Polen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken

Zie Polen (volk) voor het volk, Polen (Delfzijl) voor het gehucht in Groningen.

Rzeczpospolita Polska

(Details)

Basisgegevens

Officiële landstaal: Pools

Hoofdstad: Warschau

Regeringsvorm: Republiek

Staatshoofd: president Lech Aleksander Kaczyński

Regeringsleider: premier Donald Tusk

Religie: Rooms-katholiek (90%)^[1]

Oppervlakte: 312.685 km² ^[2] (2,6% water)

Inwoners: 38.230.080 (2002)^[3]
38.482.919 (2009)^[4] (123,1/km² (2009))

Overige

Volkslied: Mazurek Dąbrowskiego

Munteenheid: złoty (PLN)

UTC: +1 (zomer +2)

Nationale feestdag: 3 mei (Dag van de Grondwet), 11 november (Onafhankelijkheidsdag)

Web | Code | Tel. .pl | POL | 48

Voorgaande staten

← 1989 (Val Communisme)

Topografie

Kaart van Polen (VN) [klik voor vergroting]

Zie ook

Portaal Landen & Volken

Polen (Pools: Polska), officieel de Republiek Polen, is een land in Midden-Europa. In het westen wordt het begrensd door Duitsland (Oder-Neissegrens), in het zuiden door Tsjechië en Slowakije, in het oosten door Litouwen, Wit-Rusland en Oekraïne en in het noorden door de Oostzee en door Rusland (exclave Kaliningrad).

[bewerken] Geschiedenis

Zie Geschiedenis van Polen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Zie Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De geschiedenis van Polen gaat terug tot 966 na Christus, toen vorst Mieszko I zich bekeerde tot het christendom en de verschillende Slavische stammen op de laagvlakte tussen de rivieren Oder en Wisła verenigde. Zijn zoon Bolesław de Dappere werd tot eerste koning gekroond en verstevigde de positie van de jonge staat in Midden-Europa. Het woord Polen is afkomstig van het Poolse woord Pole, hetgeen veld of vlakte betekent.

Onder koning Casimir de Grote (1333-1370) moderniseerde Polen; de Universiteit van Krakau (1364) werd opgericht, de economie groeide sterk en het land werd uitgebreid in oostelijke richting. In 1386 werden Polen en Litouwen in personele unie samengevoegd in een gemenebest onder heerschappij van Władysław II Jagiełło, koning van Polen, grootvorst van Litouwen (1386-1444). Het Pools-Litouwse rijk was tussen 1386 en 1572 qua oppervlakte het grootste rijk in Europa, dat zich uitstrekte vanaf de Oostzee tot de Zwarte Zee, met het huidige Wit-Rusland en grote delen van het huidige Oekraïne binnen zijn grenzen. In 1569 werden de twee staten nauwer aan elkaar verbonden in het Pools-Litouws Gemenebest. Polen kreeg in 1791 de eerste geschreven grondwet in Europa. Het hervormingsproces stopte met de verdelingen van Polen onder Rusland, Oostenrijk en Pruisen (1772, 1792 en 1795, zie: Poolse delingen). Het tijdens de napoleontische oorlogen opgerichte Hertogdom Warschau werd door de Russische tsaren geannexeerd.

Tussen 1795 en 1918 vonden er twee grote opstanden plaats met als doel het herstel van een soeverein Polen. Beide opstanden, in 1830 en 1863 mislukten met grotere repressie van de overheersers tot gevolg. Polen kende echter een sterke bloei van het (veelal clandestiene) culturele leven, die van belang zouden zijn bij het in stand houden van het Poolse onafhankelijkheidsstreven. In 1915 werd door Oostenrijk-Hongarije en het Duitse Keizerrijk het Regentschap Polen opgericht in het voormalig Congres-Polen, maar oude Poolse gebieden zoals de provincie Posen (Poznan, Wielkopolska) maakten hiervan geen deel uit.

Hoogtekaart van Polen in 1938/1939

Na de Eerste Wereldoorlog werd in 1918 een nieuw groter Polen opgericht, dat zijn onafhankelijkheid tegenover de Sovjet-Unie succesvol verdedigde tijdens de Poolse-Russische Oorlog van 1919-1921. Bij de aanvang van de Tweede Wereldoorlog werd het land verdeeld tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie. Na de Tweede Wereldoorlog, waarbij 20% van de bevolking was omgekomen en het land zwaar was getroffen, werden zowel de oostgrens als de westgrens naar het westen opgeschoven: het kreeg uitgestrekte gebieden van het overwonnen Duitsland (gebied 1931, zuidelijk Oost-Pruisen, Pommeren, Neder-Silezië, Opper-Silezië, Danzig, Neumark/Oost-Brandenburg), maar verloor anderzijds nog meer oostelijke gebieden (Kresy) aan de Sovjet-Unie (Litouwse, Oekraïense en Wit-Russische sovjetrepublieken). Dit had voor Polen enorme gevolgen: in de voormalige Duitse gebieden hadden voor de oorlog 9,2 miljoen Duitsers gewoond; zij werden verdreven, gedeporteerd en soms vermoord door de autoriteiten van de Volksrepubliek Polen, bijgestaan door het Sovjet-legerkorps. Aan de andere kant moesten bijna één miljoen Poolse burgers de gebieden die nu aan Wit-Rusland en de Oekraïne kwamen verlaten; de door Polen verloren oostelijke gebieden waren echter reeds veelal grotendeels Wit-Russisch of Oekraïens bewoond.

In 1980 volgde arbeidersonrust in Gdańsk onder Lech Wałęsa en de vakbond Solidarność. In augustus 1989 won deze de verkiezingen, de eerste vrije verkiezingen achter het IJzeren Gordijn. Daarna stortten alle communistische regimes van de overige Centraal- en Oost-Europese landen in, met als symbolisch hoogtepunt de val van de Berlijnse muur. In 1999 voegde Polen zich bij de NAVO, sinds 1 mei 2004 is het land lid van de Europese Unie.

[bewerken] Bevolking

[bewerken] Demografie^[5]

Geboortecijfer: 10,01 (2008)
Sterftecijfer: 9,99 (2008)

[bewerken] Taal

De officiële taal is Pools. Bij de laatste volkstelling van 2002 werden 36.983.700 Polen geregistreerd, oftewel 96,74% van de bevolking. De belangrijkste minderheden van de overgebleven 471.500 (1,23%) zijn de Sileziërs (173.200) en de Duitsers (152.900). Bij de volkstelling gaven 774.900 mensen (2,03%) geen nationaliteit op.

In Silezië bevindt zich het grootste deel van een aanzienlijke Duitse minderheid, een kleiner deel in Pommeren en Ermland. Verdere minderheden zijn de Kasjoeben nabij Gdańsk, alsmede kleine groepen Oekraïners, Litouwers, Wit-Russen en Roethenen (Lemko). Het Russisch, Duits en het Engels worden het meest gesproken als tweede taal. Engels, dat sinds enkele jaren als tweede taal wordt geleerd op school, meer onder jongeren, Russisch en Duits meer onder ouderen, ook al kan die laatste taal bij sommige Polen gevoelig liggen. Het Russisch is jarenlang als tweede taal op scholen gegeven en wordt mede door de taalverwantschap nog steeds door veel Polen gesproken.

[bewerken] Religie

In 2002 was 89,8% rooms-katholiek, 1,3% was oosters-orthodox (vooral een Wit-Russische minderheid in Podlachië), 0,3% protestant en 8,3% had geen religie aangegeven. ^[1]. Het aantal poolse katholieken neemt langzaam af in 2008 was 88,4 % rooms-katholiek. Het kerkbezoek neemt sneller af , ging in 1998 nog meer dan de helft van de rooms-katholieken naar de kerk, dit daalde naar 46 % in 2006, 44% in 2007 en 38% in 2008. De daling in 2008 is veel groter dan in voorgaande jaren en wordt op z'n minst voor een gedeelte toegeschreven aan het slechte weer op 23 november 2008 (toen de jaarlijkse teldag werd gehouden). Op de totale Poolse bevolking beschouwd gaat circa 34% naar een rooms-katholieke kerkdienst op een zondag, veel meer dan in andere Europese landen (bijvoorbeeld Duitsland 4 %, Oostenrijk 8%, Nederland 1%).

De Heiligen Casimir, Stanislaus (van Krakau), Wojciech (Adalbert), Stanislaus Kostka, Andreas Bobola, Hyacinthus en Cunegonde zijn de patroonheiligen van Polen.

[bewerken] Bestuurlijke indeling

[bewerken] Woiwodschappen

Zie woiwodschap voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In Polen zijn er 16 woiwodschappen of provincies die verder zijn onderverdeeld in 379 districten (powiats). Deze powiats zijn weer onderverdeeld in 2478 gemeentes (gmina's).^[6] Voor lijsten van bestuurlijke indelingen zie:

De 16 woiwodschappen of provincies zijn:

Neder-Silezië (Dolnośląskie)
Kujavië-Pommeren (Kujawsko-Pomorskie)
Lublin (Lubelskie)
Lubusz (Lubuskie)
Łódź (Łódzkie)
Klein-Polen (Małopolskie)
Mazovië (Mazowieckie)
Opole (Opolskie)
Subkarpaten (Podkarpackie)
Podlachië (Podlaskie)
Pommeren (Pomorskie)
Silezië (Śląskie)
Święty Krzyż (Świętokrzyskie)
Ermland-Mazurië (Warmińsko-Mazurskie)
Groot-Polen (Wielkopolskie)
West-Pommeren (Zachodniopomorskie)

[bewerken] Geografie

Satellietfoto Polen

[bewerken] Kerngegevens

omtrek landgrenzen: 3014 km
kustlijn: 524 km
grootste rivieren: Wisła (ook bekend als Weichsel; 1047 km) en Oder (Pools: Odra)
grootste meer: Sniardwymeer, 13,8 km², in het Mazurisch merengebied.
hoogste punt: Rysy in de Tatra (onderdeel van de Karpaten), 2499 m.
in het oosten ligt het grootste restant van het Europese oerbos, het oerbos van Bialowieza

[bewerken] Steden

Warschau (Warszawa) is de hoofdstad van Polen.

Enkele grote Poolse steden zijn:

Zie ook:

[bewerken] Bezienswaardigheden

Historisch centrum van Kraków
Wieliczka-zoutmijn
Duitslands naziconcentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau 1940-1945
Historisch centrum van Warschau
Oude stad Zamosc
Middeleeuwse stad Toruń
Kasteel van de Duitse ridderorde in Malbork
Het Manneristisch architectonische en parklandschapcomplex en pelgrimspark Kalwaria Zebrzydowska
Vredeskerken in Jawor en Swidnica
Houten kerken van zuidelijk klein Polen
Park Mużakowski (gedeeltelijk in Duitsland)
Hala Ludowa in Wrocław

[bewerken] Cultuur

Szczecin: Tall Ships' Races 2007

[bewerken] Muziek

Zie ook:

Poolse muziek

[bewerken] Poolse tradities

Alle belangrijke Poolse feesten hebben een samenhang met de christelijke tradities. Poolse feesten stammen niet alleen af van de christelijke rituelen, maar ook van de gebruikelijke en bestendige elementen van de heidense plechtigheden. Deze mengeling veroorzaakte, dat de heidense tradities zich met de christelijke tradities vervlecht hebben en deze een nieuwe betekenis en maat gegeven hebben.

[bewerken] Natuur

Er zijn diverse nationale parken in Polen. Zie ook:

Lijst van Poolse nationale parken

Geschiedenis van Polen

Eerste Piastenkoninkrijk (1025-1146)
Tweede Piastenkoninkrijk (1295-1370)
Jagiellonenkoninkrijk (1386-1569)
Pools-Litouws Gemenebest (1569-1795)

Poolse delingen (1772/1793/1795)

Koninkrijk Galicië en Lodomerië (1772-1918)

Hertogdom Warschau (1807-1815)

Congreskoninkrijk Polen (1815-1831)

Republiek Krakau (1815-1846)

Groothertogdom Posen (1815-1849)

Regentschapskoninkrijk Polen (1916-1918)
Tweede Poolse Republiek (1921-1939)

Duitse bezetting (1939-1945)

Gouvernement-Generaal

Regierungsbezirk Kattowitz

Regierungsbezirk Zichenau

Rijksgouw Danzig-West-Pruisen

Rijksgouw Wartheland

Volksrepubliek Polen (1952-1989)
Derde Poolse Republiek (1989-heden)

[bewerken] Politiek

[bewerken] Staatsinrichting sinds de invoering van de democratie (1990-heden)

Reeds in 1989 werd er een tweekamerstelsel ingevoerd. De Sejm werd verdeeld in een hoger- en een lagerhuis. Het lagerhuis (Sejm) telt 460 leden, het hogerhuis (Senaat) telt 100 leden. Via een speciale regeling wisten de communisten tot 1990 nog aan de macht te blijven.

In 1991 werd een stelsel van evenredige vertegenwoordiging ingevoerd.

De president wordt sinds 1991 rechtstreeks gekozen. Hij heeft verregaande bevoegdheden en kan het parlement ontbinden, heeft vetorecht en kan verkiezingen uitschrijven.

In 1990 werd Polen gedecentraliseerd, de lokale overheden kregen meer bevoegdheden. Bestuurlijk gezien is Polen verdeeld in 16 województwa (provincies). Naast provincies zijn er 822 steden en 2121 gemeenten.^[7]

Zie ook de lijst van Poolse presidenten

[bewerken] Politieke Partijen

[bewerken] Huidige

[bewerken] Parlementair vertegenwoordigd

PO (Burgerplatform; conservatief liberaal)
PiS (Recht en Rechtvaardigheid; nationalistisch conservatief)
Links en Democraten (LiD), coalitie van SLD, SDPL, UP en Partia Demokratyczna (links)
PSL (Poolse Boerenpartij; centrum-rechts)

[bewerken] Niet parlementair vertegenwoordigd

Samoobrona (Zelfverdediging van de Poolse Republiek, nationalistisch, populistisch)
LPR (Liga van Poolse Gezinnen; nationalistisch, katholiek, conservatief)
UP (Arbeiders Unie; centrum-links)
PR (Rechtervleugel van de Republiek) opgericht in april 2007 als afscheiding van PiS.
Zieloni 2004 (Groenen 2004)

[bewerken] Vroegere

PZPR (1948-1990; Poolse Verenigde Arbeiderspartij; communistisch)
Solidarność (Solidariteit), gesplitst in de AWSP en UD (later UW).
AWSP (Rechtse Coalitiepartij van Actie en Solidariteit; rechts)
UW (Vrijheidsunie; links-liberaal) 1994-2005

[bewerken] Verkeer en vervoer

[bewerken] Vliegvelden

Polen telt in totaal 123 vliegvelden waarvan 12 bestemd voor burgerluchtvaart. Naast het vliegveld van Warschau (8,1 miljoen passagiers in 2006) zijn Luchthaven Kraków-Balice (2,35 miljoen passagiers in 2006), Luchthaven Katowice-Pyrzowice (1,44 miljoen passagiers in 2006) en Luchthaven Gdansk Lech Wałęsa (Gdansk-Rebiechowo) (1,25 miljoen passagiers in 2006) het grootst.

Aantal passagiers en vluchten in 2007. Lijst van luchthavens in volgorde van grootte, met % verandering sinds 2006:

Stad	IATA Code	ICAO Code	Passagiers	Cargo in ton	Aantal vluchten
Warschau	WAW	EPWA	9 268 551 (+14,40%)		133 142
Krakau	KRK	EPKK	3 042 351 (+29.60%)		34 900
Katowice	KTW	EPKT	1 980 358 (+37.66%)		18 399
Gdańsk	GDN	EPGD	1 741 226 (+39.32%)		20 664
Wrocław	WRO	EPWR	1 270 825 (+48.13%)		26 948
Poznań	POZ	EPPO	864 647 (+35.73%)		12 213
Łódź	LCJ	EPLL	308 775 (+50.83%)		5 219
Rzeszów	RZE	EPRZ	273 638 (+32.23%)		3 022
Szczecin	SZZ	EPSC	227 899 (+29.00%)		3 591
Bydgoszcz	BZG	EPBY	181 853 (+36.72%)		2 869
Zielona Góra	IEG	EPZG	6 739 (-18,96%)		714
Szczytno	SZY	EPSY	0 (0%)	0 (0%)	0 (0%)
Totaal	-	-	19 166 862 (+24.77%)		261 681

^[8]

[bewerken] Wegennet

Het Pools wegennet telt 423.997 kilometer, waarvan 295.356 kilometer verhard en 128.641 kilometer onverhard is (stand 2006). Hiervan is 662 kilometer snelweg (2006). ^[9] Uiteindelijk zal het snelwegennet uitgebreid worden tot 2004,4 km met een A aanduiding en 5745 km met een S aanduiding.^[10]

De kwaliteit van de wegen is verschillend, van zeer goed tot slecht. Momenteel wordt er gewerkt aan het uitbreiden van het snelwegennet. Er zijn zes snelwegen met een A-nummer, waarvan 42% voltooid is (stand augustus 2009):

Het gehele jaar is het in Polen verplicht met licht aan te rijden.

[bewerken] Spoorwegen

ED74 Train

Polen kent een uitgebreid spoorwegennet van 23072 kilometer dat wordt beheerd door de Poolse staatsspoorwegmaatschappij PKP (Polskie Koleje Państwowe). Wel rijden treinen relatief langzaam op de meeste trajecten door achterstallig onderhoud. Tot 2012 zullen de meeste lijnen tussen grote steden gemoderniseerd worden. De snelheden zullen verhoogd worden naar 160 km/h voor de klassieke treinen en 200 km/h voor de hogesnelheidstreinen.

Tussen de grote steden rijden intercitys, de rest van het land wordt bediend door sneltreinen, versnelde treinen en stoptreinen.

Warschau is via een rechtstreekse Intercity verbonden met Berlijn. Deze trein stopt ook in het ongeveer halverwege gelegen Poznań, rijdt meerdere malen per dag en doet ongeveer 6 uur over de route. Ook steden als Gdansk, Krakau, Szczecin en Wrocław zijn rechtstreeks verbonden met Berlijn. Een van de betere binnenlandse verbindingen op dit moment is het traject tussen Warschau en Krakau. De intercitys en sneltreinen doen er 2 uur en 45 minuten over een afstand van ongeveer 300 kilometer.

[bewerken] Economie

De Poolse economie kende in 2008 een groei van 5,3%. Koopkracht per inwoner per jaar bedroeg in 2008 volgens de Eurostat € 14000,-.

In 2008 bedroeg de werkloosheid 9,7%.

In 2009 zal de huidige belastingstelsel van drie percentages (19, 30 en 40 procent) worden vervangen door twee percentages van 18 en 32 procent, wat naar verwachting de economie zal stimuleren.

[bewerken] Klimaat

Het klimaat van Polen is een overgang van een gematigd zeeklimaat in het noorden en westen van het land naar een droog landklimaat in het zuiden en oosten. De neerslag bedraagt in de Karpaten en de Sudeten meer dan 800 mm per jaar; op de plateaus en meervlakten 600 tot 800 mm per jaar en in Centraal-Polen 450 mm. In de maanden september en oktober wordt het frisser en neemt de kans op regen toe, maar het aantal zonnige dagen is nog behoorlijk groot. November en december hebben veel mist en regen.

De winters duren van circa half december tot in april en zijn door de oostenwinden in het oosten en het zuiden erg streng met veel sneeuwval. Rivieren en meren zijn in die regio’s dan grotendeels bevroren. In de bergen komt de temperatuur ca. 130 dagen per jaar niet boven het vriespunt uit.

In de lange, warme zomerperiode stijgt de temperatuur tot boven 25°C; in de winter daalt het kwik tot onder 0°C. De gemiddelde julitemperatuur is 17°C aan de Oostzee tot 20°C in het zuidoosten; de gemiddelde januaritemperatuur varieert regionaal van -1°C tot -6°C.

[bewerken] Media

[bewerken] Televisie

[bewerken] Publiek

Telewizja Polska (TVP), publieke omroep met twee landelijke netten, namelijk TVP 1 en TVP 2 en een derde regionale: TVP INFO en een internationale voor Polen in het buitenland (TVP Polonia), TVP HD, TVP KULTURA, TVP HISTORIA, TVP SPORT. Tevens enkele themakanalen.

[bewerken] Privaat

TVN, diverse kanalen van de Luxemburgse ITI Groep, waaronder TVN Siedem (vroeger RTL 7 (Polen)) , TVN Meteo, TVN24, TVN&CNBC Biznes, TVN Religia, TVN Historia, TVN HD, TVN Turbo, TVN Style, TVN Lingua, TVN&Discovery Historia, Mango 24, iTVN.
Polsat, Polsat 2, Polsat Sport, Polsat Sport HD, Polsat Sport Extra, Polsat NEWS, Polsat Zdrowie i Uroda, TV Biznes, TV4,
Polcast (Tele 5 en Polonia 1)
Superstacja
Kino Polska
TV Puls
TV Trwam (katholiek)
verder Pools(talig)e versies van de zenders van MTV, Discovery Channel, Canal+, HBO, The Walt Disney Company, Time Warner, Fox Entertainment Group , Hallmark en Comedy Central. De meeste van deze netwerken hebben meerdere Poolse kanalen.