1980-1989

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

[bewerken] Gebeurtenissen en ontwikkelingen

Tijdelijke persvrijheid: Solidarność krant uit juli 1981, met artikel over de Opstand van Warschau, die daarvoor altijd taboe was.

Hervorming in Oost-Europa, einde van het Oostblok

In Polen breken grootschalige stakingen uit, en de regering ziet zich gedwongen de stakers tegemoet te komen door onafhankelijke vakbonden toe te staan, zoals de vakbond Solidarność (Solidariteit), geleid door Lech Wałęsa.

• In december 1981 verandert de koers van de Poolse communistische partij echter, waarschijnlijk op bevel vanuit Moskou. De noodtoestand wordt uitgeroepen, Solidarność wordt weer verboden, en de politieke repressie wordt harder.
• De nieuwe partijleider in de Sovjet-Unie, Michail Gorbatsjov, ziet dat de Sovjet-Unie op een bankroet afstevent door de geweldige kosten die de wapenwedloop met de VS met zich meebrengt. Ook is het morele gezag van de communistische partij tot een dieptepunt gedaald. Hij besluit dat de koers van de partij moet veranderen om de binnenlandse problemen te lijf te gaan.
• Gorbatsjov brengt radicale hervormingen in de Sovjetpolitiek, onder de namen glasnost (openheid) en perestrojka (herstructurering). Hij hoopt dat door de mensen meer politieke vrijheid te geven de problemen zich vanzelf zullen oplossen.
• Een van de besluiten van Gorbatsjov is dat de Sovjet-Unie en het Warschaupact niet zullen ingrijpen indien in de andere communistische landen in Europa politieke hervormingen zullen worden doorgevoerd. In Polen wordt bij een nieuwe crisis Solidarność weer toegestaan, en in 1989 worden er open verkiezingen gehouden voor een senaat. Na veel politieke perikelen komt er in augustus 1989 een regering geleid door Solidarność-lid Tadeusz Mazowiecki.
• In een kettingreactie vallen hierna de andere oostblokregeringen, en aan het eind van het jaar zijn ook in Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Oost-Duitsland, Bulgarije en Roemenië de communistische regeringen gevallen, of hadden ze vrije verkiezingen toegestaan. Alleen in Roemenië ging de val van dictator Nicolae Ceauşescu met geweld gepaard; in de andere landen was de machtsovername vrijwillig, of slechts onder druk van vreedzame protesten. Een historische datum was de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989.

Azië

• China sloeg onder Deng Xiaoping een nieuwe koers in, samengevat met de leus "één land, twee systemen". Aan de oostkust werden enkele vrije economische territoria ontwikkeld, waar de staatseconomie werd vervangen door een markteconomie en waar westerse landen handel konden drijven. Dengs 'Open deur-politiek' bracht ook culturele vrijheid. Voor het eerst mocht de jeugd luisteren naar westerse popmuziek, en direct werd Michael Jackson razend populair. Politiek gezien hield de communistische partij echter de teugels strak in handen. Toen in 1987 studentenonrust te lang duurde, moest partijleider Hu Yaobang plaatsmaken voor premier Zhao Ziyang. Deze werd op zijn beurt onder huisarrest geplaatst toen studenten in mei 1989 het Plein van de Hemelse Vrede bezetten. Op 4 juni bezette het Volksleger het plein, en smoorde het verzet in bloed.

Economische crisis en conservatieve wending

• De oliecrisis van 1979 veroorzaakte een economische terugval in de wereld. Samen met * de Iraanse Revolutie in Iran, de langdurige gijzeling van Amerikaans ambassadepersoneel in Teheran en de Russische inval in Afghanistan leidde dit tot grote spanningen in de wereld van 1980.
• In het Verenigd Koninkrijk (1979), de Verenigde Staten van Amerika (1981) en West-Duitsland (1982) kwamen conservatieve regeringen aan de macht. De jaren 80 waren het decennium van respectievelijk Margaret Thatcher, Ronald Reagan en Helmut Kohl. Uit de pas liep Frankrijk, dat voor het eerst sinds 1956 een socialistische regering (1981) kreeg onder leiding van François Mitterrand.
• Toonaangevend op wetenschappelijk economisch gebied werd de Chicago School onder leiding van Milton Friedman. Deze stroming wilde de vraagkant van de economie bepalend maken, en de staatsinvloed terugdringen. Ook de dictaturen in Zuid-Amerika, zoals die van Augusto Pinochet in Chili, hingen deze school aan.

Oorlogen

• De Falklandoorlog tussen het Verenigd Koninkrijk en Argentinië
• De oorlog tussen Irak en Iran
• De Sovjet-Unie viel Afghanistan binnen (eind december 1979), maar moest zich in 1989 gehavend en geblameerd terugtrekken. Het verzet leverde een aantal fundamentalistisch-islamitische strijdgroepen op.

Nederland

• Onder 2 kabinetten van Ruud Lubbers (CDA-VVD) werd het grootste deel van het decennium een strikte bezuinigingspolitiek gevoerd. De linkse partijen kwamen er tot 1989 niet aan te pas. Toen werd een Lubbers III kabinet gevormd met de PvdA. Na de recessie van begin jaren 80 begon na 1985 een herstel van de economie.

België

• Bij roofovervallen door de Bende van Nijvel op Delhaize-winkels vielen zeventien doden. De daders werden nooit gepakt.

Suriname

• Het voormalige Nederlandse Rijksdeel ging dit decennium door een diep dal. Een arbeidsconflict tussen een aantal onderofficieren en legerbevelhebber Elstak ontaardde op 25 februari 1980 in de sergeantencoup. In feite ging het over de incompetentie en corruptie van het burgerlijke bewind sinds de onafhankelijkheid in 1975. Een militaire commandoraad waarin onder andere Desi Bouterse, Roy Horb, Chas Mijnals, Ivan Graanoogst en Henry Neijhorst, liet aanvankelijk het regeren over aan Henk Chin A Sen. Maar in 1982 ontpopte Desi Bouterse zich als een dictator, die op 8 december vijftien tegenstanders liet executeren. Nederland schortte na deze Decembermoorden de ontwikkelingshulp op.
• Vanaf 1986 bestreed een Junglecommando onder leiding van de ex-lijfwacht van Bouterse Ronnie Brunswijk het Surinaamse leger. Ondertussen ging ook de economie van Suriname nog steeds bergafwaarts. "Bouta", aan alle kanten in het nauw, zocht steun bij de "oude politieke partijen". In 1988 kwam een nieuwe grondwet tot stand, maar de burgerregering van Ramsewak Shankar werd nog volledig gedomineerd door Bouterse, zodat van verantwoording afleggen voor de Decembermoorden (nog) geen sprake kon zijn. In 1990 bleek de sterke positie die de militairen nog steeds hebben uit de Telefooncoup die eind dat jaar gepleegd werd.

Afrika

• Grote droogte leidt in Oost-Afrika tot misoogsten in 1982 en 1983, en tot hongersnood in 1984. De beelden op televisie inspireren de muzikant Bob Geldof tot de vorming van Band Aid en tot de organisatie van Live Aid.
• De voedseltekorten leiden in de Soedan tot de val van de dictator Nimeiry.
• Ook in de Sahel in West-Afrika leiden droogte en ontbossing tot hongersnood en sterfte van volk en vee.

Wetenschap en techniek

• Door de verbeterde IC-techniek konden begin jaren 80 steeds goedkopere computers worden gemaakt voor de consumentenmarkt. Dit vormde het begin van de homecomputer. Populaire computers werden de Amiga, Apple Macintosh, Atari ST, Commodore 64, en Sinclair ZX Spectrum. IBM lanceerde de eerste PC, waarvoor het toen nog kleine Microsoft van Bill Gates het besturingssysteem mocht leveren: MS-DOS. Grotere bedrijven en overheidsinstellingen gingen gebruikmaken van intranet: intern verbonden netwerken, meestal bestaande uit een centrale server met verspreid staande terminals. Intern werd er al e-mail verstuurd.
• De eerste onderlinge verbindingen van verschillende intranetten in de VS met behulp van het al langer bestaande ARPANET ontstonden: het begin van het internet.

AIDS

• In 1982 verschijnen berichten over een onbekende dodelijke ziekte die in de Verenigde Staten slachtoffers maakt onder homoseksuele mannen en hemofiliepatiënten.
• ontdekking van het HIV-virus in 1983 en een AIDS-test in 1984.
• In 1987 komt de AIDS-remmer ATZ op de markt. De overheid gaat in campagnes het veilig vrijen aanmoedigen.

Maatschappij en jongerencultuur

• Het boek 'De markt van welzijn en geluk' door Hans Achterhuis was een steen in de vijver van het door communisten gedomineerde welzijnswereldje. De stellingen van de filosoof werden dankbaar aangegrepen voor een financiële kaalslag in het maatschappelijk werk en het jongerenwerk.
• In de grote steden van Nederland, met name in Nijmegen en Amsterdam, ontaardde de in de jaren 70 ontstane kraakbeweging. De steun onder de bevolking voor het kraken tegen de leegstand verliep, toen een steeds militantere groepering van autonomen de overheid ging ontkennen en parallelle structuren in het leven riep voor woningtoewijzing en ordehandhaving. Uiterlijke kenmerken: zwarte kleding en hanenkam.
• Dat in het begin van de jaren 80 de punkcultuur hoogdagen beleefde, werd mede veroorzaakt door de enorme jeugdwerkloosheid.^[bron?] Ten gevolge van de economische wereldcrisis hadden enige generaties schoolverlaters nauwelijks kans op de arbeidsmarkt. Ook maakte een herleven van de Koude Oorlog de jongeren bang voor een kernoorlog. Het algemene pessimisme werd door Wim de Bie en Kees van Kooten vertaald in de term 'doemdenken'.
• Deze stemming werd in de loop van het decennium verdrongen door het escapisme. de jeugd trok zich terug in een hypercommerciële popcultuur. Er heerste een gevoel van "alles kan en alles mag zolang ik het maar kan betalen". Het snobisme vierde hoogtij.

Voorbeelden hiervan zijn de in Vlaanderen beruchte Millet-reportage van Paul Jambers, de serie Miami Vice en de film Wall Street. Een andere exponent hiervan was het fenomeen van de yup (young urban professional), jonge succesvolle zakenlieden, vaak werkzaam in de opkomende IT, die hun pasverworven rijkdom maar al te graag aan de wereld wilden tonen door statussymbolen als snelle sportwagens en dure modekleding.

Milieu

• In Lekkerkerk wordt de bodem van een nieuwbouwwijk gesaneerd nadat honderden vaten met chemisch afval zijn opgegraven. Daarna blijken ook veel andere plaatsen ernstig verontreinigd door de industrie.
• De delta van Rijn en Maas heeft zwaar te leiden van dumpingen door de kalimijnen in Elzas-Lotharingen en de zware industrie in Wallonië. Een brand bij Sandox in Bazel brengt tonnen giftige stoffen in de Rijn. Maar ook wordt gestart met het uitzetten van jonge zalmen in Duitsland.
• Greenpeace voert actie op de wereldzeeën tegen vervuiling, jacht op walvissen en jonge zeehonden, en onderzeese atoomproeven. Hun schip de Rainbow Warrior wordt door twee commando's van de Franse geheime dienst tot zinken gebracht.
• In Nederland wordt begonnen met de herintroductie van de bever, de otter en de raaf.
• De zure regen veroorzaakt sterfte van bossen. De uitstoot van ammoniak en stikstof moet worden beperkt. Veehouders worden beperkt in het uitrijden van mest op hun land en auto's worden voorzien van een katalysator.

Sport

• Oranje won het EK voetbal in 1988 tegen de Sovjet-Unie met 0-2. In de halve finale werd Duitsland verslagen met 2-1. Hiermee werd naar de mening van vele Oranjefans eindelijk revanche genomen voor de nederlaag in de finale van het WK voetbal van 1974 (2-1) toen Duitsland ook de tegenstander was.
• De Rode Duivels eindigden op het EK voetbal in 1980 op de tweede plaats, na een 2-1 nederlaag tegen West-Duitsland in de finale. Op het WK voetbal in 1986 werd het Belgisch voetbalelftal vierde, nadat het in de halve finale met 2-0 verloor van Argentinië. Dit waren de twee beste prestaties van de Rode Duivels tot nu toe.
• In 1980 won Jack Middelburg de Grote Prijs Wegrace van Nederland voor motorfietsen tijdens de Asser TT. Hij deed dat opmerkelijk genoeg met een gebroken been. Hij zou later nog de Grand Prix van Groot-Brittannië op het circuit van Silverstone winnen. In 1984 kwam hij om tijdens een stratenrace op het circuit van Tolbert.
• In 1989 zou Hans Spaan ook de TT winnen en werd tweede in het 125cc kampioenschap, vlak achter de toen nog onbekende Alex Criville. Het beroemde duo Egbert Streuer en Bernard Schnieders wisten drie maal achter elkaar het wereldkampioenschap zijspannen te winnen, maar de thuis-Grand Prix wou maar niet lukken. In 1987 gebeurde het dan eindelijk. Ze zouden het meest succesvolle Nederlandse duo worden in de motorsport, waarbij Streuer één van de meest succesvolle coureurs aller tijden is.
• In het begin van de jaren 80 was Jan Lammers de enige van de vele Nederlanders die het hadden geprobeerd in de Formule 1 bleef, hoewel zijn beste prestatie een vierde startpositie was in Amerika. In 1986 wist Huub Rothengatter tot de elite-wereld van autosport door te dringen en wist er een tweede seizoen aan vast te knopen. Lammers won in 1988 met Jaguar de 24 uur van Le Mans.
• Joop Zoetemelk won in 1980 de Tour de France. Dit decennium zouden er nog een aantal touretappezeges zijn, onder andere van Steven Rooks.

Popmuziek

Zie Popmuziek#De jaren tachtig voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

• Het decennium ziet enkele nieuwe stijlen opkomen, zoals Ska, met Engelse bands als The Specials en Madness en de New Wave met U2, The Cure, Simple Minds. Een aantal artiesten wordt enorm populair, zoals Michael Jackson, Prince en Madonna.^[1] In Nederland komt de zogenaamde nederpop opzetten, met bands als de Frank Boeijen Groep, Toontje Lager, Doe Maar, Het Goede Doel en VOF de Kunst.
• In 1985 organiseerde Bob Geldof Live Aid, hetgeen 150 miljoen pond opbracht.
• België zette zich muzikaal op de wereldkaart met het New Beat-genre. Dit genre was ontstaan doordat enkele Dj's bepaalde platen (zoals van Nitzer Ebb en A Split Second) op 33 toeren in plaats van 45 toeren gingen draaien, met een pitch van +8. Uit dit genre kwamen acts zoals Confetti's en Erotic Dissidents voort. Later werden vergeten artiesten en platen van onder het stof gehaald en abusievelijk onder een New Beat-stempel opnieuw gelanceerd. New Beat heeft een belangrijke basis gelegd voor de house- en trancescene van de jaren 90. Groepen zoals The Prodigy zeggen door deze stroming te zijn geïnspireerd.

Mode

• Vrouwen dragen jasjes met schoudervullingen, en beenwarmers.
• Mannen gaan weer vaker naar de kapper. Van voren wordt het haar korter, maar ze dragen een "matje" in de nek. De sokken zijn wit, en door de opgerolde broekspijpen is dat goed te zien ook.

Amusement

• In een voormalige bloemenveiling te Aalsmeer ontstaat een amusementsindustrie. Joop van den Ende en John de Mol jr. zijn de drijvende krachten, terwijl Guus Verstraete jr. tekent voor vele producties met weinig pretenties en veel plezier.
• De Hilversumse omroepen gaan steeds minder programma's in eigen huis maken, en kopen steeds meer in van Endemol. Maar behalve tv-programma's produceert Aalsmeer ook musicals aan de lopende band.
• Populaire Amerikaanse tv-reeksen zijn Knight Rider en The A-Team. In Vlaanderen kijkt de jeugd massaal naar Merlina. In 1986 wint Sandra Kim het Eurovisie Songfestival voor België. VTM, de eerste Vlaamse commerciële, tv-zender start in februari 1989, wat vrij laat is naar Europese normen.

Trends

• De cd verovert snel de platenmarkt.
• Introductie van de magnetron
• De Rubik's Cube houdt menigeen bezig
• De walkman gaat het straatbeeld beheersen.

[bewerken] Belangrijke personen internationaal

• Ronald Reagan
• Michail Gorbatsjov
• François Mitterrand
• Margaret Thatcher
• Helmut Kohl
• Erich Honecker

[bewerken] Belangrijke personen in Nederland

• Koningin Beatrix
• Ruud Lubbers
• Dries van Agt
• Onno Ruding

[bewerken] Belangrijke personen in België

• Leo Tindemans
• Wilfried Martens
• Paul Vanden Boeynants