1980-1989

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De jaren 1980-1989 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 20e eeuw.

Gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

Gorbatsjov in 1986 bij de Berlijnse Muur
Economische crisis en conservatieve wending
  • De oliecrisis van 1979 veroorzaakt een economische terugval in de wereld. Samen met de Islamitische Revolutie in Iran, de langdurige gijzeling van Amerikaans ambassadepersoneel in Teheran en de Russische inval in Afghanistan leidt dit tot grote spanningen in de wereld van 1980.
  • In het Verenigd Koninkrijk (1979), de Verenigde Staten van Amerika (1981) en de Bondsrepubliek (1982) komen conservatieve regeringen aan de macht. De jaren 80 zijn het decennium van respectievelijk Margaret Thatcher, Ronald Reagan en Helmut Kohl.
  • Toonaangevend op wetenschappelijk economisch gebied wordt de Chicago School onder leiding van Milton Friedman. Deze stroming wil de aanbodkant van de economie bepalend maken, en de staatsinvloed terugdringen. Ook de dictaturen in Zuid-Amerika, zoals die van Augusto Pinochet in Chili, hangen deze school aan.
  • Premier Thatcher voert wetgeving door die de macht van de Britse vakbonden flink beperkt. Als ze een aantal verliesgevende kolenmijnen wil sluiten, komt ze in conflict met de machtige mijnwerkersbond van Arthur Scargill. Na een maandenlange staking moet ook deze het hoofd buigen.
Tijdelijke persvrijheid: Solidarność-krant uit juli 1981, met artikel over de Opstand van Warschau, die daarvoor altijd taboe was.
Hervorming in Oost-Europa
  • In Polen breken grootschalige stakingen uit, en de regering ziet zich gedwongen de onafhankelijke vakbond Solidarność (Solidariteit) toe te staan. In december 1981 verandert de koers van de Poolse communistische partij echter, De noodtoestand wordt uitgeroepen, Solidarność wordt weer verboden, en de politieke repressie wordt harder. De economie heeft zo geleden onder het conflict dat het westen met voedseltransporten de Polen de winter door moet helpen.
  • De nieuwe partijleider in de Sovjet-Unie, Michail Gorbatsjov, ziet dat de Sovjet-Unie op een bankroet afstevent door de geweldige kosten die de wapenwedloop met de VS met zich meebrengt. Ook is het morele gezag van de communistische partij tot een dieptepunt gedaald.
  • Gorbatsjov brengt vanaf 1985 radicale hervormingen in de Sovjetpolitiek, onder de namen glasnost (openheid) en perestrojka (herstructurering). Hij hoopt dat door de mensen meer politieke vrijheid te geven de problemen zich vanzelf zullen oplossen.
  • Een van de besluiten van Gorbatsjov is dat de Sovjet-Unie en het Warschaupact niet zullen ingrijpen indien in de andere communistische landen in Europa politieke hervormingen zullen worden doorgevoerd. In Polen wordt bij een nieuwe crisis Solidarność weer toegestaan, en in 1989 worden er open verkiezingen gehouden voor een senaat. Na veel politieke perikelen komt er in augustus 1989 een regering geleid door Solidarność-lid Tadeusz Mazowiecki. In een kettingreactie vallen hierna de andere Oostblokregeringen, en aan het eind van het jaar zijn ook in Hongarije, Tsjecho-Slowakije, de DDR, Bulgarije en Roemenië de communistische regeringen gevallen, of hebben ze vrije verkiezingen toegestaan. Alleen in Roemenië gaat de val van dictator Nicolae Ceauşescu met geweld gepaard; in de andere landen is de machtsovername vrijwillig, of slechts onder druk van vreedzame protesten.
Europa
  • Uit de conservatieve pas lopen Frankrijk en Spanje, die voor het eerst sinds decennia een socialistische regering krijgen onder leiding van respectievelijk François Mitterrand en Felipe Gonzalez.
  • De Noord-Ierse burgeroorlog, met gevoel voor understatement de Troubles genoemd, leidt tot een segregatie van de bevolking. Tussen katholieke en protestantse buurten verrijzen hoge muren. De oorlog bereikt ook het Britse eiland, met een bomaanslag op het Londense warenhuis Harrods tijdens de kerstinkopen van 1983, en een op het hotel in Brighton waar de Conservatieve Partij van Margaret Thatcher in oktober 1984 een congres houdt.
Azië
  • China slaat onder Deng Xiaoping een nieuwe koers in, samengevat met de leus "één land, twee systemen". Aan de oostkust worden enkele vrije economische territoria ontwikkeld, waar de staatseconomie wordt vervangen door een markteconomie en waar westerse landen handel kunnen drijven. Dengs 'opendeurpolitiek' brengt ook culturele vrijheid. Voor het eerst mag de jeugd luisteren naar westerse popmuziek, en direct wordt Michael Jackson razend populair. Politiek gezien houdt de communistische partij echter de teugels strak in handen. Als in 1987 studentenonrust te lang duurt, moet partijleider Hu Yaobang, populair omdat hij de namen had gezuiverd van hen die waren vervolgd tijdens de culturele revolutie, plaatsmaken voor premier Zhao Ziyang.
  • Als op 15 april 1989 Hu Yaobang sterft, ontstaat er druk vanuit het volk op de Communistische Partij om hem een staatsbegrafenis te geven. Volgens velen reageert de communistische partij niet snel genoeg. Deze onvrede mondt uit in het Tiananmenprotest, waarbij naar schatting een miljoen studenten en andere burgers naar het Plein van de Hemelse Vrede (ook bekend als Tiananmen-plein) trekken en zij de communistische partij oproepen voor vrijheid van meningsuiting en een einde aan het nepotisme in China. Op 4 juni bezet het Volksleger het plein, en smoort het verzet in bloed.
  • De oorlog tussen Irak en Iran, waarbij de VS het regime van Saddam Hoessein steunen, kost aan beide zijden enorme aantallen doden en gewonden en eindigt in een ongemakkelijke "vrede" tussen de beide landen.
Koude Oorlog
Amerika
  • De Verenigde Staten beginnen onder het presidentschap van Ronald Reagan met het herwinnen van hun zelfvertrouwen, dat was geknakt door vernederingen in Vietnam en Iran. belangrijke rol speelt de Moral Majority, een fundamentalistische christelijke beweging. Deze strijdt voor familiewaarden, beschouwt de ziekte AIDS als een straf voor homoseksueel gedrag en voert campagne voor bijbelse scholen.
  • Het Medellínkartel is een groots opgezet Colombiaans drugskartel opgericht en geleid door Pablo Escobar en vernoemd naar zijn geboorteplaats Medellín. Dit kartel beheerst in zijn hoogtijdagen een groot deel van de wereldhandel in cocaïne.
  • De Falklandoorlog tussen het Verenigd Koninkrijk en Argentinië. Nadat de inval in "los Malvinas Argentinas", zoals de Argentijnen de Falkland eilanden noemen, in 1982 door de Britten is afgeslagen, wordt de positie van de militaire dictatuur onhoudbaar. De vrije verkiezingen in 1983 worden gewonnen door de Radicale Partij, en Raúl Alfonsín wordt president. In 1985 wordt een monsterproces gevoerd tegen de junta en haar handlangers, maar dit leidt tot onrust in de legerplaatsen en enkele mislukte coups. Regering en parlement zien zich gedwongen om met een "punto final" (eufemisme voor een algemene amnestie) van verdere vervolgingen af te zien. Het land verandert in een financiële chaos doordat de peronisten iedere samenwerking weigeren en de economie kapot staken.
  • In El Salvador woedt van 1980 tot 1992 een burgeroorlog tussen de uiterst rechtse regering en een uiterst linkse guerillabeweging, waarbij 75.000 doden vallen.
België
  • In 1980 worden drie taalgemeenschappen in het leven geroepen: de Nederlandse in het noorden, de Franse in het zuiden en de Duitse in het oosten.
Nederland
  • Onder 2 kabinetten van Ruud Lubbers (CDA-VVD) wordt vanaf begin november 1982 voor de rest van het decennium een strikte bezuinigingspolitiek gevoerd.
  • Nederland gaat over op kabeltelevisie, eerst lokaal en vervolgens landelijk. De "harken" verdwijnen van de daken en buitenlandse zenders komen in de huiskamers. Op Nederland gerichte reclame is aanvankelijk verboden. Maar in 1989 doet met RTL-Veronique de commerciële televisie haar intrede.
  • De massale werkloosheid, en met name de jeugdwerkloosheid, wordt bestreden door arbeidstijdverkorting en vervroegde uittreding, in ruil voor inlevering van loon door de werknemers. Zo herstelt het Nederlandse bedrijfsleven zijn internationale concurrentiepositie en komen banen vrij voor jonge werklozen.
  • De regering bestrijdt de illegale gokhuizen door de opening tussen 1985 en 1989 van vijf nieuwe Holland Casino's.
Suriname en de Nederlandse Antillen
  • De jonge republiek gaat dit decennium door een diep dal. Een arbeidsconflict tussen een aantal onderofficieren en legerbevelhebber Elstak ontaardt op 25 februari 1980 in de sergeantencoup. In feite ging het over de incompetentie en corruptie van het burgerlijke bewind sinds de onafhankelijkheid in 1975. Een militaire commandoraad waarin onder andere Desi Bouterse, Roy Horb, Chas Mijnals, Ivan Graanoogst en Henry Neijhorst, laat aanvankelijk het regeren over aan de arts Henk Chin A Sen. Maar in 1982 ontpopt Desi Bouterse zich als een dictator, die op 8 december vijftien tegenstanders laat executeren. Nederland schort na deze Decembermoorden de ontwikkelingshulp op.
  • Vanaf 1986 bestrijdt het Junglecommando onder leiding van de ex-lijfwacht van Bouterse Ronnie Brunswijk het Surinaamse leger. Ondertussen gaat ook de economie van Suriname nog steeds bergafwaarts. "Bouta", aan alle kanten in het nauw, zoekt steun bij de "oude politieke partijen". In 1988 komt een nieuwe grondwet tot stand, maar de burgerregering van Ramsewak Shankar wordt nog volledig gedomineerd door Bouterse. In 1990 blijkt de sterke positie die de militairen nog steeds hebben uit de Telefooncoup die eind dat jaar gepleegd wordt.
  • Aruba verwerft in 1986 een status aparte binnen het koninkrijk, los van de Nederlandse Antillen. Het eiland moet instemmen met een totale onafhankelijkheid per 1996 (deze bepaling kwam later te vervallen).
België
  • Bij roofovervallen door de Bende van Nijvel op Delhaize-winkels vallen zeventien doden. De daders worden nooit gepakt.
  • De linkse actiegroep CCC Cellules_Communistes_Combattantes zaait terreur met tientallen bomaanslagen.
  • Vlaams en Luiksgezinden vechten regelmatig veldslagen uit rond de gemeente Voeren. De problemen escaleren nog na de aanstelling van José_Happart als burgemeester.
  • België heeft gedurende de jaren '80 maarliefst 10 regeringen. 9 daarvan onder leiding van Wilfried Martens en een met Mark Eyskens als premier.
  • Vlaanderen krijgt eind jaren '80 met Vtm zijn eigen commerciële tv-omroep.
Afrika
  • Grote droogte leidt in Oost-Afrika tot misoogsten in 1982 en 1983, en tot hongersnood in 1984. De beelden op televisie inspireren de muzikant Bob Geldof tot de vorming van Band Aid en tot de organisatie van Live Aid.
  • De voedseltekorten leiden in de Soedan tot de val van de dictator Nimeiry.
  • Ook in de Sahel in West-Afrika leiden droogte en ontbossing tot hongersnood en sterfte van volk en vee.
  • In Zuidelijk Afrika nadert de confrontatie tussen de "frontlijnstaten" en het apartheidsbewind in Zuid-Afrika verder toe. Zimbabwe, dat officieel onafhankelijk is geworden, voert onder Robert Mugabe binnenlands een gematigde politiek tegenover de blanke boeren, maar het steunt de linkse regeringen en revolutionaire bewegingen in de regio. De Mozambikaanse Burgeroorlog en de Angolese burgeroorlog hebben een zeer bloedig verloop, en zijn de lokale slagvelden van de koude oorlog.
Techniek
  • in september 1981 gaat de eerste TGV-hogesnelheidstrein rijden tussen Parijs en Lyon. Frankrijk wil een netwerk van dergelijke lijnen aanleggen. Samen met het Verenigd Koninkrijk begint het in 1986 met het graven van de kanaaltunnel.
  • Door de verbeterde IC-techniek kunnen steeds goedkopere computers worden gemaakt voor de consumentenmarkt. Dit vormt het begin van de homecomputer. Populair worden de Amiga, Atari ST en Commodore 64. Voor serieuzer doelen komen op de markt de Apple Macintosh en vooral de IBM Personal Computer, die draait onder MS-DOS. Grotere bedrijven en overheidsinstellingen gaan gebruikmaken van intranet: intern verbonden netwerken, meestal bestaande uit een centrale server met verspreid staande terminals.
  • De eerste onderlinge verbindingen van verschillende intranetten in de VS met behulp van het al langer bestaande ARPANET
  • Introductie van de autotelefoon.
  • De faxmachine is algemeen in gebruik als nieuwe mogelijkheid om informatie te versturen per telefoon.
Cultuur
  • Graffiti is in principe een anonieme kunstvorm, waarin met een spuitbus verf een "kunstwerk" wordt achtergelaten op een treinstel of een muur. Van de betere kunstenaars wordt de "tag" al spoedig herkend. Een van de grootste namen is Jean-Michel Basquiat, een zwarte jongen uit Haïti. Keith Haring ontwikkelt een nieuwe kunstvorm (muurschildering) die voortkomt uit de graffiti. Beiden sterven aan het eind van het decennium, de een aan een overdosis en de ander aan AIDS.
  • Het zijn de jaren van de grote blockbusters in de bioscopen: Star wars en Indiana Jones, met in de hoofdrol Harrison Ford
  • Muziekzender Mtv wordt in 1981 opgericht en wordt populair bij de jeugd door non-stop videoclips uit te zenden.
  • Grote populariteit verwerft de strip Garfield.


Medisch
  • In 1982 verschijnen berichten over een onbekende dodelijke ziekte in de Verenigde Staten die door de uitschakeling van het immuunsysteem in het menselijk lichaam slachtoffers maakt onder vooral homoseksuele mannen en hemofiliepatiënten maar ook onder heteroseksuelen met veel wisselende partners. De ziekte wordt bekend als aids. Al snel volgt in 1983 de ontdekking van de veroorzaker, het Hiv, en een aidstest in 1984. In 1987 komt de aidsremmer ATZ op de markt. De overheid gaat in campagnes het veilig vrijen aanmoedigen.
  • Het gebruik van heroïne door jongeren neemt epidemische vormen aan. In Nederland wordt met de verstrekking van het vervangende middel Methadon geprobeerd zowel de verslaafden als de samenleving te beschermen. Tegelijk worden samenscholingsverboden afgekondigd voor gebieden waar overlast en criminaliteit de leefbaarheid te veel aantasten.
  • De maagbacterie Helicobacter pylori wordt in 1982 herontdekt door de Australiërs Barry J. Marshall en J. Robin Warren, die ook aantonen dat hij de oorzaak is van maagklachten als Gastritis, maagzweren en uiteindelijk Maagkanker. Patiënten die al jarenlang lijden aan maagbloedingen blijken te genezen met antibiotica en maagzuurremmers.
Jeugdcultuur
  • In de grote steden van Nederland, met name in Nijmegen en Amsterdam, ontaardde de in de jaren 70 ontstane kraakbeweging. De steun onder de bevolking voor het kraken tegen de leegstand verliep, toen een steeds militantere groepering van autonomen de overheid gaat ontkennen en parallelle structuren in het leven roept voor woningtoewijzing en ordehandhaving. Uiterlijke kenmerken: zwarte kleding en hanenkam.
  • Ten gevolge van de economische wereldcrisis heeft een generatie schoolverlaters nauwelijks kans op de arbeidsmarkt. Zij worden de lost generation genoemd.
  • Ook maakt een herleven van de Koude Oorlog de jongeren bang voor een kernoorlog. Het algemene pessimisme wordt door Wim de Bie en Kees van Kooten vertaald in de term 'doemdenken'.
  • Deze stemming wordt in de loop van het decennium verdrongen door het escapisme. De jeugd trekt zich terug in een hypercommerciële popcultuur. Er heerst een gevoel van "alles kan en alles mag zolang ik het maar kan betalen". Het snobisme viert hoogtij. Voorbeelden hiervan zijn de in Vlaanderen beruchte Millet-reportage van Paul Jambers, de serie Miami Vice en de film Wall Street. Een andere exponent hiervan is het fenomeen van de yup (young urban professional), jonge succesvolle zakenlieden, vaak werkzaam in de opkomende IT, die hun pasverworven rijkdom maar al te graag aan de wereld willen tonen door statussymbolen als snelle sportwagens en dure modekleding.
  • In de Nederlandse steden komen coffeeshops als gedoogde verkooppunten van softdrugs.
Stad en land
  • In Londen worden de Docklands, het vervallen havengebied, omgebouwd tot een hip stadscentrum. Zij worden een voorbeeld voor de revitalisering elders in steden van oude havens.
  • De suburbanisatie zet door in de postindustriële maatschappij, ook in België en Nederland. Zo wordt Almere het toevluchtsoord voor arbeiders uit Amsterdam.
  • De volkswijken in de grote steden worden bevolkt door grote gezinnen uit de islamitische wereld, die steeds minder gastarbeider en steeds meer werkloze immigranten zijn. Als reactie ontstaan het Vlaams Blok van Filip Dewinter en de Centrumdemocraten van Hans Janmaat.
  • Op vele lijnen in het stads- en streekvervoer wordt de Gelede bus ingezet.
  • Het Friese rundvee en het roodbonte IJsselrundvee worden op grote schaal vervangen door de Holsteinkoe. Deze geeft meer melk maar minder vlees.
  • Aan de groei van de veeteelt wordt een halt toegeroepen door Europese regelingen zoals de melkquota en het verbod om stalmest uit te rijden over het weiland. Ze moet voortaan in de bodem worden geïnjecteerd.
Religie en spiritualiteit
Natuur en milieu
  • Het Brundtland-rapport pleit in 1987 voor een duurzame ontwikkeling, waarbij een eerlijker verdeling van de welvaart over de wereld zal bijdragen aan een schonere leefomgeving.
  • De Kernramp van Tsjernobyl zorgt voor verspreiding van een enorme hoeveelheid radioactief materiaal in de lucht. In veel Europese landen gaan plannen voor nieuwe kerncentrales in de ijskast. In Nederland leidt een brede maatschappelijke discussie tot dezelfde uitkomst.
  • In Lekkerkerk wordt de bodem van een nieuwbouwwijk gesaneerd nadat honderden vaten met chemisch afval zijn opgegraven. Daarna blijken ook veel andere plaatsen ernstig verontreinigd door de industrie, zoals de Volgermeerpolder bij Amsterdam en het Griftpark te Utrecht.
  • De delta van Rijn en Maas heeft zwaar te lijden van lozingen door de kalimijnen in Elzas-Lotharingen en de zware industrie in Wallonië. Een brand bij Sandoz in Bazel brengt tonnen giftige stoffen in de Rijn. Maar ook wordt gestart met het uitzetten van jonge zalmen in Duitsland.
  • Greenpeace voert actie op de wereldzeeën tegen vervuiling, jacht op walvissen en jonge zeehonden, en onderzeese atoomproeven. Hun schip de Rainbow Warrior wordt door twee commando's van de Franse geheime dienst tot zinken gebracht.
  • In Nederland wordt begonnen met de herintroductie van de bever, de otter en de raaf.
  • De zure regen veroorzaakt sterfte van bossen. De uitstoot van ammoniak en stikstof moet worden teruggebracht. Veehouders worden beperkt in het uitrijden van mest op hun land en nieuwe auto's worden voorzien van een katalysator.
  • De sanering van de Europese visserij wordt voortgezet. Er komt een sloopregeling voor vissersschepen en er komen beschermde visgebieden, zoals de scholbox, een reservaat in de Noordzee dat in 1989 wordt ingesteld ter bescherming van jonge schol.
Sport
Popmuziek
1rightarrow blue.svg Zie Popmuziek#De jaren tachtig voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Amusement
  • In een voormalige bloemenveiling te Aalsmeer ontstaat een amusementsindustrie. Joop van den Ende en John de Mol jr. zijn de drijvende krachten, terwijl Guus Verstraete jr. tekent voor vele producties met weinig pretenties en veel plezier.
  • De Hilversumse omroepen gaan steeds minder programma's in eigen huis maken, en kopen steeds meer in van Endemol. Maar behalve tv-programma's produceert Aalsmeer ook musicals aan de lopende band.
  • Populaire Amerikaanse tv-reeksen zijn Knight Rider en The A-Team. In Vlaanderen kijkt de jeugd massaal naar Merlina. In 1986 wint Sandra Kim het Eurovisiesongfestival voor België. VTM, de eerste Vlaamse commerciële tv-zender, start in februari 1989, wat vrij laat is naar Europese normen.
Innovatie
Trends
Mode
  • Onder invloed van de New Romantics-rage ontwikkelt Vivienne Westwood de succesvolle collectie Pirates die het onberekenbare van de punk combineert met de pronkzucht van kostuums uit voorbije eeuwen. Ze verdiept zich uitgebreid in door haar collega's allang vergeten patronen en technieken. De straatelementen zijn afkomstig van haar man Malcolm McLaren.
  • Vrouwen dragen jasjes met schoudervullingen, en beenwarmers.
  • Mannen gaan weer vaker naar de kapper. Van voren wordt het haar korter en sommigen dragen een "matje" in de nek.
  • Opkomst van de supermodellen, onder wie Naomi Campbell, Linda Evangelista, Christy Turlington, Tatjana Patitz en Cindy Crawford

Belangrijke personen internationaal[bewerken]

Belangrijke personen in België[bewerken]

Belangrijke personen in Nederland[bewerken]

Belangrijke personen in Suriname en de Nederlandse Antillen[bewerken]

Bronnen