15e eeuw

Overzicht van de jaren in en rond de 15e eeuw
Jaren 90	1390	1391	1392	1393	1394	1395	1396	1397	1398	1399
Jaren   0	1400	1401	1402	1403	1404	1405	1406	1407	1408	1409
Jaren 10	1410	1411	1412	1413	1414	1415	1416	1417	1418	1419
Jaren 20	1420	1421	1422	1423	1424	1425	1426	1427	1428	1429
Jaren 30	1430	1431	1432	1433	1434	1435	1436	1437	1438	1439
Jaren 40	1440	1441	1442	1443	1444	1445	1446	1447	1448	1449
Jaren 50	1450	1451	1452	1453	1454	1455	1456	1457	1458	1459
Jaren 60	1460	1461	1462	1463	1464	1465	1466	1467	1468	1469
Jaren 70	1470	1471	1472	1473	1474	1475	1476	1477	1478	1479
Jaren 80	1480	1481	1482	1483	1484	1485	1486	1487	1488	1489
Jaren 90	1490	1491	1492	1493	1494	1495	1496	1497	1498	1499
Jaren   0	1500	1501	1502	1503	1504	1505	1506	1507	1508	1509

De 15e eeuw (van de christelijke jaartelling) is de 15e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren 1401 tot en met 1500. De 15e eeuw behoort tot het 2e millennium.

Belangrijke gebeurtenissen in de 15e eeuw

1450: uitvinding boekdrukkunst

Europa

• De Honderdjarige Oorlog komt tot een einde. Onder leiding van Jeanne d'Arc ontwikkelt Frankrijk een nationaal bewustzijn en verdrijft de Engelse legers van zijn grondgebied.
• De Rozenoorlogen is de benaming van de binnenlandse strijd die in Engeland woedt in de periode 1455 tot 1485. De strijd gaat tussen twee adellijke partijen, die zich plaatsen achter respectievelijk het huis Lancaster en het huis York.
• Inname van Constantinopel door de Osmanen (1453)
• De Engelse overheid heeft voor haar bureaucratie behoefte aan een eenduidige vorm van het Engels voor de opstelling van officiële documenten. Met dit doel wordt de Chancery Standard ontwikkeld. Het is grotendeels gebaseerd op Londense en East Midland dialecten, vermits deze gebieden het politieke en economische centrum van het land uitmaken.
• Het Hertogdom Saksen kent vanaf 1438 een Landdag, die gehoord moet worden bij het heffen van nieuwe belastingen en vanaf 1466 ook bij zaken van oorlog en vrede.
• Opstand van de Irmandiños, burgers, boeren en lage adel van Galicië komen in verzet tegen de onderdrukking door de hoge adel.

Scheepvaart en handel

• Begin van een nieuwe fase in de ontdekkingsgeschiedenis met de reizen van Hendrik de Zeevaarder. Deze Portugese prins zendt schepen zuidwaarts langs de kust van Afrika.
• Ook na Hendriks dood gaan de Portugese ontdekkingsreizen door. In 1482 bereikt Diogo Cão de Kongo, in 1488 rondt Bartolomeus Diaz Kaap de Goede Hoop, en in 1497 voltooit Vasco da Gama de reis rond Afrika met de eerste zeereis van Europa naar India.
• De koopman Jacques Cœur zet met anderen de handel op tussen Frankrijk en de Levant en zorgt ervoor dat Marseille de belangrijkste haven wordt van de Middellandse Zee.
• China keert zich naar binnen; begin van een eeuwenlang isolement.
• De suikerteelt verplaatst zich vanuit het Middellandse Zeegebied naar de Canarische Eilanden, Madeira en Sao Tomé.
• Koffiedrinken verspreidt zich van Ethiopië naar Mekka en het Ottomaanse Rijk.
• Dertien Nederlandse steden zijn lid van de Hanze.
• In Holland, en met name West-Friesland, wordt de haringvisserij een factor in de economie. Er wordt een groter scheepstype ontwikkeld, de haringbuis, dat verder op zee kan gaan. Het haring kaken maakt het mogelijk om de vis te conserveren.
• Het proces van inklinking van de veenbodem in Holland gaat door. Graanbouw wordt nagenoeg onmogelijk, en de mannen worden de zee opgedreven om door vervoer en handel aan graan te komen. De Oostvaart wordt de 'moedernegotie' van de Hollandse welvaart.

Lage landen

• De Vlaamse steden Gent en Brugge komen tot grote bloei, onder andere doordat de steden in Noord-Italië door voortdurende oorlogen terrein prijsgeven. Zie Blauwe banaan.
• De hertogen van Bourgondië weten de meeste Nederlandse gewesten onder zich te brengen. In Vlaanderen volgt in 1404 Jan Zonder Vrees zijn moeder Margaretha van Male op. Met de Zoen van Delft verkrijgt zijn zoon Filips de Goede in 1428 de erflanden van Jacoba van Beieren. De Bourgondiërs beginnen met de inrichting van een centraal bestuur. In 1464 komen voor het eerst de staten-generaal bijeen in Brugge.
• De steden gaan schutterijen oprichten om te waken over veiligheid en rust. Vaak krijgen deze gilden Sint Sebastiaan als patroon.
• In 1413 werpt de stad Stavoren als laatste het grafelijke gezag af en Friesland is weer volledig onafhankelijk, waarop in binnenslands het onderlinge uitvechten van vetes en roverijen tussen Schieringers en Vetkopers begint.

Economie

• Na 1400 groeit de lakenindustrie van Leiden uit tot de belangrijkste in Europa. In Leiden wordt de productie voor het eerst geïndustrialiseerd. Dat wil zeggen dat het gehele productieproces niet meer binnen één bedrijf plaatsvindt maar volgens een strikte taakverdeling, waarbij in diverse stappen halffabricaten worden geproduceerd. Het gehele productieproces staat onder strenge controle. Hiermee wordt een constante hoge kwaliteit van het laken bereikt, waardoor Leids laken zeer gewild is.
• Opkomst van het Zwabische bankiershuis Fugger, dat keizer, paus en vele andere vorsten als klant krijgt.

Cultuur

• Vroegrenaissance, een periode in de Europese geschiedenis die doorgaans gekarakteriseerd wordt als een op de Klassieke oudheid geïnspireerde bloeiperiode van kunsten en letteren. Belangrijke kunstenaars uit het Quattrocento, de Italiaanse renaissance, zijn onder anderen de beeldhouwer Donatello, de architect Brunelleschi en de schilders Fra Filippo Lippi en Botticelli.
• Het lijnperspectief raakt in zwang.
• Bloei van de moraliteiten: toneelspelen met in de hoofdrollen allegorische figuren. Voorbeelden zijn het Engelse The Castle of Perseverance en het Nederlandse Elckerlijc.
• Gent en Brugge zijn het centrum van de laat-middeleeuwse schilderkunst van de Vlaamse Primitieven, die evenwel ook wortels hebben in Doornik en in Haarlem. Ze schilderen vaak drieluiken op houten panelen met olieverf. De motieven zijn veelal religieus.
• Vanuit het Iberisch schiereiland doet de stadsreus zijn intrede in het noorden. In 1398 verschijnen de eerste stadsreuzen in Antwerpen, in 1447 te Bergen op Zoom, in 1461 te Leicester en in 1462 te Aat (Le Cheval Bayard in de Ducasse van Aat.

Wetenschap

• In Samarkand, de hoofdstad van zijn rijk, richt Ulugh Bey een wetenschappelijke school op waar astronomie wordt onderwezen. Hij bouwt een reusachtig sextant van marmer, 63 meter lang en met een kromtestraal van 40 meter, uitgelijnd op de lokale meridiaan. Hiermee kan hij de posities van zon, maan en planeten bepalen alsook die van een duizendtal sterren. Ulug Bey publiceert zijn metingen in de sterrencatalogus Zidji Djadid Sultani (1420-1437). Deze metingen verbeteren in verschillende opzichten die van Claudius Ptolemaeus. De - in het Arabisch gestelde - catalogus wordt in het Perzisch vertaald.
• Regiomontanus, de belangrijkste wiskundige en astronoom van Europa in deze eeuw, bouwt in Neurenberg de eerste Sterrenwacht in Duitsland.
• Nicolaas van Cusa beschrijft het gebruik van holle lenzen bij bijziendheid.

Innovatie

• Vervanging van stormrammen en blijden door kanonnen.
• Aan het begin van de eeuw raakt in Europa de Chinese Blokdruk in zwang. Rond 1450 wordt de boekdrukkunst, met gebruik van losse letters, uitgevonden door de Duitser Johannes Gutenberg. Het eerste echte gedrukte boek is de Gutenberg-bijbel uit circa 1453. In de Nederlanden wordt in 1477 de 'Delftse bijbel' als eerste in 250 exemplaren gedrukt. Niet-godsdienstige drukwerken zijn de Kroniek van Neurenberg van Hartmann Schedel (Neurenberg), in 1493 gedrukt door Anton Koberger, en Die hystorie vanden grooten Coninck Alexander, in 1477 uitgegeven door drukker Gheraert Leeu te Gouda.
• De ijzeren schroef doet zijn intrede in Europa.

godsdienst

• Religieuze opleving in Italië door de prediking van missionarissen als Bernardus van Siena en andere Observanten.
• In Europa wordt de jodenhoed geleidelijk als onderscheidend kenmerk vervangen door de jodenring. Sinds het Vierde Lateraans Concilie schrijft de Rooms-katholieke Kerk aan de wereldlijke overheden voor om joden en moslims te verplichten een onderscheidend teken te dragen.
• In Spanje voeren de dominicanen campagne onder de Joden om zich te bekeren tot het christendom. De conversos krijgen toegang tot beroepen die voor Joden gesloten zijn. Er ontstaan spanningen tussen Joden en bekeerlingen. Vanaf 1478 gaat de Inquisitie conversos onderzoeken die ervan worden verdacht heimelijk hun oude geloof te belijden. Wanneer ze openlijk terugkeren tot het jodendom gelden ze als ketters, en riskeren ze de brandstapel. De aldus opgebouwde spanning leidt in 1492 tot de uitwijzing van de Joden door de katholieke koningen.
• Bloei in de Nederlanden van de Moderne Devotie, een door Geert Grote geïnitieerde religieuze beweging, waarin de nadruk ligt op vroomheid en praktische geloofsbeleving. Centraal staat het navolgen van Jezus, waarbij vooral veel aandacht is voor zijn lijden en kruisdood.

Azië

• Ondergang van het Mongoolse Rijk.

Amerika

• De beschaving van de Inca's in het tegenwoordige Peru bereikt een hoogtepunt.

Belangrijke personen van de 15e eeuw

Mona Lisa van Leonardo da Vinci

• Jeanne d'Arc
• Christoffel Columbus
• Vasco da Gama
• Amerigo Vespucci
• Leonardo da Vinci
• Filips de Schone
• Paus Innocentius VIII
• Richard III van Engeland
• Michelangelo
• Machiavelli
• Filips de Goede
• Vlad Tepes (Dracula)
• Mehmet II
• Andrej Roebljov

Mediabestanden

Zie de categorie 15th century van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.