0-89087-142-3
  • Morrison, Fred & Kennedy, Phil; Flat Flip Flies Straight! True Origins of the Frisbee, Wormhole Publishers, Wethersfield, CT (January 2006); ISBN 0-9774517-4-7
  • Lorenz, Ralph; Spinning Flight: Dynamics of Frisbees, Boomerangs, Samaras and Skipping Stones, Copernicus, New York (September 2006); ISBN 978-0-387-30779-4

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Riding The Wind. Disc Golf Review (Feb 28, 2006) Geraadpleegd op 19 mei 2010