Frisbee

Professionele frisbee

Ultimate frisbee-wedstrijd. Foto: René Westenberg, Nederlandse Frisbee Bond, 2004.

Frisbee is een handelsmerk van het speelgoedbedrijf Wham-O, maar de naam wordt gebruikt voor alle soortgelijke vliegende schijven. Frisbees zijn gewoonlijk uitgevoerd in plastic, hebben een diameter van ongeveer 20 tot 25 cm en een boord. Ze zijn ontworpen om aerodynamisch te vliegen en rond te draaien wanneer ze gegooid worden. Ze kunnen met de hand worden gevangen. De eerste frisbee werd geproduceerd op 13 januari 1957. Het wereldrecord van de verst gegooide frisbee is 250 meter en werd in 2002 behaald door de Zweed Christian Sandstrom.

Vorm en kwaliteit

De vorm en kwaliteit van frisbees lopen sterk uiteen. Een frisbee van goede kwaliteit vliegt makkelijk veel verder dan een goedkope frisbee. De schijven voor diskgolf (een frisbeevariant van golf) zijn meestal kleiner in diameter en speciaal ontworpen, bijvoorbeeld voor stabiel of ver vliegen.

Toen ontdekt werd dat honden graag de traag vliegende schijven vangen werden er speciale frisbees ontworpen van buigzaam materiaal waardoor de frisbee minder schade oploopt. Dit leidde tot zogenaamde Disc dog-wedstrijden, waarbij honden als vangers tegen elkaar uitkomen.

Veel frisbee-achtige schijven (aerofoils, vleugelprofielen) hebben een groot gat in het midden en vliegen aanmerkelijk verder. Er bestaan frisbees van fosforescerend plastic of met ledjes die licht geven. Andere speciale frisbees maken tijdens de vlucht een fluitend geluid.

Geschiedenis

De flying-saucer (vliegende schotel) werd in 1948 uitgevonden door Walter Frederick Morrison en mede ontwikkeld en gefinancierd door Warren Franscioni. Dit model was geen succes. Maar de rechten op een later model, eveneens gemaakt door Morrison in 1955 en verkocht als Pluto Platter, werden in 1957 gekocht door Wham-O, die het in 1958 herdoopte tot Frisbee. Dit was een (mogelijk bewust) verkeerde spelling van de naam van de bakkerij Frisbie Pie uit Bridgeport (Connecticut). De aluminium taartvormen van deze winkel werden door studenten gebruikt om te frisbeeën. Dit was in feite de uitvinding van de frisbee.

Natuurkundige achtergrond

Speler pakt een schijf

De liftkracht op een frisbee wordt op dezelfde manier opgewekt als bij een gewoon asymmetrisch vleugelprofiel, namelijk door een verschil in kracht op onder- en bovenkant. Wind is niet nodig. Ribbels aan de voorrand veroorzaken turbulentie zodat remmende loslating van de luchtstroom voorkomen wordt.

De vliegende schijf ondervindt door draaiing een verticaal stabiliserend impulsmoment op zijn stand in de ruimte, net als een gyroscoop. Afhankelijk van de vorm van de dwarsdoorsnede kan de liftkracht op de voor- en achterkant van de schijf verschillen. Als de schijf niet draaide zou hij kantelen door stampen, maar de draaiing geeft een precessie-beweging, die de schijf in zijn vlucht naar links of rechts zou laten afbuigen.

De meeste schijven zijn zo ontworpen dat rollen gecompenseerd wordt voor een groot bereik aan snelheden en draaisnelheden. Toch zijn vele schijven expres onstabiel zodat ze pas bij hogere draaisnelheden stabiel worden.

Een kleine deuk of vervorming in een schijf (in het Engels een zogenaamde "taco" omdat de schijf op een Mexicaanse tortilla kan gaan lijken) leidt al tot vroegtijdig neerstorten. Een vervorming kan achterhaald worden door de schijf op ooghoogte langzaam te draaien.

Frisbeespelen

• Ultimate frisbee
• Guts frisbee
• Diskgolf: frisbeevariant van golf
• Durango Boot
• DDC Frisbee (Double Disc Court)
• Freestyle Frisbee
• Goaltimate

Frisbee, maar vooral Ultimate Frisbee, wordt veel gespeeld in de Verenigde Staten en Canada, Australië en Japan en in Europa vooral in de UK, Duitsland, Frankrijk, Zwitserland, Italië en van oudsher in Zweden en Finland, hoewel het de laatste tijd ook in bijvoorbeeld Oost-Europa snel aan populariteit wint. In totaal zijn er zo'n 65.000 geregistreerde spelers over de hele wereld, maar dit getal is sterk aan het stijgen. Over het algemeen wordt aangenomen dat ongeveer zo'n 900.000 mensen op deze aardbol regelmatig aan Ultimate Frisbee doen, de meeste daarvan zijn trouwens scholieren en studenten.

Een bekende vereniging in Nederland is Red Lights (Amsterdam), dat vele nationale en enkele Europese titels behaalde in deze teamsport. Maar op dit moment zijn de grootste clubs Crunch (Amsterdam), UFO (Utrecht) en Gronical Dizziness (Groningen), daarnaast onder andere WAF (Wageningen), Ultimus Prime (Den Haag), DDT (Enschede) en BFrisbee2's (Nijmegen). In totaal zijn er in Nederland 21 verenigingen, waarvan eentje voor diskgolf. In Nederland worden een Outdoor-competitie in het voorjaar, een Mixed-competitie in het najaar en een Indoor-competitie in de winter georganiseerd door de NFB, de Frisbee Bond. Daarnaast wordt er een tiental meerdaagse toernooien gehouden, waarvan Devils' Heaven in Enschede (Indoor), Rising High in Delft (Outdoor), Windmill Windup in Amsterdam (het grootste Outdoor-toernooi van Europa), H.U.T. in Hargen (Beach), Monster Ball in Monster (Beach), de Schreeuw van de Meeuw in Nijmegen (Indoor-Mixed) en de Martinicup in Leek (Indoor) de bekendste zijn.

Ook in België zijn veel clubs, onder meer Gentle (Gent), Disco Duro (Gent), Helgtre (Helchteren), Freezzz Beezzz (Brugge), Mooncatchers (Brussel), de Slijpschijven (Aalter), Freespect (Mechelen), de Schijnwerpers (Antwerpen), Diabolic Heaven (Hasselt), XLR8RS (Brussel), JetSet (Leuven), Frisbier (Boom) en Vos Reinaert Ultimate (Sint-Niklaas). En ook in België worden er een Outdoor-competitie (BUOC) en een Indoor-competitie (BUIC)gehouden door de Belgische bond. Het BUOC zijn twee weekends waarin alle ploegen van België, onderverdeeld in twee divisies, strijden om kampioen van België te worden. Een heel groot Outdoor-toernooi in België is Tom's Tourney in Brugge.

Sinds 2006 organiseert de Europese Ultimate Federatie elke jaar de Championships, zeg maar de Champions League van het Frisbee. De nationale federaties vaardigen hun beste clubs af naar de vijf Regionals in september, waar per Europese regio de beste 12 tot 16 teams bijeenkomen. Daarvan mogen in totaal de beste 24 clubs uitkomen tijdens de Finals, het toppunt van het seizoen vroeg in oktober. De laatste jaren waren vooral het Londense Clapham en Skogshyddan uit Göteborg toonaangevend bij deze European Ultimate Championships Series.

Media

In de science-fictionfilms Tron (1982) en Tron: Legacy (2010) worden frisbees als wapens gebruikt.

Literatuur

• Stancil, E. D., and Johnson, M. D.; Frisbee, A Practitioner's Manual and Definitive Treatise, Workman Publishing Company, New York (July, 1975); ISBN 978-0-911104-53-0
• Norton, Gary; The Official Frisbee Handbook, Bantam Books, Toronto/New York/London (July, 1972); no ISBN
• Danna, Mark, and Poynter, Dan; Frisbee Players' Handbook, Parachuting Publications, Santa Barbara, California (1978); ISBN 0-915516-19-5
• Tips, Charles, and Roddick, Dan; Frisbee Sports & Games, Celestial Arts, Millbrae, California (March 1979); ISBN 978-0-89087-233-8
• Tips, Charles; Frisbee by the Masters, Celestial Arts, Millbrae, California (March 1977); ISBN 978-0-89087-142-3
• Morrison, Fred & Kennedy, Phil; Flat Flip Flies Straight! True Origins of the Frisbee, Wormhole Publishers, Wethersfield, CT (January 2006); ISBN 0-9774517-4-7
• Lorenz, Ralph; Spinning Flight: Dynamics of Frisbees, Boomerangs, Samaras and Skipping Stones, Copernicus, New York (September 2006); ISBN 978-0-387-30779-4

Externe links

• Nederlandse Frisbee bond - website met nieuws, uitleg en wedstrijdgegevens
• Tom's Tourney - een van de grotere (gras)toernooien van Europa
• World Flying Disc Federation
  • Flying Disc Federation of Pakistan
• Frisbee Collective – fotoalbum met meer dan 200 soorten frisbees

Bronnen, noten en/of referenties