Zaltbommel (stad)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zaltbommel
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Zaltbommel (stad)
Zaltbommel (stad)
Situering
Provincie Vlag Gelderland Gelderland
Gemeente Vlag Zaltbommel Zaltbommel
Coördinaten 51° 49' NB, 5° 15' OL
Algemeen
Oppervlakte 10,32 km²
Inwoners (1 januari 2013) 11.857
Portaal  Portaalicoon   Nederland
St. Maartenskerk aan het Kerkplein

Zaltbommel (dialect: Bommel)(Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een vestingstad in de gelijknamige gemeente in de Bommelerwaard in de Nederlandse provincie Gelderland. Tot 1 januari 1999 vormde Zaltbommel een eigen gemeente, waarvan het de enige kern was. Op die datum werden Zaltbommel, Kerkwijk en Brakel samengevoegd tot de nieuwe gemeente Zaltbommel, met het gemeentehuis in Zaltbommel.

De stad telt 11.857 inwoners (per 1 januari 2013). Zaltbommel ligt net ten zuiden van de Waal.

Er is een verkeersbrug, de Martinus Nijhoffbrug (Rijksweg 2 met fietspad) en een spoorbrug, de Dr. W. Hupkesbrug. Zaltbommel beschikt over een spoorwegstation, station Zaltbommel aan de spoorlijn Utrecht -´s-Hertogenbosch.

Naam[bewerken]

De naam betekent zoute boomgaard. Het zout slaat op de invloed van het zeewater, dat hier voor de afsluitingen van de Waal te bemerken was. Oorspronkelijk heette de stad Bommel, en tot heden wordt de stad door de bewoners zo genoemd. Deze verklaring is niet geheel bevredigend omdat "bommel" etymologisch niet slaat op "bongerd" of "boomgaard". En op zoute grond groeien vruchtbomen niet. Een verklaring kan ook zijn: langs een rivier lagen vaak drassige gebieden met veenvorming. Een oud woord voor veen is "bomme" (bommel). De boven omschreven invloed van zout zeewater kan dan voor zout veen gezorgd hebben. "Zoutveen" zou dan de verklaring voor de naam zijn.

Geschiedenis[bewerken]

Zaltbommel is meer dan duizend jaar oud. De eerste vermelding van de stad als Bomela stamt uit het jaar 850. In de 13e eeuw groeide Zaltbommel uit tot een belangrijke handelsstad en in de 15e eeuw tot een Hanzestad van betekenis. In 1315 kreeg het van graaf Reinald I dezelfde stadsrechten als Zutphen en werden de vestingwerken aangelegd, die er nu nog zijn. In de dertiende eeuw hadden Zaltbommel en de landen van de Bommeler- en Tielerwaard reeds landrechten verkregen. Dit landrecht is het oudste overgeleverde landrecht en wordt aangeduid met ening. De originele oorkonde is niet bewaard gebleven. Een jaar nadat Zaltbommel stadsrechten verkreeg werd in 1316 door Reinald I een nieuwe oorkonde uitgevaardigd. Daarin werd de oude regeling bevestigd.[1] Er werd een onderscheid gemaakt tussen de bewoners van de stad Zaltbommel en de bewoners van het platteland. Stadsbewoners werden berecht door de schepenbank van Zaltbommel, plattelandsbewoners waren bij zware misdrijven zoals moord en brandstichting overgeleverd aan de genade van de graaf.[2]

In 1325 en 1327 werd het landrecht van de Bommelerwaard door de graaf hernieuwd waardoor het onderscheid tussen de stad Zaltbommel en het platteland nog scherper werd.[3]

Op 31 juli 1572 werd Zaltbommel ingenomen door watergeuzen onder leiding van Dirck van Haeften. Daarop belegerde de Spanjaarden de stad in de daarop volgende jaren onsuccesvol, waaronder in 1574. Samen met Buren sloot het zich in juni 1575 aan bij de Unie van Delft tussen Holland en Zeeland, waarme beide steden in feite zich afscheidden van Gelre; dit werd pas in 1602 ongedaan gemaakt.[4]

Op aandringen van Maurits van Nassau werd de stad verder versterkt. Voordat deze modernisering voltooid was, belegerden de Spanjaarden onder leiding van Mendoza de stad weer, tijdens het beleg in 1599. Dit beleg kon wederom succesvol door de Staatse troepen worden afgeslagen.

Bezienswaardigheden[bewerken]

  • De Grote of Sint-Maartenskerk is, afgezien van de brug, het meest beeldbepalende bouwwerk van Zaltbommel. Deze kerk uit de 15e eeuw is een goed bewaard voorbeeld van Nederrijnse gotiek. De kerk geeft met zijn stompe toren de stad een karakteristiek aanzien.
  • De Gasthuistoren met carillon van gebroeders Hemony gegoten in 1654.
  • Het Maarten van Rossumhuis is een versterkt huis dat omstreeks 1535 werd gebouwd door de Gelderse krijgsheer Maarten van Rossum. In het huis is nu het Stadskasteel Zaltbommel gevestigd (in 1937 opgericht als het Maarten van Rossummuseum). Het museum richt zich op de streekhistorie, kunst en kunstnijverheid van de Bommelerwaard. Ook is het museum in het bezit van een collectie rond Fiep Westendorp, de illustratrice van onder meer Jip en Janneke, die in Zaltbommel is geboren en getogen.
  • De katholieke Sint-Martinuskerk is in 1837 gebouwd naar een ontwerp van architect E. Kroon in neoclassicistische stijl.
  • De stad wordt omringd door oude vestingwerken, deze zijn in de 19e eeuw omgebouwd tot park en zijn daardoor bewaard gebleven. Ze vormen nu een groene gordel rondom de binnenstad.
  • De middeleeuwse muur om de stad is nog deels aanwezig. Het tracé is bekend, sommige gedeelten bestaan nog, andere zijn opgemetseld, onder een dijk uit het zicht verdwenen of verwijderd. De weg langs de binnenzijde is gedeeltelijk nog aanwezig als de Zandstraat en de Bloemendaal. De poorten in de muur bestaan niet meer, met uitzondering van de Waterpoort waarvan de eigenlijke poort tussen enkele muurhuizen bewaard is.
  • In de stad zijn Gootspoken geplaatst. Deze beelden van de hand van kunstenaar Joris Baudoin slaan van verscheidene daken, dakkapellen en muren de straat gade.
  • De oude watertoren in Zaltbommel is ontworpen door Jan Schotel en is gebouwd in 1905
  • De Waalkade met uitzicht op de Waal en de Martinus Nijhoffbrug.

Een deel van Zaltbommel is een beschermd stadsgezicht. Verder zijn er in het stadje tientallen rijksmonumenten.

Straten, lanen, grachten, pleinen en parken[bewerken]

Wetenswaardigheden[bewerken]

  • Zaltbommel is onder meer bekend door zijn kerktoren zonder spits waarover een bekend liedje ("In de grote stad Zaltbommel") gaat. Volgens de tekst ging de torenspits bij een overstroming verloren, in werkelijkheid was het door blikseminslag in 1538.
  • De brug van Zaltbommel wordt vermeld in Martinus Nijhoffs sonnet "De moeder de vrouw" met de openingsregel "Ik ging naar Bommel om de brug te zien". De in 1996 in gebruik genomen verkeersbrug in de Rijksweg A2 heet daarom Martinus Nijhoffbrug.
  • Franz Liszt (1811-1886), Hongaars pianist en componist, zou op concertreis van Keulen naar Londen, aangetrokken door het carillon, een bezoek hebben gebracht aan Zaltbommel. Dit gegeven is slechts gebaseerd op een passage in één boek dat aantoonbaar deels fictie is. Ondanks zeer uitgebreid historisch onderzoek is er geen feitenmateriaal over een bezoek van Liszt aan Zaltbommel aangetroffen.
  • ook Karl Marx (1818-1883), Duits economisch filosoof en neef van de familie Philips, zou in Zaltbommel zijn geweest.

Bekende inwoners[bewerken]

Geboren[bewerken]

Woonachtig[bewerken]

Onderwijs[bewerken]

De kern Zaltbommel telt zes basisscholen en een scholengroep bestaande uit twee middelbare scholen.[5]

Scholen in Zaltbommel
Naam Soort onderwijs Type Aantal leerlingen Aantal groepen/klassen Opmerkingen
Basisschool De Walsprong[6] Basisonderwijs Openbaar 235 (stand 2012) 11 In 1993 ontstaan uit de fusie tussen de Dr. A.F. Philipsschool en de Hugo de Grootschool
Basisschool Franciscus[7] Basisonderwijs Rooms-Katholiek 410 (stand 01-08-2012) 18
CBS De Leiboom[8] Basisonderwijs Protestants-Christelijk
De Brug - School voor Praktijkonderwijs[9] Praktijkonderwijs Algemeen Bijzonder
Openbare basisschool De Spelwert[10] Basisonderwijs Openbaar 303 (per 01-10-2009) 13
SBO Toermalijn[11] Basisonderwijs Algemeen Bijzonder 9 (schooljaar 2009/2010)
Cambium College[12] vmbo-BB, vmbo-KB, vmbo-tl, havo, vwo Openbaar 1700 (stand 2013)
Vernieuwingsschool De Fonkelsteen[13] Basisonderwijs Algemeen Bijzonder 65 (stand 01-08-2012)

Zie ook[bewerken]

Noten
  1. Nijhoff, I.A., Gedenkwaardigheden uit de geschiedenis van Gelderland, door onuitgegeven oorkonden opgehelderd en bevestigd. Deel I nr. 67 ((Den Haag 1830-1875)
  2. Noordzij, Aart, Gelre. Dynastie, land en identiteit in de late middeleeuwen. Werken Gelre 59 (Hilversum 2009)
  3. Kuijs, J.A.E., De ambtman in het Kwartier van Nijmegen (ca. 1250-1543) (Nijmegen 1987)
  4. Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993-2002) s.v. "Zaltbommel". Microsoft Corporation/Het Spectrum.
  5. Website Inspectie van het Onderwijs Geraadpleegd op 18 januari 2010
  6. Website Basisschool De Walsprong
  7. Website Basisschool Franciscus
  8. Website CBS De Leiboom
  9. Website De Brug
  10. Website OBS de Spelwert
  11. Website SBO Toermalijn
  12. Website Cambium College
  13. Website Vernieuwingsschool De Fonkelsteen

Beluister

(info)