Berlijn
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||
Berlijn (Duits: Berlin) is de hoofdstad van Duitsland en als stadstaat een deelstaat van dat land. Het is een metropool en de grootste stad van het land, met 3.415.742 inwoners. Het is tevens de op één na grootste stad in de Europese Unie.
Berlijn geldt in Europa als één van de grootste culturele, politieke en wetenschappelijke centra. De stad is ook bekend vanwege het hoog-ontwikkelde culturele leven (festivals, nachtleven, musea, kunsttentoonstellingen enz.) en de liberale levensstijl, moderne zeitgeist en de lage kosten. Bovendien is Berlijn één van de groenste steden van Europa: 18% van Berlijn bestaat uit natuur en parken en 7% uit meren, rivieren en kanalen.
De stad ligt in het noordoosten van het land, aan de rivier de Spree en wordt omsloten door de deelstaat Brandenburg, waarvan ze sinds 1920 geen deel meer uitmaakt.
Inhoud |
[bewerken] Geschiedenis
 Zie Geschiedenis van Berlijn voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
[bewerken] Stichting en ontwikkeling in de middeleeuwen
Eigenlijk bestaat Berlijn uit twee steden: Berlijn en Cölln. De naam Berlijn is mogelijk afkomstig van het slavische woord 'berl', dat moeras betekent. Cölln is afgeleid van Colonia. Hiermee kan kolonie van Berlijn bedoeld zijn, maar het zou ook een herinnering van de eerste bewoners aan hun stad van herkomst kunnen zijn, namelijk Keulen.
Rond 1230 hebben de graven Johan I en Otto III de stad Berlijn-Cölln gesticht. Helaas zijn de aktes van de stichting niet bewaard gebleven. De eerste keer dat ze genoemd worden is 1251 voor Berlijn en 1261 voor Cölln. In 1307 besloten de twee gemeenschappen samen te gaan en in 1400 hadden de plaatsen in totaal ongeveer 8000 inwoners.
Al vóór de stadsstichting moet er echter bewoning zijn geweest. Op de Petriplatz werden in 2008 resten van een eikenhouten balk gevonden, die in 1192 moet zijn gekapt.[2]
Beide stadsdelen sloten in 1307 een verdrag tot betere en verdergaande samenwerking, maar beide delen behielden een aparte bestuursraad. De nauwe samenwerking was bittere noodzaak in de roerige tijden die volgden. De stad werd nu als eenheid gezien en vormde een stevig bolwerk in de tijd dat nieuwe heersers uit onder andere Beieren hun oog op Berlijn-Cölln hadden laten vallen. Dorpen in het noorden en zuiden van de stad werden opgekocht en bij de stad gevoegd en Berlijn-Cölln werd Hanzestad.
Vanaf 1319 werd er lang en bloedig gestreden om het gebied Brandenburg door diverse vorstenhuizen. In 1411 smeekte de bevolking de keizer van het Heilige Roomse Rijk om hulp. In 1415 werd Frederik van Hohenzollern op het Concilie van Konstanz door Koning Sigismund benoemd tot keurvorst van Brandenburg; dit vormde het begin van de 500-jarige heerschappij door de Hohenzollern-dynastie.
[bewerken] Vroegmoderne tijd
De beroemdste straat in Berlijn werd reeds in 1647 ontworpen. Om een betere verbinding met de Tiergarten te bewerkstelligen werd vanaf de Hundebrücke een laan aangelegd met zes rijen linde- en notenbomen, Unter den Linden. Echter door de aanleg van de vestingwerken werd de laan in 1673 naar zijn huidige vorm verlegd.
Door de kroning van keurvorst Frederik III tot koning Frederik I van Pruisen in 1701 kreeg Berlijn de status van hoofdstad van Pruisen.
De snelle economische groei die gepaard ging met Duitslands industrialisatie, zorgde ervoor dat de stedelijke bevolking snel groeide aan het einde van de negentiende eeuw. Tussen 1819 en 1840 groeide het inwonertal van 201.000 tot 328.000 en nieuwe huizen waren derhalve nodig. Binnen de stadsmuren waren nog enkele onbebouwde stukken die nu rap volgebouwd werden om al de nieuwkomers te kunnen huisvesten. De aanwezige weides werden hiertoe opgeofferd in het noordoosten en zuidwesten. Het plan voor de wijk Köpenicker Feld ontstond reeds in 1825 maar werd pas in 1840 verwezenlijkt wegens geldgebrek om de landbouwers uit te kopen en schadeloos te stellen. De oude, reeds aanwezige straten bleven behouden maar de nieuwe aangelegde straten werden volgens bouwplan zodanig aangelegd dat er vierkante stukken bouwgrond ontstonden, diagonaal doorsneden door de oude straten.
Op 18 januari 1871 riep Otto von Bismarck het Duitse Rijk uit met Berlijn als hoofdstad.
[bewerken] Weimarrepubliek en Tweede Wereldoorlog
| Zie Weimarrepubliek voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Na het einde van de Eerste Wereldoorlog werd in 1918 in Berlijn de republiek uitgeroepen. In 1920 werden meerdere steden en gebieden rond Berlijn geannexeerd conform de Groß-Berlin-Gesetz. Het nieuwe Groot-Berlijn telde toen bijna 4 miljoen inwoners.
Na de machtsgreep van de nationaalsocialisten in 1933 werd Berlijn de hoofdstad van het Derde Rijk. De nazi's gebruikten in 1936 de Olympische Zomerspelen in Berlijn voor propagandadoeleinden. Er waren ook plannen om Berlijn tot de Welthauptstadt van het Germaanse Rijk om te bouwen. Dit ging niet door als gevolg van het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. In april 1945 vielen de troepen van de Sovjet-Unie Berlijn binnen. Straat voor straat moest de stad veroverd worden. Tienduizenden soldaten en burgers kwamen hierbij om het leven. Adolf Hitler pleegde op 30 april 1945 zelfmoord in een bunker onder Berlijn. Een paar dagen daarop capituleerde Duitsland.
De verwoestingen in de Slag om Berlijn aan het eind van de Tweede Wereldoorlog waren enorm. Door deze verwoestingen en de sloop van de stadsmuren en grachten in de 19e en 20e eeuw was de grandeur van de stad Berlijn verdwenen.
[bewerken] Opdeling en hereniging
Berlijn werd na afloop van de Tweede Wereldoorlog bezet door de geallieerde troepen van Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Tijdens de Conferentie van Potsdam in 1945 werd Berlijn, net als de rest van Duitsland, in vier sectoren verdeeld: een Russische, een Amerikaanse, een Britse en een Franse. Berlijn werd het brandpunt van de Koude Oorlog, aangezien de stad midden in de Russische sector lag. Al snel gingen de drie geallieerde sectoren (de Franse, Britse en Amerikaanse sector) meer samenwerken; de Russen zetten een afwijkende politieke lijn uit.
Op 24 juni 1948 blokkeerden de Sovjetautoriteiten de geallieerde sectoren met de hoop de hele stad te annexeren. Het was voor mensen uit de geallieerde sectoren verboden door de sector van de Sovjet-Unie te reizen. Omdat de Berlijnse geallieerde sectoren als een eiland in de Sovjetsector lagen, was het niet mogelijk deze gebieden over land van goederen te voorzien. De geallieerden reageerden daarop door een luchtbrug in te stellen: alle goederen die de stad nodig had werden met vliegtuigen aangevoerd. Op 12 mei 1949 werd de blokkade opgeheven.
In 1949 werd tevens de Bondsrepubliek Duitsland (hoofdstad Bonn) opgericht, bestaande uit de Franse, Engelse en Amerikaanse sector. De Sovjet-Russische sector werd omgevormd tot de Duitse Democratische Republiek (DDR). Oost-Duitsland (DDR) kreeg een communistische regering en Oost-Berlijn werd hoofdstad van de DDR. De drie geallieerde sectoren kregen een Westerse regering en vormden West-Berlijn.
Steeds meer DDR-burgers vluchtten naar West-Berlijn. Om deze vluchtelingenstroom tegen te houden besloten de Oost-Berlijnse autoriteiten in 1961 West-Berlijn te isoleren. In de nacht van 13 augustus 1961 werd een grens opgetrokken rondom West-Berlijn. Als snel werden deze prikkeldraadversperringen vervangen door een muur. Iedereen die probeerde vanuit Oost-Berlijn naar West-Berlijn te vluchten, werd neergeschoten.
Door de politieke veranderingen in 1989, werd op 9 november 1989 de grens tussen Oost- en West-Berlijn geopend. Op 3 oktober 1990 werd Duitsland officieel herenigd en Berlijn werd weer de hoofdstad. In 1991 werd de beslissing genomen de regering naar Berlijn te verhuizen, wat in 1999 daadwerkelijk gebeurde.
Pas na de Val van de Muur kwam de ontwikkeling in Oost-Berlijn op gang. Veel gebouwen zaten nog vol met kogelgaten uit de slag om Berlijn. De stad zocht naar de sfeer van de jaren twintig, voor de Tweede Wereldoorlog. De stad was een bruisende metropool in die dagen, met een gevarieerd uitgaansleven waar plaats was voor uitbundig theater en experimentele cinematografie. Zo maakte Fritz Lang in 1927 in de filmstudio's van Babelsberg in Potsdam de duurste film van zijn tijd, Metropolis.
Tegenwoordig is Berlijn een stad met 3,4 miljoen inwoners van allerlei komaf. De vroegere problemen van verdediging hebben plaatsgemaakt voor die van verpaupering en sociale achteruitgang. Ontwikkeling van een stad als Berlijn heeft derhalve een compleet andere invalshoek nodig dan onder de grote vorsten van weleer. Pracht en praal zullen niet de prioriteit hebben.
[bewerken] Geografie
[bewerken] Topografie
Berlijn ligt in het oosten van Duitsland, ongeveer 70 kilometer van de grens met Polen en wordt omringd door de deelstaat Brandenburg. De stad ligt aan de oevers van de rivier de Spree, die ter hoogte van het meest westelijk gelegen district Spandau uitmondt in de Havel. De Havel stroomt van noord naar zuid door West-Berlijn en bestaat voor een groot deel uit een keten van aaneengesloten meren, waaronder de Tegeler See en de Großer Wannsee. Het grootste meer van Berlijn ligt echter aan de oostkant van de stad: de Großer Müggelsee met een oppervlakte van 7,4 km².
Met een oppervlakte van 891,82 km², waarvan 19 procent bos en 6,7 procent water, is Berlijn een van de groenste en uitgestrektste steden ter wereld. De stad wordt omringd door tientallen voorsteden die een landelijk karakter hebben.
[bewerken] Klimaat
Berlijn heeft een continentaal klimaat, met warme zomers en droge koude winters. De gemiddelde jaarlijkse temperatuur is 9.1 °C.
| jan | feb | mrt | apr | mei | jun | jul | aug | sep | okt | nov | dec | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Gemiddelde maximale dagtemperatuur (°C) | 2,9 | 4,2 | 8,5 | 13,2 | 18,9 | 21,6 | 23,7 | 23,6 | 18,8 | 13,4 | 7,1 | 4,4 |
| Gemiddelde minimale dagtemperatuur (°C) | −1,9 | −1,5 | −1,3 | 4,2 | 9,0 | 12,3 | 14,3 | 14,1 | 10,6 | 6,4 | 2,2 | −0,4 |
| Gemiddelde neerslag in (mm) | 42,3 | 33,3 | 40,5 | 37,1 | 53,8 | 68,7 | 55,5 | 58,2 | 45,1 | 37,3 | 43,6 | 55,3 |
| Gemiddelde regendagen | 10,0 | 8,0 | 9,1 | 7,8 | 8,9 | 9,8 | 8,4 | 7,9 | 7,8 | 7,6 | 9,6 | 11,4 |
[bewerken] Stadsindeling
| Bezirk | Inwoners 31 oktober 2008 |
Oppervlakte in km² |
 |
|---|---|---|---|
| Charlottenburg-Wilmersdorf | 317.904 | 64,72 | |
| Friedrichshain-Kreuzberg | 269.673 | 20,16 | |
| Lichtenberg | 259.329 | 52,29 | |
| Marzahn-Hellersdorf | 248.780 | 61,74 | |
| Mitte | 329.080 | 39,47 | |
| Neukölln | 309.025 | 44,93 | |
| Pankow | 367.455 | 103,01 | |
| Reinickendorf | 241.931 | 89,46 | |
| Spandau | 223.499 | 91,91 | |
| Steglitz-Zehlendorf | 291.759 | 102,50 | |
| Tempelhof-Schöneberg | 332.595 | 53,09 | |
| Treptow-Köpenick | 239.423 | 168,42 |
| Zie ook de lijst van wijken in Berlijn |
[bewerken] Demografie
Er woonden op 31 augustus 2007 3.4 miljoen[3] mensen in Berlijn. De gehele regio Berlin-Brandenburg heeft ruim 4.4 miljoen inwoners[3],[4]. Het geboortecijfer (en het aantal immigranten) ligt in Berlijn lager dan het sterftecijfer, waardoor het inwoneraantal langzaam daalt. Van de bevolking zijn er ongeveer 460.000 buitenlanders. Veruit de grootste etnische groep is afkomstig uit Turkije. In Berlijn woonden op 31 december 2005 ca. 118.000 Turken. De meesten van hen wonen in Kreuzberg. Daarnaast leven er circa 41.000 Polen. Andere grote groepen komen onder meer uit voormalig Joegoslavië. Zo komen er circa 25.000 mensen uit Servië en Montenegro en 11.500 uit Kroatië. Ook wonen er relatief veel mensen uit de voormalige Sovjet-Unie. Zij zijn in de statistieken vaak onderbelicht doordat deze Aussiedler vaak eenvoudig een Duits staatsburgerschap (Duitse voorouders of Joods i.v.m. de Deutsche Wiedergutmachungspolitik) aan hebben kunnen vragen. Het gaat hierbij om ongeveer 45.000 mensen. Daarnaast wonen er circa 14.000 Italianen[5].
Van de bevolking heeft 59 % geen geloof, 22,3 % is protestant, 9,1 % katholiek, 2,7 % hangen een ander christelijk geloof aan, 6,2 % moslim en 0,4 % jood en 0,2% behoort tot een ander geloof.
[bewerken] Politiek
Berlijn is, evenals Hamburg en Bremen, een deelstaat (Bundesland) op zichzelf. De regering wordt gevormd door de senaat, die uit de Regierender Bürgermeister en maximaal acht senatoren bestaat. De leden van de regering worden gekozen door het Berlijnse parlement, het Abgeordnetenhaus. De zetel van de burgemeester en de senaat is het Rotes Rathaus vlakbij de Alexanderplatz.
Ieder district heeft een eigen burgemeester (Bezirksbürgermeister). De burgemeesters van de districten vormen de Rat der Bürgermeister, waarvan de Regierender Bürgermeister voorzitter is. Deze raad adviseert de senaat.
Bij de gebiedshervorming van 1 januari 2001 werd het aantal districten (Verwaltungsbezirke) van 23 naar 12 teruggebracht. De 12 districten zijn sindsdien:
- Charlottenburg-Wilmersdorf (vroeger Charlottenburg, Wilmersdorf)
- Friedrichshain-Kreuzberg (vroeger Friedrichshain, Kreuzberg)
- Lichtenberg (vroeger Hohenschönhausen, Lichtenberg)
- Marzahn-Hellersdorf (vroeger Marzahn, Hellersdorf)
- Mitte (vroeger Wedding, Tiergarten, Mitte)
- Neukölln
- Pankow (vroeger Prenzlauer Berg, Weißensee, Pankow)
- Reinickendorf
- Spandau
- Steglitz-Zehlendorf (vroeger Steglitz, Zehlendorf)
- Tempelhof-Schöneberg (vroeger Tempelhof, Schöneberg)
- Treptow-Köpenick (vroeger Treptow, Köpenick)
[bewerken] Cultuur
[bewerken] Bouwwerken en bezienswaardigheden
Berlijn telt vele belangrijke bezienswaardigheden, waaronder:
- Altes Stadthaus
- Berlijnse Muur
- Berliner Dom
- Bondskanselarij
- Botanischer Garten Berlin
- Brandenburger Tor aan de Pariser Platz, gebouwd in 1788.
- Checkpoint Charlie in de Friedrichstraße, sinds 1961.
- Charité
- Deutsches Theater Berlin in de Schumannstraße, gebouwd 1850.
- Dierentuinen: Zoologischer Garten en Tierpark Friedrichsfelde
- East Side Gallery
- Fernsehturm, de 365 meter hoge televisietoren nabij de Alexanderplatz.
- Funkturm
- Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche
- Großer Tiergarten, het grootste park van de stad.
- Hauptbahnhof, het grootste station van Europa.
- Holocaustmonument
- KaDeWe
- Kreuzberg
- Nieuwe Synagoge in de Oranienburger Straße, gebouwd rond 1860 met een grote gouden koepel.
- Legoland Discovery Center Berlijn
- Nikolaiviertel met Nikolaikirche
- Olympisch stadion
- Potsdamer Platz met het Sony-Center en het DaimlerChrysler Quartier, beide sprekende voorbeelden van moderne architectuur.
- Rathaus Schöneberg
- Rijksdag
- Rotes Rathaus
- Siegessäule
- Slot Bellevue
- Slot Charlottenburg
- Sony-Center
- Sowjetische Ehrenmal im Tiergarten in de Großer Tiergarten
- Sowjetisches Ehrenmal im Treptower Park in Treptower Park
- Station Zoologischer Garten
- Palast der Republik, voormalig parlement van de DDR; wordt momenteel gesloopt.
[bewerken] Straten en pleinen
Bekende straten en pleinen in Berlijn zijn:
- Alexanderplatz
- Gendarmenmarkt
- Karl-Marx-Allee, voorheen Stalinallee
- Kurfürstendamm
- Potsdamer Platz
- Straße des 17. Juni, voorheen Charlottenburger Allee, ter herinnering aan de slachtoffers van de Arbeidersopstand van 1953 hernoemd in juni van dat jaar.
- Unter den Linden
[bewerken] Musea
Op het Museumsinsel, de noordelijke punt van het eiland in de Spree, bevindt zich een vijftal musea:
- Alte Nationalgalerie, gebouwd tussen 1867 en 1876.
- Altes Museum, gebouwd tussen 1825 en 1828, tot 1845 Königliches Museum genoemd.
- Bode-Museum, gebouwd tussen 1897 en 1904, voor de beeldencollectie van Wilhelm von Bode.
- Neues Museum, gebouwd tussen 1843 en 1855.
- Pergamonmuseum, gebouwd tussen 1910 en 1930, voor de tentoonstelling van archeologische schatten zoals de Ishtarpoort uit het antieke Babylon.
Andere musea in Berlijn:
- Ägyptisches Museum Berlin
- Bauhaus-Archiv over het Bauhaus
- DDR Museum over het dagelijks leven in de DDR
- Deutsche Guggenheim
- Deutsches Technikmuseum Berlin
- Filmmuseum Berlin
- KW Institute for Contemporary Art
- Hamburger Bahnhof - Museum für Gegenwart
- Jüdisches Museum Berlin, ontworpen door Daniel Libeskind
- Madame Tussauds (wassenbeeldenmuseum)
- Martin-Gropius-Bau
- Museum Berggruen
- Museum Haus am Checkpoint Charlie
- Zeughaus (Deutsches Historisches Museum) over de geschiedenis van Duitsland
[bewerken] Winkelen
Er zijn diverse grote winkelconcentraties in Berlijn. Een voorbeeld hier van is de bekende Kurfürstendamm. Exclusieve winkels van internationale modeontwerpers zijn te vinden in de zijstraten als de Fasanenstraße. Iets ten oosten van de Kurfürstendamm bevindt zich het Kaufhaus des Westens (KaDeWe). Internationale designmode is te vinden in de Friedrichstraße, in het Quartier 206 en de Galeries Lafayette. Ook is er de Arkaden aan de nieuwe Potsdamer Platz met een breed winkelaanbod. Aparte mode, extravagant en creatief design is er in de vele kleine boetiekjes rondom de Hackesche Höfe in Mitte en de Kastanienallee in Prenzlauer Berg. Aan de Straße des 17. Juni is een vlooienmarkt.
Rond kersttijd zijn er de Berlijnse kerstmarkten.
[bewerken] Uitgaansleven
Berlijn geldt anno 2008 als de uitgaansstad van Europa. Er is geen door overheid vastgestelde sluitingstijd voor de horeca. Enkele zaken zijn zelfs 24 uur per dag geopend. Er zijn talloze cafés, restaurants, clubs, discotheken, cocktailbars, etc. Er is niet echt een uitgaanscentrum in de stad, wel zijn er concentraties van uitgaansgelegenheden. Een aantal uitgaansgebieden:
- Oranienburger Straße / Hackescher Markt
- Kurfürstendamm en de zijstraten
- Kollwitzplatz en overig Prenzlauer Berg
- De wijk Friedrichshain.
- Nollendorfplatz en omgeving (homoscene)
- Oranienstraße en omgeving
Veel locaties zijn aan de buitenkant niet of nauwelijks te herkennen als uitgaansgelegenheid. Een voordeel volgens velen is dat je juist in deze gelegenheden de autochtone Berlijner treft en minder toeristen. Ook zijn sommige clubs "mobiel", in die zin dat ze regelmatig van locaties wisselen. Zoals altijd geldt hier nog meer dat wat vandaag "in" is, morgen "uit" kan zijn. Maar ook geldt zoals altijd, dat met name de taxichauffeurs en vaak ook hotelreceptionisten, op de hoogte zijn van de laatste trends.
In het uitgaansleven van Berlijn is werkelijk alles aanwezig. De Lonely Planet beweert zelfs dat het hedonisme van de jaren 20 van de vorige eeuw terug is in de geest van het Berlijnse uitgaansleven.
[bewerken] Sport
Berlijn telt een groot aantal sportverenigigen, waarvan een klein deel op een hoog niveau uitkomt. De grootste voetbalclub van Berlijn is Hertha BSC, dat uitkomt in de hoogste divisie van het Duitse voetbal, de Bundesliga. 1. FC Union Berlin speelt eveneens hoog, en komt vanaf het seizoen 2009/10 uit in de 2. Bundesliga. Ook de Eisbären en ALBA Berlin komen uit in de hoogste competitie in het ijshockey respectievelijk basketbal. Verder is de hoofdstad met drie clubs vertegenwoordigd in de volleybal-Bundesliga en waterpoloteam Wasserfreunde Spandau 04 is sinds 1979 bijna opeenvolgend landskampioen geworden. De handballers van Füchse Berlin wisten in 2007 te promoveren naar de Bundesliga.
Het Olympiastadion heeft een capaciteit van bijna 75.000 plaatsen en was in 2006 de plaats waar de finale van het WK Voetbal werd georganiseerd. Ook vindt er jaarlijks de finale van de DFB-Pokal plaats. Het Sportforum Hohenschönhausen is een overdekt 400 meter-ijsbaan in Berlijn en is anno 2007 de 7e snelste overdekte ijsbaan ter wereld.
In Berlijn wordt de Marathon van Berlijn gehouden. Eveneens ieder vindt in de stad de ISTAF plaats. Deze belangrijke atletiekwedstrijd is onderdeel van de IAAF Golden League. In 2009 vinden bovendien de wereldkampioenschappen Atletiek plaats in Berlijn. In 1931 werden de Olympische Zomerspelen van 1936 aan de stad toebedeeld. Voor deze gelegenheid ontwierp architect Werner March het Olympiastadion. Van de sportieve manifestatie maakte Leni Riefenstahl de film Olympia, die veel werd bekroond maar ook als Nazi-propaganda is verguisd.
Dwars door Berlijn loopt de Europese wandelroute E11, die loopt van Den Haag naar het oosten, op dit moment tot de grens Polen/Litouwen.
[bewerken] Verkeer en vervoer
Berlijn kent een uitgebreid netwerk van openbaar vervoer. Naast regionale spoorverbindingen, heeft de stad een S-Bahn, een metro, tram en bussen.
Berlijn heeft twee luchthavens. Gemeten naar aantallen vliegbewegingen is Tegel in het noordwesten de grootste luchthaven, maar momenteel wordt Schönefeld in de gelijknamige gemeente omgebouwd om de functie van Tegel over te nemen. De nieuwe luchthaven voert de naam Berlin Brandenburg International (BBI), waarmee het belang voor de regio Brandenburg wordt onderstreept. De oorspronkelijk derde en luchthaven van de stad, Tempelhof, werd op 31 oktober 2008 gesloten.
[bewerken] Onderwijs
- Humboldt Universiteit Berlijn, opgericht 1810, in 1949 vernoemd naar Wilhelm en zijn broer Alexander von Humboldt.
- Vrije Universiteit Berlijn, opgericht in 1948.
- Technische Universiteit Berlijn, opgericht in 1879.
[bewerken] Media
[bewerken] Radio & TV
- Rundfunk Berlin-Brandenburg met RBB Fernsehen
- RadioBerlin 88,8
- Berlinale
[bewerken] Kranten
- Berliner Morgenpost
- Berliner Zeitung
- Der Tagesspiegel
[bewerken] Partnersteden
|
.svg){kind=small}
[bewerken] Zie ook
[bewerken] Externe link
Bronnen, noten en/of referenties:
Bronnen:
Noten:
 |
Zoek Berlijn op in het WikiWoordenboek. |
 |
Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Berlin op Wikimedia Commons. |
| Deelstaten van Duitsland |  |
|---|---|
|
Baden-Württemberg · Beieren · Berlijn · Brandenburg · Bremen · Hamburg · Hessen · Mecklenburg-Voor-Pommeren · Nedersaksen · Noord-Rijnland-Westfalen · Rijnland-Palts · Saarland · Saksen · Saksen-Anhalt · Sleeswijk-Holstein · Thüringen |
|
| Hoofdsteden in Europa |
|---|
|
Amsterdam · Andorra la Vella · Athene · Belgrado · Berlijn · Bern · Boedapest · Boekarest · Bratislava · Brussel · Chisinau · Dublin · Helsinki · Kiev · Kopenhagen · Ljubljana · Londen · Lissabon · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monaco · Moskou · Nicosia · Oslo · Parijs · Podgorica · Praag · Pristina · Reykjavik · Riga · Rome · San Marino · Sarajevo · Skopje · Sofia · Stockholm · Tallinn · Tirana · Valletta · Vaticaanstad · Vaduz · Vilnius · Warschau · Wenen · Zagreb |
