Republiek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Icoontje doorverwijspagina Zie Republiek (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Republiek.
Republieken in de wereld:

██ presidentiële republieken met een presidentieel systeem;

██ presidentiële republieken met een parlementair systeem;

██ semipresidentiële republieken met een parlementair systeem;

██ parlementaire republieken;

██ republieken met een eenpartijstelsel in de grondwet.

Een republiek is een staat waar de macht bij één of meer personen ligt, die de macht van het volk (democratie), het parlement of via een staatsgreep in handen gekregen hebben - soms ook van een bezettende buitenlandse macht. Een andere omschrijving is de staatsvorm waarbij geen regering door erfopvolging bestaat, dus een land dat geen monarchie is. Een republiek kan volgens Montesquieu zowel een democratie als een aristocratie zijn.

Het woord republiek komt via het Franse république van het Latijnse res publica (lett. 'zaak van het volk', dat je moet lezen als 'staat'), dat later één woord werd (respublica).

Republiek in verhouding tot andere staatsvormen[bewerken]

Tegenwoordig is het staatshoofd van een republiek een president. In het verleden werd dat nog wel eens anders gezien. Tot in de 19e eeuw werd een republiek vooral gezien als een staatsvorm, naast de monarchie, democratie en aristocratie. Dit kwam voornamelijk door de voorbeelden uit het verleden. Bij elk van de staatsvormen was een klassiek voorbeeld te bedenken en een republiek had zijn voorbeeld in de oude Romeinse Republiek. Deze voorbeelden dicteerden bovendien hoe de staatsinrichting was. Staatsinrichting en staatsvorm waren in feite synoniem. De staatsinrichting bepaalde de staatsvorm en een staatsvorm kende een vastgelegde staatsinrichting. Dat er in de eigen tijd ook republieken waren, zoals de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en Zwitserland, werd gemakshalve vergeten. Of beter gezegd, in de klassieke Oudheid kwamen deze vormen niet voor en werden daarom als minderwaardig beschouwd.

Dat in de 18e en 19e eeuw de oude Romeinse republiek als voorbeeld diende bij het inrichten van een republiek is tegenwoordig o.a. nog te vinden in de benamingen van sommige overheidsfunctionarissen in Frankrijk, zoals "prefect". Maar ook in de Verenigde Staten, waar de president niet direct gekozen wordt door het volk maar door de kiesmannen. Deze kiesmannen zijn een soort equivalent van de Romeinse volksvergadering, en uiteraard is er in de Verenigde Staten de Senaat. Ook na de vrijheidsoorlog in Zuid-Amerika maakte Simón Bolívar bij de inrichting van de staat gretig gebruik van het voorbeeld van Rome, zowel in staatsinrichting als in benamingen van functionarissen.

Tegenwoordig wordt een republiek niet meer gezien als een staatsvorm met verplichte staatsinrichting, maar vooral als tegenhanger van een monarchie. Een republiek heeft daarom meestal een president als staatshoofd. Dat dit niet per se zo is, valt te lezen in: Hans Ulrich Jessurun d’Oliveira, Meine Henk Klijnsma, Jan Herman Reestman, Pierre Vinken, Wim Voermans: “Grondwet van de Republiek Nederland. Drie modellen.” Uitg. Prometheus, Amsterdam, 2004. ISBN 9789044605662 (Een groep beoefenaars van het staatsrecht biedt 3 modellen van een Grondwet voor de toekomstige Nederlandse republiek.) De oude tegenhanger democratie wordt nu opgevat als equivalent van algemeen kiesrecht. Beide staatsvormen, monarchie en republiek, kunnen democratisch zijn, maar beide kunnen dat ook niet zijn. Praktisch bepaalt de titel van het staatshoofd in welke categorie een land valt. Zo wordt Maleisië doorgaans niet als republiek gezien, hoewel de opvolging van het Maleisische koningschap niet zoals elders wordt overgeërfd maar door gekozen koningschap tot stand komt. Andersom worden dictaturen waarin de macht van vader op zoon is doorgegeven, zoals Noord-Korea, de Democratische Republiek Congo en Togo, wel als republiek aangeduid. Het verschil tussen een republiek en een monarchie is soms dan ook weinig meer dan een verschil in titulatuur en traditie.

Modellen[bewerken]

Amerikaans model[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie presidentieel systeem voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In sommige landen is de president de machtigste persoon, zoals in de Verenigde Staten, waar hij staatshoofd én regeringsleider is. Dit model leidt tot een zeer grote concentratie van macht bij één persoon, wat niet door iedereen op prijs wordt gesteld. In West-Europa vindt dit systeem dan ook weinig navolging. Veel landen in Latijns-Amerika hanteren echter wel dit systeem.

Het Amerikaanse model vindt zijn oorsprong in het feit dat het land ontstaan is door separatisme. Voorheen was er geen koning of vorst die men in de toenmalige constellatie wilde vervangen, en zag men niet in waarom de functies van regeringsleider en staatshoofd gescheiden moesten zijn.

Bovendien paste dit in de politieke filosofie van de tijd van het ontstaan van de VS. Volgens deze theorie, die men als eerste in de VS goed wilde toepassen, moet er een scheiding zijn tussen de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht. Elk van deze drie kunnen binnen hun machtsgebied de andere in de gaten houden, controleren en corrigeren. Binnen dit stelsel is er dus geen plaats voor een splitsing van de uitvoerende macht.

Frans model[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie semipresidentieel systeem voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Een ander model met een sterke president is het model dat men in Frankrijk heeft. De president is hier niet tegelijk staatshoofd en regeringsleider. De president heeft zeer veel macht en overklast de premier. Zo kan hij de premier benoemen en ontslaan, referenda uitschrijven, is hij opperbevelhebber van het leger, kan hij verdragen afsluiten, ...

Het Franse model heeft zijn oorsprong in het koningschap van vroeger. De machtige rol van de koning is hier vervangen door een president, maar nog steeds heeft de figuur van het staatshoofd zeer veel macht. Men heeft de toestand van na de revolutie van 1830 min of meer hersteld na een woelige 19e eeuw, maar het erfelijke staatshoofd vervangen door een verkozene.

Bovenstaande bewering is inderdaad juist indien men dit beziet vanuit een lange-termijn historisch oogpunt. De meer directe aanleiding voor het ontstaan van het Franse systeem, dat ook wel een semipresidentieel stelsel wordt genoemd, was de, tijdens de eerste helft van de 20e eeuw, immer voortdurende cyclus van regeringen die vielen, verkiezingen die werden uitgeschreven, regeringen die werden gevormd, en vervolgens binnen een maand weer vielen... Dit had te maken met het uiterst gefragmenteerde Franse partijsysteem, gecombineerd met een vergaande antipathie van de politieke partijen voor het maken van compromissen. Dit laatste was natuurlijk een gevolg van de ideologieënstrijd die toentertijd in heel Europa heerste. Aan De Gaulle is toen gevraagd om Frankrijk weer bestuurbaar te maken, en deze heeft de zwaarte van de macht toen verplaatst van de politieke partijen naar een gekozen president.

In het Franse semipresidentiële stelsel, dat twee grote blokken van met elkaar sympathiserende politieke partijen kent, ontstaan derhalve periodes van veel daadkracht van de regering (als de premier en de president van dezelfde politieke kleur zijn), maar ook periodes van wederom moeizame samenwerking tussen de verschillende politieke groeperingen in Frankrijk (als de premier en de president niet van dezelfde politieke kleur zijn).

Duits model[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie parlementaire republiek voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In andere landen, zoals Duitsland, Turkije, Ierland en Israël, speelt de president nauwelijks een rol in de politiek. De president heeft eerder een ceremoniële functie, en vaak is die ceremoniële rol zo vaag en de president zijn macht zo zwak, dat er vaak stemmen opgaan om hem af te schaffen.

Ook hier is er een monarchie aan dit model voorafgegaan. Toen de Duitse keizer Wilhelm II werd afgezet in 1918, heeft men hem vervangen door een Rijkspresident. Deze president had veel bevoegdheden. Zo was hij het die de Rijkskanselier benoemde. Ook kon hij de Rijksdag ontbinden en nieuwe verkiezingen uitschrijven. Na de oorlog kende men het nieuwe ambt van Bondspresident een meer protocollaire rol toe; alleen in tijden van nood bezit hij noodbevoegdheden.

Zwitsers model[bewerken]

In Zwitserland heeft men een soort beurtrol, waarbij telkens een regeringslid voor een periode tot president gekozen wordt. Deze wordt niet zozeer beschouwd als staatshoofd, maar als regeringsleider. Dit systeem is het eenvoudigste republikeinse systeem.

Republiek in Nederland[bewerken]

Een van de eerste moderne republieken (al werden ze voorafgegaan door onder andere Venetië) was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, die al in 1588 ontstond, nadat in 1581 de Spaanse koning Filips II was afgezworen door de Staten-Generaal. De Republiek was een echte republiek hoewel toch nog veel macht in handen van de Oranje-Nassaus was. Later voerde dit zelfs zo ver dat het stadhouderschap na de dood van stadhouder Willem III erfelijk werd. Nederland was dus een republiek omdat zijn politieke stelsel veel democratischer was dan in omliggende landen. In de praktijk was de macht geconcentreerd bij de Staten met hun raadpensionaris.

Verscheidene malen is getracht zich van de invloed van de Oranje-Nassaus te ontdoen. Zo heeft de republiek het Eerste en Tweede Stadhouderloze Tijdperk gekend en zelfs een ware volksopstand tegen stadhouder Willem V. De Patriotten wilden hun oude "Bataafse" vrijheden heroveren op de Oranjes met hun Regenten; het land was immers een republiek en erfopvolging hoorde daar zeker niet in thuis. Overal in den lande werden exercitiegenootschappen opgericht; zij waren o.a. in Dordrecht actief. Willem V vluchtte uit Holland. Op 18 september 1787 moesten de Patriotten capituleren voor de troepen van de Pruisische koning Frederik Willem, de zwager van Willem V. De Eerste Democratische Beweging werd beëindigd en in de Republiek werd Willem V toch weer in zijn positie hersteld.

Met steun van de Fransen werd in 1795 de modernere Bataafse Republiek opgericht; Willem V vluchtte nu naar Engeland. In 1806 werd deze republiek echter door Napoleon opgeheven en vervangen door het Koninkrijk Holland, met zijn jongere broer Lodewijk Napoleon als eerste koning op de troon. Na de Restauratie riep Willem I, voorheen Willem VI, zoon van stadhouder Willem V, zichzelf niet uit tot stadhouder maar in 1815 tot Koning der Nederlanden uit.

In Nederland zijn zeven republikeinse bewegingen actief: het Republikeins Genootschap, het Nieuw Republikeins Genootschap, het Republikeins Platform, het Nieuw Republikeins Gezelschap, de Republikeinse Moderne Partij, de Republikeinse Socialisten en Pro Republica.

Literatuur[bewerken]

  • Hans Ulrich Jessurun d’Oliveira, Meine Henk Klijnsma, Jan Herman Reestman, Pierre Vinken, Wim Voermans: “Grondwet van de Republiek Nederland. Drie modellen.” Uitg. Prometheus, Amsterdam, 2004. ISBN 978-9044-605662 (Een groep beoefenaars van het staatsrecht biedt 3 modellen van een Grondwet voor de toekomstige Nederlandse republiek.)

Volksrepubliek en Socialistische Republiek[bewerken]

Deze twee republikeinse stelsels zijn praktisch hetzelfde en komen voor in communistische (stalinistische) landen en volksdemocratieën. Het ambt van staatshoofd wordt veelal vervuld door een voorzitter van een Nationale Assemblee of door een voorzitter van een Staatsraad (zie: Staatsraadvoorzitter). In de alledaagse praktijk ligt de macht veelal in handen van een partijleider.

De term 'volks' is aan republiek toegevoegd om extra te benadrukken dat het volk aan de macht is en niet een selecte groep. Dit vanwege de (oude) associatie van het woord republiek met de aristocratische inrichting van de Romeinse staat in de Oudheid. Het is geen monarchie, maar een republiek en er is dus geen erfopvolging. Toch lijkt dit laatste in Noord-Korea wel het geval.

Tegenwoordig is dit niet meer zo bijzonder, omdat bijna alle democratieën ter wereld een tamelijk algemeen kiesrecht kennen. Dat is echter niet altijd zo geweest. Vandaar dat de term volksrepubliek kon ontstaan, als contrast met de burgerlijke democratieën, waar meestal (tot het begin van de 20e eeuw) een hoeveelheid geld of bezit als drempel gold om te mogen stemmen.

Zoek dit woord op in WikiWoordenboek