1940-1949

De jaren 1940-1949 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 20e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen

Tweede Wereldoorlog

Neurenberg-processen

• Adolf Hitler probeert Europa geheel in zijn macht te krijgen en met de nieuwe methode van de Blitzkrieg de nodige Lebensraum te veroveren. Allereerst wordt in samenwerking met Stalin Polen opgedeeld tussen de Sovjet-Unie en nazi-Duitsland. West-Europa wordt snel onder de voet gelopen. Spanje blijft neutraal maar Groot-Brittannië weigert om het verzet tegen de Duitsers te staken, onderwijl gesteund door de VS. Hitler besluit in 1941 zijn eigenlijke ideologische en geostrategische rivaal, de Sovjet-Unie, aan te vallen, te vernietigen en in te lijven als een Duitse kolonie (operatie Barbarossa). In de hele Sovjet-Unie zal men de communistische en joodse elite uitmoorden en vervangen door Duitse kolonisten, en zo een voedselsurplus scheppen voor Duitsland. Door het uiteindelijk mislukken van de operatie, de Duitsers worden vlak voor Moskou gestopt, kunnen deze plannen slechts ten dele worden uitgevoerd. Het grootste deel van de bevolking van de steden Leningrad en Charkov sterft de hongerdood. Door grote tekorten aan mankracht en de guerrilla die de partizanen voeren, lukt het de Duitsers echter niet het platteland te beheersen. Men ziet zich gedwongen voedsel uit Duitsland naar de Sovjet-Unie aan te voeren in plaats van andersom. De kolonisatie door Germaanse (ook Nederlandse en Vlaamse) boeren blijft grotendeels beperkt tot een klein aantal mislukte projecten in de westelijke Oekraïne en oostelijk Polen (Zamosc). Vanaf 1942-1943 begint de 'Lebensraum' weer te slinken door het offensief dat de Sovjet-Unie ontketent.
• In de door Duitsland bezette landen vindt in meer of mindere mate collaboratie plaats. De Noorse regering-Quisling is een naamgevend voorbeeld. In Frankrijk werkt de regering van Vichy steeds meer mee met de nazi's. In België denken de vooroorlogse partijen Rex en Vlaams Nationaal Verbond hun kans te krijgen; in Nederland probeert de NSB tevergeefs aan de macht te komen.
• Van 1941 tot 1945 vindt de Holocaust plaats. Tussen de vijf en zes miljoen Joden uit Duitsland en de bezette landen worden vermoord. Het grootste deel wordt omgebracht in de vernietigingskampen of wordt doodgeschoten door de Einsatzgruppen. De zigeunervervolging heeft hetzelfde doel en gebruikt dezelfde middelen, maar wordt nauwelijks geregistreerd. De vervolging van homoseksuelen, krijgsgevangenen en politieke tegenstanders wordt minder systematisch aangepakt. Geestelijk gehandicapten worden "voor hun eigen bestwil" om het leven gebracht (Euthanasie).
• Terwijl België en Zuid-Nederland worden bevrijd, roept de Nederlandse regering in Londen op tot de Algemene spoorwegstaking. De bezetters grendelen dan het westen af van aanvoer van voedsel en kolen. Zo ontstaat de hongerwinter, die duizenden het leven kost.
• Nederlands-Indië is na de Slag in de Javazee bezet door Japan, dat de blanken interneert in jappenkampen. De snelle nederlaag heeft het gezag van de totoks aangetast, en Soekarno gooit het met de bezetters op een akkoordje.
• Terwijl de ontwikkeling van een Duitse atoombom in de kiem wordt gesmoord, levert het Amerikaanse Manhattanproject wel een bruikbaar kernwapen op dat in augustus 1945 word ingezet om de Japanners sneller tot overgave te dwingen. Hiroshima en Nagasaki vormen het gruwelijke toneel dat voor de toekomst elk gebruik van dit wapen moet beletten. Maar in 1949 doet ook de Sovjet-Unie een atoomproef.

Na de wereldbrand

• Europa valt definitief terug op het tweede plan terwijl de VS en de Sovjet-Unie de nieuwe wereldmachten worden.
• 1946 - Processen van Neurenberg
• Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog: honderdduizenden Rijksduitsers en Volksduitsers worden na het einde van de oorlog verjaagd uit Sudetenland, Burgenland, Silezië, Pommeren en andere gebieden in Oost-Europa. De rol die de Duitse burgers in Dantzig en Sudetenland hadden gespeeld in de aanloop naar de oorlog was daaraan niet vreemd.
• In het gezagsvacuüm dat ontstaat na de Japanse nederlaag, beleeft Nederlands-Indië de Bersiaptijd.

Bevrijding en wederopbouw

Paul-Henri Spaak, Belgisch premier van 1938 tot 1939 en lid van de regering-Pierlot in Londen

• België wordt na de bevrijding verscheurd door de koningskwestie. Koning Leopold III kan niet in functie naar zijn land terugkeren en wordt vervangen door zijn broer prins Karel als regent.
• Een Doorbraak in de Nederlandse politiek mislukt en de vooroorlogse zuilen richten zich weer op. Teleurgesteld doet koningin Wilhelmina troonsafstand ten behoeve van haar dochter Juliana.
• De bijzondere rechtspleging, voorbereid in Londen, bestraft oorlogsmisdaden en collaboratie. Daarnaast is er de zuivering van pers, omroep, toneel en literatuur.
• De verwoestingen van de oorlog alsmede het stilvallen van de woningbouw tijdens de bezetting zorgen voor een enorme woningnood. Ruimbehuisden worden met noodmaatregelen gedwongen tot onderverhuur aan daklozen.
• In de bevrijde landen worden vele uitgestelde huwelijken gesloten. Er ontstaat een geboortegolf.
• Nog jaren na de oorlog is er distributie van consumptiegoederen nodig.
• Om te voorzien in een nijpend tekort aan vet hervat Nederland na een eeuw de walvisvaart. Vanaf 1946 vaart de Willem Barendsz jaarlijks uit naar de Zuidelijke Oceaan.
• Bij Schoonebeek in Drenthe wordt aardolie gevonden.

Internationalisatie

Verdeling van de Marshallhulp over de Europese landen.

• De Verenigde Naties nemen de plaats in van de Volkenbond.
• Tijdens de Conferentie van Bretton Woods worden het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank opgericht.
• De Verenigde Staten van Amerika pompen grote geldbedragen in de Europese economieën om deze weer op de been te brengen. De OESO houdt toezicht op de besteding ervan. De landen in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie weigeren deze Marshallhulp.
• Oprichting van de Raad van Europa om de mensenrechten te bevorderen.

Europa

• Het Verenigd Koninkrijk moet in 1947 zijn status van wereldmacht opgeven. In een nota aan de Amerikaanse regering kondigt de regering-Attlee aan dat de Britten zich zullen terugtrekken uit Brits-Indië en Palestina. De Amerikanen wordt gevraagd de Britse verplichtingen jegens Griekenland en Turkije over te nemen, alsmede de historische taak in de Middellandse Zee.
• In Frankrijk wordt de Vierde Republiek gesticht. Met een oppermachtig parlement, maar zonder generaal De Gaulle, die een ceremoniële rol afwijst.

Koude oorlog

• 1947: Trumandoctrine
• 1948: De communistische machtsovername in Tsjecho-Slowakije markeert het begin van de Koude Oorlog.
• 1949: Comecon opgericht als Russisch antwoord op het Marshallplan
• 1949: oprichting van de NAVO
• In de Griekse Burgeroorlog staan de partizanen tegenover de Koninklijke troepen. De laatste krijgen krachtige steun van Groot-Brittannië, terwijl Jozef Stalin zich krachtens de afspraken van Jalta onthoudt van steun aan de communisten.
• De Blokkade van Berlijn door de Russen maakt het instellen van een Luchtbrug op de stad noodzakelijk.

Midden-Oosten

• Het Franse mandaatgebied Libanon verklaart zich in 1943 onafhankelijk nu de verbindingen met het moederland zijn verbroken. Syrië, dat in handen is van de Vrije Fransen, volgt het voorbeeld in 1944. De troepen van Charles de Gaulle voeren in 1945 het "bombardement van Damascus" uit, maar kunnen het tij niet keren. In april 1946 erkennen ze het onafhankelijke Syrië.
• De trek van de Joden uit Europa naar het Mandaatgebied Palestina krijgt een sterke impuls door de Shoah. Het Britse bestuur probeert de immigratie af te remmen en stuurt bijvoorbeeld het schip de Exodus terug. Ten slotte draagt het Verenigd Koninkrijk vertwijfeld het probleem over aan de Verenigde Naties.
• De speciale VN-gezant Folke Bernadotte wordt in Jeruzalem vermoord door een joodse extremist. Een verdelingsplan voor Palestina wordt door de Veiligheidsraad goedgekeurd maar door zowel Joden als Palestijnen verworpen.
• David Ben-Goerion proclameert de republiek Israël, waarna de Arabisch-Israëlische Oorlog van 1948 uitbreekt. De jonge staat weet zich te handhaven en de Arabieren moeten een wapenstilstand aanvaarden. Vele duizenden Palestijnen ontvluchten hun geboortegrond en worden opgevangen in kampen.

Azië

• Terwijl het Britse Rijk in Europa vecht voor zijn bestaan nemen in Brits-Indië de godsdienstige spanningen toe. De (seculiere) Moslim Liga onder leiding van Jinnah kondigt in 1940 de "Pakistan-resolutie" af, waarin een onafhankelijke staat voor de Indische moslims wordt geëist. In 1941 richt Maududi de Jamaat-e-Islami op als religieus politieke beweging om Islamitische waarden en gebruiken te bevorderen. Deze beweging krijgt toenemende invloed, wat ook aan Hindoezijde tot radicalisering leidt.
• Dit proces leidt tot de deling van Brits-Indië. Onafhankelijkheid van India en Pakistan. Bij de scheiding valt een miljoen doden.
• Na de Japanse nederlaag hervatten de Chineezen hun burgeroorlog. In 1949 wordt de regering van de nationalistische Kwomintang verdreven naar Formosa, waarna de Volksrepubliek China wordt uitgeroepen.
• Frans Indo-China accepteert na de Japanse bezetting het Franse bestuur niet meer. Vooral in Vietnam breekt een hardnekkige oorlog uit.
• Onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië. Nederland stuurt troepen om de orde te herstellen, maar onderhandelt ook in Linggadjati. Ten slotte wordt in december 1949 de soevereiniteit overgedragen.

Landbouw en veeteelt

• In Nederland wordt de melkstandaardisatie doorgevoerd. Het vetpercentage wordt vastgelegd in de Warenwet. Rechtstreekse uitventing door melkboeren wordt onmogelijk. Omdat de route van de melk via de fabriek langer wordt, schrijft de wet voortaan pasteurisatie voor.
• Oprichting in 1945 van de Stichting voor de Landbouw, waarin boeren en andere ondernemers in de agrarische sector samenwerken met de vakbonden van boerenknechten en de overheid. Doel is niet alleen herstel van de oorlogsschade maar ook het voorkomen van een toekomstige landbouwcrisis zoals in de jaren 30. In 1946 wordt uit protest en verzet tegen overheidsbemoeienis met de landbouw Vereniging voor Bedrijfsvrijheid in de Landbouw opgericht. Voorzitter is Hendrik Koekoek.

Godsdienst

• Vondst in 1945 van de Nag Hammadigeschriften, bijbelse geschriften uit het vroegste Christendom, en in 1947 en volgende jaren van de Dode Zee-rollen, joodse geschriften uit de pre-Romeinse tijd met gedeelten van de Tenach.
• Bisschop Kerkhofs van Luik geeft toestemming tot de verering van Onze-Lieve-Vrouw van Banneux. In 1948 begint de bouw van een kerk ter plaatse van de verschijningen in 1933.
• In de Gereformeerde Kerken in Nederland vindt een kerkscheuring plaats rond dominee Klaas Schilder, die als hoogleraar te Kampen wordt afgezet. Dit leidt tot stichting van de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt.

Cultuur

• Het soldatenliedje Lily Marlene wordt aan beide kanten van het front de grote oorlogshit. De Duitse versie van Lale Andersen wordt in het Duits en Engels gecoverd door Marlene Dietrich. Maar de Russische soldaten hebben hun eigen Katjoesja.
• De Amerikaanse populaire muziek is onder de Duitse bezetting streng verboden. Na de bevrijding horen de Europeanen alsnog het orkest van Glenn Miller en de hits van Bing Crosby.
• Jazz wordt na de oorlog in heel Europa populair. In 1946 toert het orkest van Don Redman in Europa, in 1947 gevolgd door Sidney Bechet en Louis Armstrong. Ook de bands van Duke Ellington, Lionel Hampton, Count Basie en anderen bezoeken geregeld België en Nederland. Jazz in de vorm van dansmuziek, meestal swing, wordt nu gespeeld in bars, clubs en allerlei zalen door binnenlandse bands.
• De populaire Amerikaanse volksmuziek wordt in België geïntroduceerd door Bobbejaan Schoepen en in Nederland door Eddy Christiani.
• De Franse platenindustrie brengt liedjes voort die zestig jaar later nog als onsterfelijk gelden, zoals "Douce France" en "La mer" van Charles Trenet, Les feuilles mortes van Yves Montand en La vie en rose van Edith Piaf.
• De Belgische en de Nederlandse regeringen in ballingschap komen te Londen overeen de eenheid van spelling te herstellen. Een aangepaste Spelling-Marchant wordt in 1946 in België en in 1947 in Nederland ingevoerd.

Mode

• De nylonkous verovert snel de markt ten koste van de zijden kous.
• Christian Dior bewerkstelligt een omslag in de vrouwenmode met zijn new look.
• Jonge mannen gaan na de oorlog de montycoat dragen.

Wetenschap en techniek

• De oorlog brengt naast verwoestingen ook een stroomversnelling in de wetenschap en techniek. De nazi's en geallieerden zijn in een wapenwedloop gewikkeld en lanceren tal van nieuwe verbeteringen in wapensystemen. Vooral de Duitsers zijn zeer inventief op het gebied van luchtvaart (de eerste bruikbare straaljagers) en raketten (V1 en V2), maar ook op tal van andere gebieden zoals onderzeeboten en tanks. De geallieerden lopen hierop achter maar compenseren door een veel grotere oorlogsproductie dan de Duitsers kunnen realiseren.
• De Amerikanen slagen erin als eerste een atoombom te ontwikkelen.
• De eerste computers worden ingezet om de Duitse codes te breken.
• De televisie wordt ontwikkeld.
• De Amerikaanse bedrijven Willys-Overland en Ford gaan in opdracht van het Amerikaanse leger een terreinwagen bouwen: de jeep. Na de oorlog vindt de wagen aftrek in de burgermaatschappij.