Sciencefiction

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Sciencefiction
Een wormgat-ruimteschip; een combinatie van twee populaire SF-thema's, namelijk ruimtevaart en sneller dan licht-technologie.
Een wormgat-ruimteschip; een combinatie van twee populaire SF-thema's, namelijk ruimtevaart en sneller dan licht-technologie.
Eerste film Charcuterie Méchanique (1895)[1]
Le voyage dans la lune (1902)[2]
Subgenres Speculatieve fictie, fantasy, thriller, superheldenfictie, cyberpunk
Kenmerkende personen Hugo Gernsback, Lucianus van Samosata, David Kyle, Thomas More, Jonathan Swift, Johannes Kepler, Georges Méliès, Gebroeders Lumière, H. G. Wells, Jules Verne
Gerelateerd Amazing Stories, SFWA, Hugo Award, transhumanisme, broodjeaapverhaal
(en) Genre-overzicht op IMDb
Categorie met een overzicht van films
Portaal  Portaalicoon   Sciencefiction

Sciencefiction (afgekort SF, scifi of essef, in het Engels als science fiction gespeld, is tegenwoordig een belangrijk genre dat vooral opgeld heeft gedaan in literatuur, stripverhalen, films, televisieseries, hoorspelen en computerspellen. Het Engelse "science fiction" betekent letterlijk vertaald "wetenschapsfictie", en dit is dan ook de betekenis die de bedenker van de term, Hugo Gernsback, eraan heeft willen geven. Voor Gernsback was de sciencefiction vooral bedoeld als een middel tot popularisatie van de wetenschap en van wetenschappelijke ontdekkingen, maar de geschiedenis ervan laat zien dat deze gedachte door latere schrijvers slechts beperkt is nagestreefd. In het genre worden tegenwoordig vooral toekomstbeelden met verzonnen technologische vooruitgang en wetenschappelijke ontwikkelingen gebruikt.

Oorsprong[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Geschiedenis van sciencefiction voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Sciencefiction als een commercieel genre bestaat sinds 1926, toen Amazing Stories, het eerste tijdschrift volledig gericht op het SF-genre werd uitgegeven, maar de geschiedenis van de sciencefiction als literair genre gaat verder terug. Veel verdedigers van sciencefiction als een gerespecteerd literair genre hebben dan ook geprobeerd om zo vroeg mogelijke voorbeelden van sciencefiction te vinden. In zijn Pictoral History of Science Fiction draagt David Kyle bijvoorbeeld de Griekse satireschrijver Lucianus van Samosata voor als de eerste echte sciencefictionschrijver, omdat deze in zijn Ἀληθῆ διηγήματα (Ware Geschiedenis) uit 160 rept van een reis naar de maan. Daarnaast zijn ook schrijvers als Jonathan Swift, (Gullivers reizen), Thomas More (Utopia) en de natuur- en sterrenkundige Johannes Kepler wel genoemd als proto-sciencefictionschrijvers. De hier boven genoemde verhalen horen echter eerder bij het fantasy-genre, omdat er bovennatuurlijke gebeurtenissen in voorkomen.

Voor critici als Brian Aldiss is sciencefiction niet mogelijk zonder wetenschap. Volgens Aldiss is het eerste echte sciencefictionverhaal dan ook veel later geschreven dan de hier boven aangehaalde verhalen. In zijn boek Billion Year Spree draagt hij Frankenstein (1818) van Mary Shelley voor als eerste sciencefictionverhaal omdat dit volgens hem het eerste verhaal is waarin een wetenschappelijk onderwerp (in dit geval elektriciteit) wordt gebruikt in plaats van magie om de wonderbaarlijke gebeurtenissen in het verhaal te verklaren.

Na Shelley waren het Jules Verne en H.G. Wells die het meest hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van de moderne sciencefiction. Hierbij kan Verne beschouwd worden als de vader van de zogenaamde realistische sciencefiction. Hij schreef romans waarin uitvindingen centraal stonden waarvan de basiselementen ofwel al waren uitgevonden, of op het punt stonden om te worden uitgevonden, zoals de onderzeeboot en het vliegtuig. Met deze romans beschreef hij de mogelijkheden die de verdere ontwikkeling van die uitvindingen met zich mee zouden brengen. In Twintigduizend mijlen onder zee bijvoorbeeld geeft hij de onderzeeboot Nautilus de mogelijkheid om weken, zo niet maanden onder water te varen, iets wat echte onderzeeboten pas konden toen de atoomonderzeeboot was uitgevonden.

Wells daarentegen was veel minder geïnteresseerd in hoe een uitvinding zou moeten werken en veel meer in wat ermee zou kunnen worden gedaan. Zijn vroege sciencefictionromans, met name De Tijdmachine (The Time Machine) (1895), The Island of Doctor Moreau (1896), De onzichtbare man (The Invisible Man) (1897), De oorlog der werelden (The War of the Worlds) (1898) en The First Men in the Moon (1901), hadden een grote invloed op de ontwikkeling van het genre, niet het minst omdat hij naast het eerste tijdreis-verhaal ook het eerste verhaal over een buitenaardse invasie schreef, en verder omdat de thema's die hij aansneed in zijn romans nog steeds worden gebruikt in de moderne sciencefiction.

Modern[bewerken]

Proto-sciencefiction: Albert Robida's illustratie Sortie de l'opéra en l'an 2000 (1882).

Het ruimtevaarttijdperk brak officieel aan op 4 oktober 1957 met de Spoetnik-lancering in de Sovjet-Unie. Vier jaar later, in 1961 werd kosmonaut Joeri Gagarin de eerste mens in de ruimte en in 1969 zette astronaut Neil Armstrong als eerste mens voet op de maan.

Deze gebeurtenissen gingen aan de sciencefiction bepaald niet onopgemerkt voorbij. Sciencefictionverhalen begonnen volwassen te worden. A.E. van Vogt had al in 1945 de toon gezet met zijn Nul-A-trilogie, in 1951 op de voet gevolgd door Isaac Asimov met zijn Foundation-serie. Robert A. Heinlein volgde met Dubbelster en vooral Vreemdeling in een vreemd land, Stanisław Lem in 1961 met Solaris, Frank Herbert in 1963 met Duin en Arthur C. Clarke in 1968 met 2001: A Space Odyssey.

Televisie en bioscoop bleven intussen niet achter. In 1963 verscheen de Britse sciencefictionserie Doctor Who, al snel gevolgd door het Amerikaanse Star Trek. In 1968 werd 2001: A Space Odyssey gelijktijdig met de verschijning van het boek bewerkt tot film door Stanley Kubrick. De film Solaris door Andrej Tarkovski kwam uit in 1972. Steven Spielberg bracht in 1977 Close Encounters of the Third Kind, en in hetzelfde jaar verscheen de eerste Star Warsfilm Star Wars: Episode IV: A New Hope in de bioscoop. In de jaren 80 kwam E.T. the Extra-Terrestrial uit, een wereldhit met een recette van meer dan 500 miljoen dollar. In 1987 verscheen op televisie eindelijk een vervolg op Star Trek, namelijk Star Trek: The Next Generation. In de jaren 90 verschenen succesvolle series als Babylon 5, The X-Files, Star Trek: Deep Space Nine, Star Trek: Voyager en Stargate SG-1. Ook in de 21e eeuw verschenen nieuwe sciencefictionseries: Firefly, Smallville, Battlestar Galactica (2004), Stargate Atlantis, Heroes, Star Trek: Enterprise en The 4400.

In de hedendaagse sciencefiction is vaak een tendens waar te nemen om andere mogelijke maatschappijen te beschrijven, waarbij de auteur de vrijheid kan nemen (door andere intelligente soorten of andere planeten te poneren) de dingen zo in te richten dat het resultaat plausibel wordt waar dit als extrapolatie van de bestaande aardse maatschappijvormen niet zo zou kunnen zijn. Goede sciencefiction is intern consistent - als de lezer eenmaal de basale 'suspension of disbelief' heeft kunnen verrichten, zit het verhaal verder logisch in elkaar. Opvallend is dat veel enthousiaste lezers werkzaam zijn in wetenschap en techniek (ingenieurs, natuurkundigen, IT-specialisten, enz.). Vaak heeft het lezen van SF in hun jeugd hen gestimuleerd om in deze richtingen verder te studeren. Ook zijn veel bekende SF-schrijvers tevens wetenschapper, zoals Stephen Baxter en Vernor Vinge die beide ook afgestudeerd wiskundige zijn.

Subgenres[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Sciencefiction-subgenres voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Amazing Stories-uitgave uit 1928
Cover van 'Everyday Science and Mechanics', november 1931

Deze afbakeningen zijn niet scherp; er zijn talloze overgangsvormen. Veel SF gebruikt een mengeling van deze onderdelen, bijvoorbeeld technologisch hoog ontwikkelde beschavingen waarin ook magie mogelijk is (Star Wars). Julian May heeft een grote cyclus geschreven over een maatschappij waarin telepathie tot een geheel nieuwe structuur leidt (Het Galactisch Bestel). Een combinatie van vele genres vindt men in de serie Duin van Frank Herbert en het vervolg erop door zijn zoon Brian Herbert samen met Kevin J. Anderson. De Hyperion-cyclus van Dan Simmons vermengt fantasy met harde SF.

Film en televisie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Geschiedenis van de sciencefictionfilm voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Al snel na de uitvinding van de cinematografie werden de eerste sciencefictionfilms gemaakt. Le voyage dans la lune uit 1902 is een beroemd voorbeeld. Andere vroege SF-films zijn het Russische Aelita uit 1924 en Fritz Langs Metropolis uit 1927. In de 21e eeuw is de sciencefictionfilm nog grotendeels in het stadium blijven steken dat in de SF-literatuur in de jaren 1940 en 1950 gangbaar was, de zogenaamde space opera, gekenmerkt door snelle ruimteschepen, vele buitenaardse wezens met vaak slechte bedoelingen, laserkanonnen en veldslagen in de ruimte. Later kwamen daar de tijdreizen (naar toekomst of verleden) bij. Er zijn overigens wel enkele intelligente en realistische sciencefictionfilms gemaakt, zoals Gattaca en Cube, maar die waren veel minder succesvol dan "ouderwetse" SF-films als Independence Day en Star Wars.

Vooral de speciale effecten, mogelijk gemaakt door geavanceerde computertechnologieën, gaven de regisseurs van de SF-films ongekende mogelijkheden hun films "aan te kleden". Hierbij wordt het met de elementaire fysica niet zo nauw genomen: vijandelijke interplanetaire ruimteschepen razen in Star Wars hoorbaar voorbij ondanks het feit dat geluid zich niet kan voortplanten in een vacuüm. Ook het reizen met grotere snelheid dan het licht is een moeilijkheid die meestal gemakkelijk wordt genegeerd, terwijl eventuele buitenaardse wezens tot ieders opluchting meestal vlekkeloos en idiomatisch Amerikaans-Engels blijken te spreken, al hebben ze soms wat andere normen en waarden dan wij. En anders bestaan er vertaalcomputers die de communicatie probleemloos maken. De meest recente incarnatie van de televisie-serie Star Trek: Enterprise heeft daarentegen een taalkundige aan boord (Hoshi Sato, een xeno-linguïst) wiens primaire taak het is met de aliens van gedachten te wisselen. Daar deze serie een prequel is van de oorspronkelijke Star Trekserie - zo wordt uitgelegd - zijn de in het 'Star Trek universum' latere gebruikelijke vertaalcomputers nog niet uitgevonden en moet Hoshi daadwerkelijk moeite doen om communicatie te bewerkstelligen tussen mensen en buitenaardsen.

Er is een aanzienlijke overlap met de genres Sword & Sorcery en Fantasy waarneembaar, alhoewel deze meer naar de avonturenfilms neigen. Ook een overlap met de horror- en thriller-genres komt steeds vaker voor.

Films[bewerken]

Zie Lijst van sciencefictionfilms voor een lijst van belangrijke sciencefictionfilms in chronologische volgorde.

1950-1959 The Day the Earth Stood Still Forbidden Planet Fahrenheit 451
Godzilla The War of the Worlds When Worlds Collide
1960-1969 2001: A Space Odyssey Alphaville Barbarella
Dr. Strangelove Planet of the Apes The Time Machine
1970-1979 Alien A Clockwork Orange Battlestar Galactica
Close Encounters of the Third Kind Mad Max Solaris
Star Trek: The Motion Picture Star Wars: Episode IV: A New Hope THX 1138
1980-1989 Akira Aliens Back to the Future
Blade Runner Brazil Dune
E.T. the Extra-Terrestrial RoboCop Star Wars: Episode V: The Empire Strikes Back
Star Wars: Episode VI: Return of the Jedi The Terminator Tron
1990-1999 The Fifth Element Gattaca Independence Day
The Matrix Stargate Star Trek: First Contact
Star Wars: Episode I: The Phantom Menace Total Recall Twelve Monkeys
2000-2009 A.I.: Artificial Intelligence The Matrix Reloaded Minority Report
Serenity Solaris Star Wars: Episode II: Attack of the Clones
Star Wars: Episode III: Revenge of the Sith Æon Flux Resident Evil
Resident Evil: Apocalypse Resident Evil: Extinction Transformers
War of the Worlds Avatar Sunshine
Babylon A.D. Star Trek The One
2010-2019 Prometheus Looper Tron: Legacy
Star Trek Into Darkness Elysium (film) Ender's Game

Televisieseries[bewerken]

Begon in:
1950-1959 Flash Gordon Morgen gebeurt het The Twilight Zone The Invisible Man
Out of the Unknown
1960-1969 Doctor Who The Jetsons The Outer Limits Star Trek
Thunderbirds Ruimteschip Orion
1970-1979 Battlestar Galactica Blake's 7 Buck Rogers Man van Zes Miljoen
1980-1989 Alien Nation The Hitchhiker's Guide to the Galaxy Quantum Leap Red Dwarf
Star Trek: The Next Generation V
1990-1999 3rd Rock from the Sun Æon Flux Babylon 5 Earth 2
Farscape Futurama The Outer Limits Power Rangers
Sliders Space: Above and Beyond Stargate SG-1 Star Trek: Deep Space Nine
Star Trek: Voyager The Visitor The X-Files
2000-2009 The 4400 Andromeda Dark Angel Firefly
Heroes Lost Stargate Atlantis Star Trek: Enterprise
Torchwood Battlestar Galactica Stargate Universe V (2009)

Schrijvers[bewerken]

Representatieve SF-schrijvers: Douglas Adams - Michael Crichton - Isaac Asimov - Iain M. Banks - Eddy C. Bertin - Alfred Bester - Lois McMaster Bujold - Orson Scott Card - C.J. Cherryh - Arthur C. Clarke - Samuel R. Delany - Philip K. Dick - Stephen R. Donaldson - Philip José Farmer - Raymond Feist - William Gibson - Harry Harrison - Robert A. Heinlein - Frank Herbert - Ursula K LeGuin - Fritz Leiber - Stanisław Lem - Julian May - Larry Niven - Pamela Sargent - Jack Vance - Jules Verne - A.E. van Vogt - H.G. Wells - Robert Silverberg - Theodore Sturgeon - Tais Teng - Kurt Vonnegut - John Wyndham - W.J. Maryson - Mel Hartman - Django Mathijsen Roger Zelazny.

Zie Lijst van SF- en fantasyschrijvers voor een uitgebreidere lijst met schrijvers.

Nederland en Vlaanderen[bewerken]

Schrijvers[bewerken]

In het Nederlandse taalgebied worden weinig door lokale schrijvers geschreven sciencefictionverhalen uitgebracht. De Vlaamse schrijver Theo Bogaerts schreef al in 1928 de sciencefiction-avonturenroman Het oog op de heuvel. De eveneens Vlaamse Paul van Herck schreef vanaf 1965 korte sciencefictionverhalen en enkele jaren later ook romans en hoorspelen in dit genre. Zijn bekendste werk is Sam, of de Pluterdag uit 1968. Een andere bekende Nederlandse hoorspelschrijver was Carl Lans met zijn reeks Testwerelden van de Galaxie. De Nederlander Felix Thijssen schreef tussen 1971 en 1978 zo'n vijftien sciencefictionboeken, waaronder de achtdelige serie over Ruimteverkenner Mark Stevens en vier boeken over Arne Nay Sterzon. Deze boeken werden uitgebracht in de reeks Fontein SF, waarin ook ander Nederlandstalig werk werd opgenomen. In 1980 schreef de Nederlandse Wim Gijsen het sciencefictionboek De eersten van Rissan en een jaar later het aansluitende slotdeel De koningen van weleer, na het bovengenoemde Sam, of de Pluterdag pas het tweede Nederlandstalige werk in de sciencefictionboekenreeks M=SF van uitgeverij Meulenhoff. Veel meer oorspronkelijk Nederlandstalig werk werd sindsdien niet uitgegeven. Auteurs als Tais Teng, Peter Schaap en Django Mathijsen brengen daar recentelijk verandering in aan met diverse publicaties.

Uitgevers[bewerken]

Sinds de jaren 30 is er in het Engelstalige taalgebied een groot aantal sciencefictiontitels verschenen. In de jaren zestig werd dit genre ook populair in Nederland en er was dan ook een aantal uitgeverijen die, in een relatief korte tijd, de belangrijkste werken vertaalden en uitgaven. Naast series van onder andere Born, Bruna, Fontein, Scala en Prisma was die van Meulenhoff de belangrijkste.

Onder de subtitel M=SF startte de uitgever een reeks die zijn aanvang nam in 1967. De eerste 62 deeltjes verschenen met een witte kaft: de zogenaamde "witte reeks". Herdrukken hiervan en verdere uitgaven verschenen met een gekleurde omslag. De meest belangrijke en invloedrijkste schrijvers zijn in de reeks te vinden zoals Isaac Asimov, Arthur C. Clarke, Philip K. Dick, Philip José Farmer, Harry Harrison, Robert Heinlein, Frank Herbert, Ursula Le Guin, Fritz Leiber, Larry Niven, Jack Vance, A.E. van Vogt, Robert Silverberg, Theodore Sturgeon en Kurt Vonnegut.

In de jaren 80 verminderde de belangstelling van het publiek en hierdoor ook de nieuwe uitgave van vertaalde SF geleidelijk en veel uitgevers stopten hun SF-reeksen zelfs helemaal. Alleen Meulenhoff bleef over maar in de jaren 90 werd de frequentie van nieuwe vertaalde uitgaven ook hier steeds kleiner en werd in plaats daarvan steeds meer vertaalde fantasy-uitgegeven in de M=SF-reeks. Hierdoor verloor deze bekende reeks volgens vele fans grotendeels zijn 'pure' sciencefictionkarakter.

In het Nederlands taalgebied hebben uitgevers zich de laatste jaren vrijwel uitsluitend geconcentreerd op het fantasy-genre, mede door het succes van Harry Potter en The Lord of the Rings-films. Hierdoor worden veel nieuwe sciencefictionboeken niet meer vertaald, waardoor de sciencefictionfan op het (uitgebreide) Engelstalige aanbod is aangewezen. Door de opkomst van internetboekhandels waar men gemakkelijk aan nieuwe Engelstalige uitgaven komt en vooral ook de steeds intensievere verspreiding van de kennis van het Engels onder steeds jongere delen van de Nederlandstalige bevolking, is dit voor de meeste lezers geen erg groot probleem meer. Nieuwe Nederlandstalige SF-boeken zijn zodoende vrijwel altijd heruitgaven van oudere werken, op enkele uitzonderingen na: de nieuwe boeken van Jack Vance, Julian May en Dan Simmons werden wel in het Nederlands uitgebracht.

Hoorspelen[bewerken]

Voor de radio is een groot aantal sciencefictionverhalen bewerkt tot hoorspel. Veruit het meest bekend is de adaptatie van H. G. Wells' sciencefictionroman The War of the Worlds uit 1898. Dit verhaal werd door Orson Welles tot hoorspel bewerkt en als Halloween-special uitgezonden op 30 oktober 1938. Het 60 minuten durende hoorspel bestond voornamelijk uit nieuwsberichten die verslag deden van een Martiaanse invasie. Dit veroorzaakte grote paniek bij veel luisteraars, die dachten dat Amerika echt aangevallen werd. Welles werd hierdoor in een klap beroemd en het hoorspel is vermoedelijk het meest succesvolle radiodrama in de geschiedenis.

Voorbeelden

Zie Sciencefictionhoorspelen voor een lijst van sciencefictionhoorspelen.

Prijzen[bewerken]

Er zijn twee belangrijke internationale prijzen voor sciencefictionliteratuur: de Hugo Award, waarvan de winnaars worden gekozen door de bezoekers van de jaarlijkse Worldcon, en de Nebula Award, waarvan de winnaars door de leden van de Science Fiction and Fantasy Writers of America (SFWA) worden gekozen.

In Nederland zijn er de Paul Harland Prijs, de Unleash Award en Fantastels. Tussen 2003 was 2005 was er in de Nederlanden ook De prijs voor de Nederlandstalige fantastische literatuur.

Naast deze literatuurprijzen zijn ook de Saturn Awards een vermelding waard: deze worden sinds 1972 uitgereikt voor de beste sciencefictionfilm-, televisie- en video/dvd-werken.

Tijdschriften[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties