1990-1999

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De jaren 1990-1999 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 20e eeuw.

Van links, met de klok mee: de ruimtetelescoop Hubble vliegt in de ruimte na zijn lancering in 1990; Amerikaanse F-16's en F-15's vliegen over brandende olievelden, terwijl de Verenigde Staten Operation Desert Storm aankondigden, beter bekend als de Golfoorlog; de Oslo-akkoorden worden getekend op 13 september 1993; Het wereldwijd web wordt publiekelijk toegankelijk; de augustusstaatsgreep in Moskou leidt tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie op 26 december 1991; Dolly het schaap is 's werelds eerste kloon; de dood van de prinses van Wales, Diana Spencer, tijdens een auto-ongeluk; massamoord tijdens de Rwandese genocide in 1994.

Gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

Mondiaal
  • Het einde van de Koude Oorlog en de daaruit volgende hegemonie van het westen onder aanvoering van de Verenigde Staten geeft velen het idee dat ideologische conflicten en permanente oorlogsdreiging voorgoed tot het verleden behoren. Tekenend hiervoor is het in de begin van de jaren 90 populaire boek Het einde van de geschiedenis en de laatste mens van politicoloog Francis Fukuyama waarin hij stelt dat de liberale vredesdemocratie als enige winnaar is overgebleven.
  • De laatste ondergrondse kernproef door de VS, op het Kernwapentestgebied in Nevada, was in 1992, door de Sovjet-Unie in 1990, door het Verenigd Koninkrijk in 1991 en zowel Frankrijk als China gaan hiermee door tot in 1996. Na het aannemen van het kernstopverdrag (internationaal bekend als Comprehensive Test Ban Treaty) in 1996 hebben al deze staten beloofd te stoppen met kernproeven.
  • De gruweldaden begaan tijdens de Joegoslavische burgeroorlog en de Rwandese genocide leiden voor het eerst sinds 1945 tot het instellen van internationale tribunalen door de Verenigde Naties: het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag en het Rwanda-tribunaal in Arusha. Bovendien wordt in 1998 te Rome besloten tot het stichten van een Internationaal Strafhof, te vestigen in Den Haag.
Rusland en satellieten
  • Boris Jeltsin, president van de Russische federatie voert een democratische grondwet in met persvrijheid. Maar de economische shocktherapie van zijn premier Jegor Gajdar leidt tot ontwrichting van de maatschappij en tot schaamteloze zelfverrijking van enkele 'oligarchen'. Tenslotte veroorzaakt de roebelcrisis wereldwijd een scherpe daling van de beurskoersen.
  • De prille Russische democratie wordt voortdurend bedreigd door extreem-nationalisten als Vladimir Zjirinovski en door de nog invloedrijke communistische partij. Het zwaar verdeelde democratische kamp overleeft alleen door het persoonlijke prestige van de zieke president Jeltsin.
  • De andere Sovjetrepublieken worden zelfstandige staten die afspreken met Rusland samen te werken in het Gemenebest van Onafhankelijke Staten. In de Centraal-Aziatische republieken ontstaan direct spanningen tussen de ex-communistische bestuurders en door Iran gesteunde zuidelijke stammen. In de jaren 1992 - 1997 vallen bij een burgeroorlog in Tadzjikistan tussen islamitische strijders en de door Moskou gesteunde regering dertigduizend doden en slaan een miljoen mensen op de vlucht.
  • Ook Rusland zelf kent nog interne strubbelingen. In 1994 verklaart Tsjetsjenië zich onafhankelijk. Het Russische leger valt de republiek binnen, en dit leidt tot de Eerste Tsjetsjeense Oorlog, waarvoor in 1996 een wapenstilstand wordt gesloten. In 1999 komt het opnieuw tot oorlog tussen Russen en separatisten en wordt het gebied weer ingenomen door de eersten.
Balkan
  • Ook Joegoslavië is een staat die in deze tijd in stukken uiteenvalt. Slovenië en Kroatië verklaren zich in 1991 onafhankelijk, Macedonië volgt later dat jaar, en Bosnië in 1992. Alleen Servië en Montenegro blijven over.
  • In Kroatië, maar vooral in Bosnië, komt het daarna tot bloedige conflicten tussen de diverse bevolkingsgroepen: Kroaten en Serviërs in Kroatië; Kroaten, Serviërs en Bosniërs in Bosnië. De oorlog in Bosnië wordt uiteindelijk na interventie van de NAVO beëindigd in het Verdrag van Dayton, dat Bosnië verdeelt in een Servisch en een Kroatisch/Bosnisch deel. Tijdens de oorlog vinden vele mensenrechtenschendingen plaats, zoals de zogenaamde etnische zuiveringen: het deporteren of vermoorden van personen van een andere etniciteit. Het beeld van uitgeteerde gevangenen in concentratiekampen roept herinneringen op aan de Holocaust. Om deze misdaden te onderzoeken en berechten wordt het Joegoslaviëtribunaal opgericht.
  • Ook Kosovo, een gebied in zuid-Servië is het strijdtoneel van etnische onlusten. Dit gebied heeft een Albanese meerderheid, en die wil zich bij Albanië aansluiten. Een verzetsgroep, het UCK wordt opgericht. De Serviërs strijden tegen het UCK, maar volgens velen zijn de Servische militaire acties ook tegen de Albanese burgers gericht. De NAVO eist de terugtrekking van de Serviërs uit Kosovo, en begint met bombardementen tegen Servische doelen, gevolgd door een militaire invasie in Kosovo. Uiteindelijk stemt Servië toe met een regeling waarin Kosovo weliswaar onderdeel van Servië blijft, maar de facto onder NAVO-bestuur komt.
Europa
  • De Duitse hereniging krijgt gestalte door de aansluiting van het oosten bij de Bondsrepubliek. Bondskanselier Helmut Kohl paait de oostduitsers door hun Ostmark, die 20 pfennig waard is, één op één om te wisselen voor D-Marken. De staatsbedrijven, gronden en andere bezittingen worden ondergebracht in de Treuhand, die alles verkoopt. De "Ossies", die hun harde Marken massaal omzetten in westerse auto's, verliezen vervolgens in rap tempo hun baan en alles wat hen vertrouwd was. Zo ontstaat de Ostalgie.
  • Op initiatief van de Franse president François Mitterand wordt de Oost-Europa Bank opgericht om de overgang te begeleiden van de voormalige Comeconlanden naar het westerse kapitalistische model.
  • De Duitse economie heeft grote moeite met de omschakeling en loopt vast. Helmut Kohl verliest de verkiezingen, en wordt vervolgens beschuldigd van het aannemen van smeergeld voor zijn verkiezingscampagne. Gerhard Schröder vormt een rood-groene coalitie met Joschka Fischer van de Grüne, die zo voor het eerst in de regering komen.
  • In Italië vindt een 'stille revolutie' plaats. Het politieke systeem, 45 jaar lang gedomineerd door de Democrazia Cristiana, implodeert door een serie van corruptieschandalen. De Operatie Schone handen geeft de Italianen hoop en moed, en de justitie begint zelfs een offensief tegen de Maffia, waarbij twee onderzoeksrechters worden vermoord. De mediamagnaat Silvio Berlusconi richt een politieke beweging op: Forza Italia. In Piëmont ontstaat een afscheidingsbeweging: de Lega Nord. De post-fascistische MSI hervormt zich onder de jonge leider Gianfranco Fini tot een rechtse partij binnen de democratie. Links zakt de machtige communistische partij in elkaar, zonder dat een echt alternatief ontstaat. Toch wint in 1996 de "Olijfcoalitie" de verkiezingen, en de hoogleraar Romano Prodi wordt premier.
  • De sociaaldemocraten in Europa schuiven met de kiezers mee naar het midden. De Nederlandse premier Wim Kok schudt in 1995 zijn 'ideologische veren' af. Tony Blair hervormt Labour en komt in 1997 aan de macht. In Frankrijk regeert Lionel Jospin onder de rechtse president Jacques Chirac en in Duitsland wordt de hervormer Gerhard Schröder kanselier. De voorzitter van de SPD, Oscar Lafontaine, treedt in 1999 teleurgesteld af.
  • De Raad van Europa neemt in 1992 het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden aan, dat in 1998 in werking treedt. Het moet bescherming bieden aan regiotalen die in hun voortbestaan worden bedreigd.
Afrika
  • F.W. de Klerk, de nieuwe president van Zuid-Afrika, verrast de wereld door niet alleen Nelson Mandela vrij te laten, maar ook met hem en andere ANC-vertegenwoordigers te gaan praten over het beëindigen van de Apartheid. De apartheidswetten worden afgeschaft, en er komen algemene verkiezingen waaraan iedereen, ongeacht ras, mag deelnemen. Hierbij krijgt het ANC de meerderheid, en Mandela wordt de eerste president van een post-apartheid-Zuid-Afrika.
  • Door het einde van de Koude Oorlog kunnen Afrikaanse dictators niet meer zo gemakkelijk Oost en West tegen elkaar uitspelen. Daardoor ontstaat ook in Afrika een democratiseringsgolf. Landen als Tanzania, Zambia, Nigeria, Malawi, Ghana, Senegal en andere gaan meerdere partijen toelaten tot verkiezingen.
  • Zulke meerpartijverkiezingen leiden in Algerije tot een zeer gewelddadige burgeroorlog tussen het leger en islamitische fundamentalisten die de verkiezingen leken te gaan winnen. Er vallen honderdduizend doden.
  • Ook de West-Afrikaanse landen Liberia en Sierra Leone zijn het toneel van uiterst gewelddadige burgeroorlogen. In Liberia proberen stammen uit het noorden de uit de Verenigde Staten afkomstige elite uit het bestuursapparaat te verdrijven. In Sierra Leone gaat het vooral om de toegang tot de diamantvelden. Vele burgers worden verminkt door het afkappen van handen of voeten. Een belangrijke rol is weggelegd voor kindsoldaten. Het gebied komt tijdelijk tot rust als militieleider Charles Taylor wordt gekozen tot president van Liberia.
  • 800.000 Tutsi en gematigde Hutu worden afgemaakt in de Rwandese genocide door de Interahamwe-milities van militante Hutu.
Midden-Oosten
  • Golfoorlog (1990-1991): In augustus 1990 valt Irak (geleid door Saddam Hoessein) Koeweit binnen. De Verenigde Staten met een groot aantal bondgenoten bombarderen Irak, en beginnen daarna een grondoffensief om Koeweit te bevrijden. Irak werpt raketten op Israël, maar moet zich uiteindelijk toch gewonnen geven.
  • De Koerden in het noorden van Irak komen in opstand, hopend op Amerikaanse hulp. De Amerikanen en Britten beperken zich tot het instellen van 'no-fly zones', zodat De Iraakse luchtmacht niet kan bombarderen. Zo ontstaat in feite een Koerdische vrijstaat. Of eigenlijk twee, want al snel bestoken de Koerden elkaar en worden ze door de VN gescheiden in een "Barzanistan" en een "Tallabanistan".
  • Onder leiding van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie wordt in Madrid in 1991 een conferentie over het Israëlisch-Palestijnse conflict gehouden. Voor het eerst worden vertegenwoordigers van de PLO als gesprekspartners aanvaard door het westen en Israël. De conferentie levert niets op, maar na geheime onderhandelingen worden in september 1993 de Oslo-akkoorden gesloten.
  • Irak moet wapeninspecties toelaten om te controleren dat het land geen massavernietigingswapens maakt. Dit laatste wordt niet altijd nageleefd door Irak, en maatregelen zoals een verbod van olie-export worden ingesteld.
  • De overgave van Michel Aoun in oktober 1990 betekent het einde van de Libanese Burgeroorlog. Onder president Elias Hrawi en premier Rafik Hariri wordt begonnen met de wederopbouw van het land.
  • In Egypte richt Gama'a al-Islamiyya samen met de Egyptische Jihad in 1991 het bloedbad van Luxor aan, waarbij 58 toeristen omkomen. In de volgende jaren plegen ze aanslagen op theaters, boekwinkels, hotels, musea en banken - allerlei plekken waar zij vermoeden dat intellectuelen, buitenlanders of rijken zich er ophouden. Van 1992 tot 1997 kosten de aanslagen van Gama'a al-Islamiyya meer dan 1.200 mensen het leven, waaronder het hoofd van de Egyptische politie, een parlementslid en tientallen westerse toeristen. Ook veel Egyptische burgers komen om het leven, vooral Kopten (Egyptische christenen). De regering treedt hard op tegen de terreur, en in 1997 zitten 20.000 leden van beide groepen in de gevangenis.
Azië
  • Afghanistan vervalt na de verdrijving van de communisten tot anarchie. De macht van de nieuwe regering reikt niet verder dan Kaboel, terwijl daarbuiten de milities elkaar bevechten met het moderne wapentuig dat ze van de westerse landen hebben ontvangen om de Russen te bestrijden.
  • Uiteindelijk staat een nieuw leger op, dat bestaat uit studenten van de vele Koranscholen in het oosten: de Taliban. Het volk juicht hen toe, maar als ze Kaboel hebben veroverd voeren ze een middeleeuws regime in dat ze handhaven met barbaarse straffen. Mannen moeten hun baard laten groeien en vrouwen een boerka dragen. De laatsten mogen niet werken of onderwijs volgen.
  • In India nemen de religieuze spanningen toe. Hindoes breken de Babri-moskee in Ayodhya af waarna moslims in 1993 een reeks bomaanslagen plegen in Bombay. Als uitvloeisel komt in 1996 de militante hindoeregering van Atal Behari Vajpayee aan de macht.
  • Pakistan neemt zijn eerste kernproef in 1998. Dit leidt tot een nieuwe wapenwedloop met India, en tot een tijdelijke stopzetting van de Amerikaanse steun aan het land.
  • De Volksrepubliek China herkrijgt de soevereiniteit over de havensteden Hongkong (van Groot-Brittannië in 1997) en Macao (van Portugal in 1999).
Suriname
  • De 5000 bewoners van Moiwana die tijdens de Binnenlandse Oorlog waren gevlucht, worden na een verblijf van vijf jaar in Frans-Guyana langzamerhand gerepatrieerd.
  • Nadat de aan Desi Bouterse gelieerde NPD in 1996 de verkiezingen heeft gewonnen, benoemt de regering-Wijdenbosch Henk Goedschalk wederom tot president van de Centrale Bank van Suriname. Onder Goedschalk worden op grote schaal Surinaamse guldens bijgedrukt terwijl de goudvoorraad verkocht wordt. De daaropvolgende hyperinflatie loopt op tot honderden procenten op jaarbasis. Bij demonstraties in Paramaribo is de leus "Bosje go home", en de president schrijft vervroegde verkiezingen uit. Hij laat een failliet land en twee niet betaalde bruggen na.
Medisch
  • De behandeling van aids wordt succesvol door de 'combinatietherapie'. Een cocktail van drie virusremmers moet resistentie voorkomen.
  • Het farmaceutische concern Pfizer brengt de erectiepil Viagra op de markt.
  • Vanaf 1993 mag asbest niet meer worden verwerkt in
  • Een nieuw antidepressivum Prozac wordt in korte tijd zeer populair.
  • Het Montignacdieet is in zwang bij mensen die willen afvallen. Zij die willen stoppen met roken raadplegen de boeken van Allen Carr.
  • Er sterven zo'n 150 mensen, vooral in Groot-Brittannië, aan de Ziekte van Creutzfeldt-Jakob, die vermoedelijk wordt veroorzaakt door het eten van met Gekkekoeienziekte besmette runderen.
Amerika
  • De Democratische regering van Bill Clinton in de Verenigde Staten loopt al na twee jaar vast op een Republikeinse meerderheid in het Congres. Clintons tweede termijn wordt gekenmerkt door zedenschandalen, waarbij zelfs een impeachment dreigt.
  • De democratie in Venezuela loopt na 35 jaar vast op corruptie en vriendjespolitiek. In 1992 probeert kolonel Hugo Chávez vergeefs om president Carlos Andrés Pérez te verdrijven. Nog geen jaar later wordt Perez afgezet door het parlement en wordt hij vervolgd wegens fraude. In 1999 komt de putschist Chávez door verkiezingen aan de macht.
  • De maoïstische guerrillabeweging Lichtend Pad in Peru wordt met groot geweld ontmanteld door president Alberto Fujimori. Deze schendt daarbij de mensenrechten en maakt zich schuldig aan corruptie.
België
  • De grote zege bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1991 van het Vlaams Blok brengt de andere partijen tot het afkondigen van een Cordon sanitaire: geen van hen zal samenwerken met het Blok om zo een meerderheid te bereiken. Zo blijft de partij van Dewinter buiten de gemeentebesturen.
  • Vanaf 1993 is België een federale staat. De gewesten Vlaanderen, Wallonië en Brussel nemen bevoegdheden over zowel van de nationale regering als van de provincies.
  • Het monopolie van Belgacom als telefoonmaatschappij wordt opgeheven. In de gewesten ontstaan verschillende initiatieven, zoals het Vlaamse Telenet.
  • Het Agustaschandaal ontstaat in 1993 als aan het licht komt dat de socialisten ten behoeve van hun partijkas smeergeld hebben aangenomen voor de keuze van een militaire helikopter.
  • Het dioxineschandaal, dat de voedselveiligheid betreft, leidt tot de val van de Belgische regering van Jean-Luc Dehaene.
  • In 1996 wordt Marc Dutroux opgepakt. Een schokgolf gaat door het land, gevolgd door de witte mars.
Nederland
  • Het wordt mogelijk om op het gemeentehuis een samenlevingscontract te sluiten. De meeste rechten en plichten voor gehuwden zijn ook van toepassing voor geregistreerd samenwonenden. Met het contract komt de regering tegemoet aan homo's die willen kunnen trouwen.
  • In het nachtelijke uitgaansleven worden Joes Kloppenburg (1996) en Meindert Tjoelker (1997) doodgetrapt omdat ze zich keren tegen vandalisme. In het geschokte Nederland ontstaat een beweging tegen zinloos geweld.
Informatica
  • Na de kantoren gaan nu ook de woonhuizen van de meeste mensen in het Westen beschikken over een computer. Microsoft verovert met zijn besturingssysteem Windows vrijwel een monopoliepositie. Het populaire tekstverwerkingsprogramma Word Perfect wordt verdrongen door Microsofts Word en de internetbrowser Netscape legt het af tegen Microsofts Internet Explorer.
  • Het wereldwijde computernetwerk dat bekendstaat als internet beleeft in de jaren negentig zijn grote doorbraak. In 1990 bevat het al meer dan 300.000 hosts als het van oorsprong militaire ARPANET wordt opgeheven om plaats te maken voor een civiel netwerk (NSFNet). De eerste aanbieders van inbelverbindingen doen hun intrede. Vanaf 1994 is NSFNet niet langer de enige backbone (ruggengraat) van het internet. In dat jaar wordt het World Wide Web Consortium opgericht.
  • Aanvankelijk is e-mail de belangrijkste functie van het netwerk. Al snel komen daar de Usenet-nieuwsgroepen en IRC bij, en vanaf het midden van de jaren negentig wint het World Wide Web snel aan populariteit. Op briefpapier wordt naast het fysieke adres voortaan ook het e-mailadres vermeld, en veel bedrijven en consumenten manifesteren zich op het internet via een zogeheten homepage. Sociale contacten worden onderhouden via instant messaging services als MSN Messenger en ICQ. De zee aan informatie wordt ontsloten via zoekmachines zoals Ilse, Ask Jeeves en Altavista.
  • Napster is het eerste peer 2 peer-netwerk en wordt razend populair bij jongeren. Men kan er muziekbestanden uitwisselen met anderen zonder betaling aan de rechthebbende muzikanten.
  • Tegen het einde van het decennium ontstaat grote zorg over de millenniumbug. Gevreesd wordt dat op het moment van overgang naar het jaar 2000 de wereld min of meer tot stilstand zal komen. In de hele wereld worden voorzorgsmaatregelen genomen en uiteindelijk gaat alles goed.
  • Genetische manipulatie wordt weer een stuk tastbaarder bij de geboorte van stier Herman in Lelystad. Enige jaren later wordt voor het eerst een zoogdier gekloond: het schaap Dolly.
Lucht- en ruimtevaart
  • De Nederlandse vliegtuigfabriek Fokker wordt overgenomen door het Duitse DASA, een dochteronderneming van Daimler-Benz. Vier jaar later moet het bedrijf sluiten, ondanks aanhoudend sterke vraag naar zijn producten.
  • De in april 1990 gelanceerde ruimtetelescoop Hubble, en andere astronomische satellieten, brengen veel onverwachte verschijnselen in het heelal aan het licht die een revolutie veroorzaken in de kosmologie. Zo blijkt o.a. het heelal steeds sneller uit te dijen: een zeer onverwacht resultaat van metingen aan de roodverschuiving van verre melkwegstelsels. Daarnaast leverde Hubble ook fantastisch mooie opnamen die het 'gewone' publiek erg aanspreken.
  • Rusland en de Verenigde Staten nemen het initiatief tot de bouw van het internationale ruimtestation ISS. Eind 1998 wordt de eerste module gelanceerd.
Economie en infrastructuur
  • De overgang van Oost-Europa naar het kapitalisme opent voor de West-Europese industrie een lage lonen gebied op relatief kleine afstand en met een goed geschoolde arbeidersbevolking. Een keten van bedrijfsverplaatsingen komt op gang, in mindere mate ook naar het zich snel ontwikkelende Azië.
  • Na het drama van de scheepsbouw steken de Nederlandse overheid en de banken geen vinger meer uit om industrieën te helpen. Zo raken onder andere Fokker, DAF en Hoogovens in buitenlandse handen. De Nederlandse kapitaalverschaffers investeren liever in Disneyland Parijs en in de Kanaaltunnel.
  • Nederland besluit in 1992 tot de aanleg van de Betuweroute om goederen uit de haven van Rotterdam af te voeren naar het Ruhrgebied. In 1998 wordt met de aanleg begonnen.
  • De opkomst van internet en mobiele telefonie zijn mede de oorzaak van een sterk opbloeiende wereldeconomie en navenant stijgende beurskoersen met een absolute top rond de eeuwwisseling.
Sport
  • De Nederlandse volleybalploeg onder leiding van Joop Alberda behaalt in Atlanta (1996) de gouden Olympische medaille.
  • Ajax komt onder coach Louis van Gaal tot nieuwe bloei met een elftal waarin prominent een aantal jongens van Surinaamse afkomst speelt. In 1995 wint de ploeg de Champions League.
  • Zuid-Afrika keert na een jarenlange sportboycot terug in de internationale competities. In 1995 organiseert het land het wereldtoernooi rugby. De Springboks behalen de titel en worden gehuldigd door president Nelson Mandela, gehuld in het groene shirt van het team.
  • Pete Sampras bezit de absolute hegemonie in het tennis, en wint zevenmaal de titel in het enkelspel op Wimbledon, maar in 1996 slaat Richard Krajicek zijn slag.
Popmuziek
Trends
  • De mobiele telefonie met GSM als standaard begint halverwege de jaren negentig aan een ongekende opmars. Tegen het jaar 2000 is het gsm-bezit algemeen verspreid.
  • Het is enige tijd in zwang om op skeelers door het stadsverkeer naar school of kantoor te rijden.
  • Onder scholieren zijn Nike sportschoenen een must, en alleen als je het goede type draagt met de juiste streepjes, hoor je bij de groep. Bij volwassenen wordt Palladium een populaire schoen.
  • Razend populair is de Gameboy, de eerste handspelcomputer van Nintendo, die pas na vijf jaar serieuze concurrentie krijgt van het PlayStation van Sony.
  • Karaoke komt overwaaien uit het oosten. Muziek waaruit de zangstem is gefilterd, zodat iemand anders bij de begeleidingsmuziek kan zingen. Dit gebeurt op feesten en in de horeca.
  • Ook Bungeejumpen komt uit het oosten en wel uit Nieuw-Zeeland. Jongeren springen gebonden aan een elastisch koord van grote hoogte waarna ze enige keren op en neer stuiteren.
  • De mountainbike wint terrein.
  • In Nederland wordt hardcore house en de daarbij behorende jongerencultuur populair.


Media
  • In Vlaanderen is vanaf 1993 het typetje Xavier De Baere, de "professionele afscheidnemer", mateloos populair.

Belangrijke personen internationaal[bewerken]

Belangrijke personen in België[bewerken]

Belangrijke personen in Nederland[bewerken]