1910-1919

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Het verslepen van de steen 'Darodaro' voor de gestorven Saoenigeho van Bawamataloea. De steen wordt uit de rivierbedding gehaald en over een afstand van ca. 3 km versleept waarvoor een speciale sleepconstructie wordt gemaakt. Op de foto wordt zo'n steen naar boven gesleept. De overlevering wil dat het 525 mensen drie dagen gekost heeft om deze steen op zijn plaats in het dorpje Bawemataloeo te krijgen, Nias, ca. 1915.

De jaren 1910-1919 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 20e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen[bewerken]

Wereldoorlog
  • 1914-18: de Eerste Wereldoorlog. De oorlog maakt een eind aan de eeuwenlange wereldwijde alleenheerschappij van Europa door o.a. de gigantische massaslachting onder een hele generatie jonge Europeanen en de economische aderlating van Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en veel andere Europese landen. Het optimisme en geloof in de vooruitgang van voor de oorlog maakt plaats voor cultuurpessimisme. De VS profileert zich als nieuwe wereldmacht.
  • In 1917 worden Amerikaanse troepen naar Frankrijk gestuurd om een ineenstorting van het geallieerde front te voorkomen. Zij reizen via Spanje en brengen uit Kansas de Spaanse griep mee. Deze is aanvankelijk onschuldig, maar muteert in november, na de wapenstilstand, tot een pandemie met fatale gevolgen. Honderdduizenden sterven.
  • Het vredesverdrag van Versailles is een dictaat dat aan Duitsland hoge herstelbetalingen oplegt. Het land mag slechts een politiemacht houden van 100.000 man. Op voorstel van president Wilson wordt aan de volkeren van Europa zelfbeschikkingsrecht toegekend.
  • Bij het begin van de Eerste Wereldoorlog vangt Nederland ruim een miljoen Belgische vluchtelingen op, hetgeen een tijdelijke toename van de Nederlandse bevolking met ruim 15% betekent. De meeste vluchtelingen keren na enkele weken terug, maar ruim honderdduizend blijven gedurende de gehele oorlog in Nederland en enige tienduizenden zelfs definitief.
  • In 1919 komt het tot een conflict waarin België Nederland beschuldigt niet neutraal te zijn geweest. Het eist daarom compensatie in de vorm van Zeeuws-Vlaanderen en Nederlands-Limburg. De vredesconferentie in Versailles wijst deze eisen af.
Europa
  • Koning Emanuel II wordt afgezet en vlucht. Portugal wordt een republiek met een instabiel politiek klimaat. In 1915 vindt de eerste militaire staatsgreep plaats.
  • De Balkanoorlogen zijn krachtmetingen tussen de jonge staten die zich uit het Osmaanse Rijk hebben losgemaakt en zich nu verdiepen in hun oude geschiedenis. Voor een Groot-Griekenland, een Groot-Servië, een Groot-Hongarije en een Groot-Bulgarije is er niet genoeg plaats. Vooral Macedonië is strijdtoneel en wordt gedeeltelijk bezet door Griekenland.
  • Albanië maakt zich als laatste Balkanland los uit het Osmaanse Rijk. Het landje raakt echter al snel in totale anarchie. Een door Nederland gestuurd politielegertje kan geen orde scheppen tussen de vechtende clans, en de bevelhebber Lodewijk Thomson wordt gedood.
  • In Ierland neemt de spanning toe als nationalisten en unionisten zich gaan bewapenen. Beide bevolkingsgroepen nemen dienst in het Britse leger tijdens de Wereldoorlog, maar ieder in een eigen divisie. De "Ulstermen" onderscheiden zich door moed en trouw, terwijl de katholieken worden gewantrouwd door het hoofdkwartier. De Paasopstand van 1916 brengt het zelfbestuur dichterbij, al worden de aanstichters door de Britten geëxecuteerd. In 1918 wordt de Dáil Éireann opgericht, een autonoom Iers parlement, waarin het republikeinse Sinn Fein de meerderheid wint en waarvan Eamon de Valera voorzitter wordt.
Rusland
  • De monnik Raspoetin verwerft grote invloed aan het tsaristische hof als gebedsgenezer ten behoeve van de kroonprins. Hij wordt in de nacht van 28 op 29 december 1916 door de Russische prins Felix Joesoepov in diens paleis te Petrograd vermoord.
  • 1917: de Oktoberrevolutie maakt een einde aan de Russische deelname aan de Eerste Wereldoorlog. Revoluties in Duitsland, Hongarije en Nederland in 1918 mislukken.
België

beperkingen op het stakingsrecht.

Nederland
  • De Talma-verzekeringswetten, in 1913 aangenomen door de Staten-Generaal, kunnen door het uitbreken van de wereldoorlog niet worden ingevoerd. De Invaliditeits- en Ouderdomswet wordt in 1919 ingevoerd door de katholieke minister Aalberse.
  • In 1913 begint het Rijk met het zich toe-eigenen van telefoonnetten en samen met de Posterijen ontstaat zo in 1915 de Administratie der Posterijen en Telegrafieën, in 1918 uitgebreid met de Postcheque- en Girodienst.
  • Geïnspireerd door bezoeken aan de grote openluchtmusea in de Scandinavische landen, verspreidt generaal b.d. Hoefer in april 1912 een pamflet getiteld "Een Nederlandsch Openluchtmuseum", een geestdriftig en bloemrijk pleidooi voor wat hij het 'opengeslagen boek en reliëf' zal noemen. Aan de hand van overgebrachte en herbouwde woningen en bedrijfsgebouwen, geheel ingericht met bijpassende meubels en gebruiksvoorwerpen, zal de geschiedenis van de materiële cultuur en de gebruiken van de plattelandsbevolking, in al hun verscheidenheid worden getoond. Nog in dezelfde maand wordt de Vereeniging voor Volkskunde 'Het Nederlandsch Openluchtmuseum' opgericht. In 1918 opent het museum zijn deuren in Arnhem.
  • Het Vrijzinnig protestantisme vestigt zijn eigen zuil door de oprichting van een koepelvereniging (VVH) en het stichten in 1915 van een vrijzinnig-christelijke studentenbond. In 1914 verschijnt de "Leidse Bijbelvertaling, tot stand gekomen op de faculteit waar ook de vrijzinnigheid haar oorsprong heeft gehad.


Midden-Oosten
  • In het Osmaanse Rijk maken de Jong-Turken in 1913 een einde aan de prille democratie. Ze brengen het rijk aan Duitse zijde in de oorlog en richten zich daarin tegen Rusland. Binnenlands is er steeds minder ruimte voor religieuze en etnische minderheden.
  • In de marge van de Turks-Russische oorlog vindt de Armeense genocide plaats. Begin 1915 wordt begonnen met de ontruiming van Armeense dorpen. In maart / april wordt besloten tot deportatie van de Armeense bevolking in Oost-Turkije naar de Syrische woestijn. Vele Armeense leiders worden vermoord en vanaf 24 april 1915 worden de Armeniërs gedeporteerd. Honderdduizenden overleven de barre voettocht niet. In 1917 is de verdrijving van de Armeense bevolking van Turks grondgebied voltooid.
  • Opstandige stammen in de Grote Arabische Woestijn maken gebruik van de situatie en veroveren in 1916 Mekka. Engelsen en Fransen bezetten de overige Arabische gebieden van het Rijk: Irak, Syrië, Transjordanië, Palestina en Libanon.
  • Het Verenigd Koninkrijk bezet Palestina. In de Balfour-verklaring wordt aan de zionisten toegezegd, dat ze er na de oorlog een Joods Nationaal Tehuis mogen stichten.
  • Zionisten in Jeruzalem stichten een opperrabbinaat. Chareidisch-joodse groepen richten als reactie Edah Ha-chareidis op, een koepelorganisatie met een eigen opperrabbijn.
Azië
  • De Xinhai-revolutie maakt van China een republiek, en men probeert het land weer bij de tijd te brengen. Mannen moeten hun vlecht afknippen en de voeten van meisjes mogen niet meer worden afgebonden.
  • Japan ontwikkelt zich snel tot een technologische mogendheid die de concurrentie aangaat met het Westen. De uitslag van de Japans-Russische oorlog (1904-1905) toont aan dat een Aziatische mogendheid een Europees land kan verslaan en versterkt het vertrouwen van de opkomende binnenlandse nationalisten in de Europese kolonies.
  • Eerste aanzetten van een nationalistische beweging in Nederlands-Indië. In 1912 wordt de Sarekat islam opgericht, ze krijgt van minister Idenburg rechtspersoonlijkheid. In december 1912 sticht Ki Hadjar Dewantara de Partai Indonesia (Indische partij) samen met Ernest Douwes Dekker en Dr. Tjipto Mangoenkoesoemo. De PKI wordt opgericht in 1914 op initiatief van Henk Sneevliet onder de naam Indische Sociaal-Democratische Vereeniging (ISDV). Het gouvernement besluit in 1916 tot instelling van de Volksraad. Van de Indonesische partijen wordt echter niemand verkozen, zodat de Nederlandse overheid dan maar een aantal mensen uit de Indonesische elite benoemt. De eerste vergadering wordt op 18 mei 1918 geopend.
Amerika
  • Het netwerk van interurbans wordt verder ontwikkeld. Maar de T-Ford verovert in snel tempo de Amerikaanse wegen.
  • De federale justitie dwingt het olieconcern Standard Oil zich op te splitsen omdat het bedrijf de markt beheerst. Maar eigenaar John D. Rockefeller wordt door de splitsing de rijkste man van de USA.
  • President Wilson brengt hervormingen aan in de Verenigde Staten onder de leuze "New freedom". Vakbonden worden toegestaan en banken worden onder toezicht gesteld. De burgers gaan inkomstenbelasting betalen en de eerste sociale wetgeving komt tot stand.
  • De Verenigde Staten bereiken de 100 miljoen inwoners. De immigratie gaat door, maar nieuwkomers moeten voortaan kunnen lezen en schrijven.
  • Op de Russische Revolutie wordt in de Verenigde Staten gereageerd met de rode angst ("red scare"). Communisten, anarchisten, stakingsleiders en andere linkse figuren worden gemolesteerd of krachtens de ontwerp-opruiingswet van 1918 vastgezet.
  • Na de zoveelste herverkiezing van Porfirio Diaz breekt de Mexicaanse Revolutie uit. Het verbond van liberalen en socialisten valt al in 1911 uit elkaar, en de revolutie ontaardt in burgeroorlog en dictatuur. In 1916 interveniëren de Verenigde Staten om de opmars van de linkse Pancho Villa te stuiten. In 1917 komt een sterk antiklerikale regering aan de macht.
Afrika
  • De islamitische Derwisjstaat onder leiding van de "Mad Mullah"in de Hoorn van Afrika houdt ondanks vier Britse militaire expedities stand tot 1920.


Industrie
  • Door de ontwikkeling van spoorwegen en scheepvaart wordt de metaalindustrie vanaf de tweede helft van de 19e eeuw minder gebonden aan de gebieden waar ijzererts en steenkool worden gedolven. Ook op plaatsen zonder grondstoffen ontstaat bedrijvigheid. Een voorbeeld hiervan is het Nederlandse bedrijf Hoogovens dat zich in 1918 vestigt in IJmuiden.
  • Anthony Fokker vestigt een vliegtuigfabriek en vliegschool op het vliegveld Johannistal bij Berlijn. Van 1912 t/m 1913 worden in totaal 25 Spinnen gebouwd, waaronder een aantal in een tweepersoonsuitvoering. Vele Duitse vliegers leren op de vliegschool van Fokker in een dergelijke Spin vliegen.
Innovatie
  • De uitvoering van de Woningwet 1901 leidt tot dakloosheid door de krotopruiming. Een van de noodoplossingen is de woonwagen. Van 1911 tot 1918 neemt het aantal woonwagens in Nederland toe van 581 tot 1600.
  • De Zweed Gideon Sundback vindt in 1913 een bruikbare ritssluiting uit. Deze wordt voor het eerst op grote schaal gebruikt voor de kleding van de Amerikaanse troepen aan het front in 1917.
  • In de Brusselse chocolaterie Neuhaus wordt in 1912 de praline bedacht, en in 1915 de ballotin, het doosje waarin ze zonder beschadiging kunnen worden meegenomen.
Kunsten
Wetenschap en techniek
sport
Jeugd
  • In de zomer van 1910 fietsen Engelse scouts door België en Nederland, waarna in beide landen verkennersgroepen ontstaan. De verschillende Nederlandse padvindersgroepen gaan in 1915 op in de Vereniging Nederlandse Padvinders, met Prins Hendrik als beschermheer. Hij laat zich in padvinderskostuum installeren.

Belangrijke personen[bewerken]

Buste van Lenin in Tallinn